भरतस्य राज्यप्रार्थना रामस्य च अनित्यतोपदेशः

भरतेन राज्यस्य समर्पणम्, रोपितवृक्षस्य उपमा, रामेण कालस्य अनिवर्तिन्याः गतेः वर्णनम्, पितुः स्वर्गगतेः च निरूपणम्

अस्मिन् सर्गे भरतः पुनः रामं राज्यं ग्रहीतुं याचते — ‘माता सान्त्विता, राज्यं मह्यं दत्तम्, तत् अहं तव एव ददामि’ इति। सेतोः, खरस्य अश्वस्य च, रोपितवृक्षस्य च दृष्टान्तैः सः दर्शयति यत् राज्यभारः रामेण विना न धार्यः। रामः तु राजनीत्या न प्रत्युत्तरं ददाति, अपि तु कालस्य स्वरूपम् एव उपदिशति — ‘सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः, संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्’ इति। अत्येति रजनी न प्रतिनिवर्तते, मृत्युः सहैव व्रजति सह निषीदति, महार्णवे काष्ठे इव भार्यापुत्रज्ञातयः समेत्य व्यवधावन्ति — एभिः दृष्टान्तैः सः भरतस्य शोकम् अपनयति। अन्ते सः दर्शयति यत् दशरथः यज्ञैः धर्मेण च धूतपापः स्वर्गं गतः, अतः न शोच्यः; उभौ च भ्रातरौ पितुः एव शासनं पालयतः — एकः अयोध्यायां, अपरः वने। सर्गः रामस्य मौनेन समाप्यते।

१व्यतीता शोकरजनी, प्रभाते भरतस्य वचनारम्भः

१ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तैः सुहृद्गणैः।
शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत॥

२रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः।
मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन्॥

३तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किंचिदब्रवीत्।
भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत्॥

पूर्वस्मिन् सर्गे वसिष्ठः दशरथस्य दाराः च चित्रकूटम् आगताः, भरतः च रामस्य समीपे उपविष्टः। अस्मिन् सर्गे तस्याः रात्रेः अनन्तरं संवादः आरभ्यते। सुहृद्गणैः वृतानां तेषां पुरुषसिंहानां सा रजनी शोचताम् एव दुःखेन व्यतीता — न निद्रा, न विश्रामः, केवलं पितुः मरणस्य चिन्ता। सुप्रभातायां रजन्यां भ्रातरः सुहृद्भिः सह मन्दाकिन्यां गत्वा स्नानं होमं जप्यं च कृत्वा पुनः रामम् उपागमन्। आगत्य सर्वे तूष्णीम् एव उपविष्टाः — न कश्चित् किंचित् अब्रवीत्। एषा नीरवता कवेः कौशलम्; वक्तव्यं सर्वेषां हृदये वर्तते, किन्तु प्रथमं वक्तुं कोऽपि न शक्नोति। अन्ततः सुहृदां मध्ये स्थितः भरतः एव रामं प्रति वचनम् अब्रवीत्। तेन च सर्गस्य द्वौ भागौ निश्चितौ।

In the previous sarga Vasiṣṭha and Daśaratha's wives had come to Citrakūṭa and Bharata had sat down near Rāma. In this sarga the conversation begins after the night that followed. For those lions among men, surrounded by their friends, the night passed heavily in nothing but grief — no sleep, no rest, only thoughts of their father's death. When the night brightened into a fair dawn, the brothers and their friends went to the Mandākinī, bathed, made their offerings into the fire and their recitations, and came back to Rāma. They all sat down in silence, and no one said a word. That silence is the poet's craft: everyone's heart was full of what had to be said, but no one could be the first to say it. At last Bharata, sitting among the friends, spoke to Rāma, and with that the two halves of the sarga are set.

२भरतेन राज्यस्य रामाय समर्पणम्

४सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम।
तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्॥

५महतेवाम्बुवेगेन भिन्नः सेतुर्जलागमे।
दुरावरं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत्॥

६गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्त्रिणः।
अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते॥

७सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते।
राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति॥

भरतः वदति — ‘मम माता वरदानेन सान्त्विता, तया च इदं राज्यं मह्यं दत्तम्। तत् अहं तव एव ददामि; त्वम् इदम् अकण्टकं राज्यं भुङ्क्ष्व।’ सः राज्यं स्वकीयम् इति न मन्यते, अपि तु न्यासम् इव प्रत्यर्पयति। ततः त्रयः दृष्टान्ताः। प्रथमः — जलागमे महता अम्बुवेगेन भिन्नः सेतुः यथा दुःसंधेयः, तथा इदं महत् राज्यखण्डं त्वदन्येन दुरावरम्; पितुः मरणेन राज्यस्य सेतुः भग्नः, तं धारयितुं रामः एव समर्थः। द्वितीयः — खरः अश्वस्य गतिम्, इतरः पक्षी च तार्क्ष्यस्य गतिं यथा अनुगन्तुं न शक्नोति, तथा भरतः रामस्य पालनगतिम् अनुसर्तुं न शक्नोति; अत्र सः आत्मानं लघुं दर्शयति, न तु विनयमात्रेण, अपि तु सत्येन एव। तृतीयः — यः परैः उपजीव्यते तस्य जीवनं नित्यं सुखम्; यः तु परान् उपजीवति तस्य जीवनं दुर्जीवम्। अतः राज्यं रामस्य एव योग्यम् इति भरतस्य निष्कर्षः।

"My mother was appeased with a boon," Bharata said, "and she gave this kingdom to me. I give it to you; enjoy this kingdom with no thorn in it." He did not count the kingdom his own but handed it back like something held in trust. Then came three comparisons. First: "Like an embankment breached by a great rush of water in the rains, this great expanse of kingdom is hard for anyone but you to hold together." Their father's death had breached the dam of the kingdom, and only Rāma could hold it. Second: "As an ass cannot keep pace with a horse, nor an ordinary bird with Tārkṣya's flight, so I cannot follow the way you go, lord of the earth." Here he makes himself small, not from mere modesty but because he believed it true. Third: "The man others live upon lives well always; hard, Rāma, is the life of the man who lives on others." So Bharata concluded that the kingdom belonged to Rāma alone.

३रोपितवृक्षस्य उपमा, अभिषेकस्य याचना

८यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः।
ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः॥

९स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्।
स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः॥

१०एषोपमा महाबाहो तदर्थं वेत्तुमर्हसि।
यत्र त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि॥

११श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्र्याश्च सर्वशः।
प्रतपन्तमिवादित्यं राज्यस्थितमरिंदमम्॥

१२तवानुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः।
अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः॥

अनन्तरं भरतः विस्तृताम् उपमां वदति, या अस्य सर्गस्य प्रसिद्धतमः भागः। केनचित् पुरुषेण रोपितः पालितः विवर्धितः च वृक्षः यदा रूढस्कन्धः महाद्रुमः भवति, तदा सः ह्रस्वकेन पुरुषेण दुरारोहः जायते। सः यदा पुष्पितः भूत्वा अपि फलानि न विदर्शयेत्, तदा यस्य हेतोः सः प्ररोपितः, सः जनः तां प्रीतिं न अनुभवेत्। उपमायाः अर्थः स्पष्टः — पिता एव रोपयिता, रामः एव वृक्षः, प्रजापालनम् एव फलम्, भरतः च ह्रस्वकः यः तं वृक्षम् आरोढुं न शक्नोति। ‘एषा उपमा, महाबाहो; तस्याः अर्थं ज्ञातुम् अर्हसि’ — यतः त्वम् अस्माकं वृषभः भर्ता च सन् भृत्यान् अस्मान् न शाधि। यदि रामः राज्यभारं न गृह्णाति, तर्हि पितुः सर्वः श्रमः निष्फलः इति भावः। ततः भरतः मङ्गलचित्रं पुरतः स्थापयति — श्रेणयः अग्र्याः च सर्वशः त्वां राज्यस्थितम् अरिंदमं प्रतपन्तम् आदित्यम् इव पश्यन्तु; तव अनुयाने मत्ताः कुञ्जराः नर्दन्तु, अन्तःपुरगताः नार्यः च सुसमाहिताः नन्दन्तु। एवं याचनायाः अन्ते सः अयोध्यायाः उत्सवम् एव दर्शयति। अत्र ध्यातव्यं यत् भरतः राज्यं न कामयते; सः रामाय तत् अर्पयितुम् एव सर्वं युक्तिजालं रचयति।

Next Bharata gave an extended comparison, the best-known passage of the sarga. "Think of a tree planted by a man, tended and raised by him, which grows a stout trunk and becomes a great tree, too tall for a short man to climb; and then, when it has flowered, it shows no fruit. The man never enjoys the pleasure for which he planted it." The meaning is clear: their father is the planter, Rāma the tree, the protection of the people its fruit, and Bharata the short man who cannot climb it. "That is the comparison, mighty-armed one; you must understand its point: you, our bull and our master, are not ruling us, your dependants." If Rāma would not take up the burden of the kingdom, all their father's labour would bear no fruit. Then Bharata set a picture of rejoicing before him: "Let the guilds and the leading men everywhere see you established in the kingship, great king, subduer of foes, blazing like the sun. At your homecoming, Kākutstha, let rutting elephants trumpet, and let the women of the palace rejoice with all their hearts." So he ends his plea by showing Ayodhyā's celebration. Note that Bharata did not want the kingdom; he built this whole web of argument only to give it to Rāma.

४रामस्य आश्वासनम्, अनित्यताया उपदेशारम्भः

१३तस्य साध्वनुमन्यन्त नागरा विविधा जनाः।
भरतस्य वचः श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः॥

१४तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम्।
रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान्॥

१५नात्मनः कामकारो हि पुरुषोऽयमनीश्वरः।
इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति॥

१६सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्॥

१७यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम्।
एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम्॥

१८यथाऽऽगारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वोपसीदति।
तथावसीदन्ति नरा जरामृत्युवशंगताः॥

भरतस्य प्रत्यनुयाचतः वचः श्रुत्वा विविधाः नागराः जनाः ‘साधु’ इति तत् अन्वमन्यन्त — प्रजाः अपि तम् एव अभिलषन्ति इति कविना सूचितम्। तथा दुःखितं विलपन्तं यशस्विनं भरतं प्रेक्ष्य कृतात्मा आत्मवान् रामः तं समाश्वासयत्। अत्र सर्गस्य मुखं परिवर्तते। रामस्य उत्तरं न राजनीतिविषयकम्, अपि तु कालस्य स्वरूपविषयकम्; यतः भरतस्य शोकस्य मूलं राज्यचिन्ता न, अपि तु पितुः मरणम् एव, अतः तस्य एव मूलस्य चिकित्सा कर्तव्या। प्रथमं सामान्यं वाक्यम् — ‘अयं पुरुषः आत्मनः कामकारः न; सः अनीश्वरः; कृतान्तः एनम् इतः च इतरतः च परिकर्षति।’ ततः चत्वारि सूत्राणि, यानि सर्वस्य उपदेशस्य बीजम् — सर्वे निचयाः क्षयान्ताः, सर्वे समुच्छ्रयाः पतनान्ताः, सर्वे संयोगाः विप्रयोगान्ताः, जीवितं च मरणान्तम्। ततः द्वौ दृष्टान्तौ — पक्वानां फलानां पतनात् अन्यत्र भयं नास्ति, तथा जातस्य नरस्य मरणात् अन्यत्र भयं नास्ति; दृढस्थूणम् आगारम् अपि जीर्णं भूत्वा यथा उपसीदति, तथा जरामृत्युवशंगताः नराः अवसीदन्ति। उभयत्र अपि भयस्य स्थानं न आकस्मिकी घटना, अपि तु वस्तुनः स्वभावः एव। रामः न भरतस्य याचनां प्रत्याख्याति, न च ताम् अङ्गीकरोति; सः प्रथमं शोकस्य एव मूलम् उन्मूलयितुम् इच्छति। एतेन सर्गस्य उत्तरार्धः उपनिषद्वत् गम्भीरः जातः, राजसभायाः वादः च तत्त्वोपदेशरूपेण परिणतः।

Hearing Bharata's words as he pleaded again and again, the townspeople of every sort approved, saying he had spoken well; the people too wanted the same thing. Seeing illustrious Bharata so stricken and lamenting, Rāma, disciplined and master of himself, comforted him. Here the sarga changes course. Rāma's answer was not about statecraft but about the nature of time, for the root of Bharata's grief was not worry over the kingdom but their father's death, and it was that root that needed healing. First a general truth: "A man is not master of his own will; he is not his own lord. Fate drags him this way and that." Then four maxims, the seed of all that follows: "All that is gathered ends in loss, all that rises ends in falling, every union ends in parting, and life ends in death." Then two images: "As ripe fruit has nothing to fear but falling, so a man once born has nothing to fear but death. As a house with firm pillars grows old and sinks, so men sink under old age and death." In both, what is to be feared is no accident but the very nature of things. Rāma neither refused Bharata's plea nor accepted it; first he wanted to tear out the root of his grief. With this the second half of the sarga takes on the depth of the Upaniṣads, and a debate in a royal assembly turns into a teaching on the nature of things.

५कालस्य अनिवर्तिनी गतिः

१९अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्तते।
यात्येव यमुना पूर्णं समुद्रमुदकार्णवम्॥

२०अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह।
आयूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशवः॥

२१आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि।
आयुस्तु हीयते यस्य स्थितस्यास्य गतस्य च॥

२२सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति।
गत्वा सुदीर्घमध्वानं सह मृत्युर्निवर्तते॥

२३गात्रेषु वलयः प्राप्ताः श्वेताश्चैव शिरोरुहाः।
जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत्॥

२४नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमितेऽहनि।
आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम्॥

२५हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिवागतम्।
ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षयः॥

रामः अधुना कालस्य एकदिग्गतिं वर्णयति। या रजनी अत्येति सा न प्रतिनिवर्तते; यमुना पूर्णम् उदकार्णवं समुद्रम् एव याति, न कदापि प्रतिनिवर्तते — नद्याः दृष्टान्तः अत्र कालस्य एव प्रतिबिम्बः। अहोरात्राणि निरन्तरं गच्छन्ति, सर्वेषां प्राणिनाम् आयूंषि च ग्रीष्मे सूर्यस्य अंशवः जलम् इव आशु क्षपयन्ति। अत्र रामः भरतं साक्षात् सम्बोधयति — ‘आत्मानम् एव अनुशोच, किम् अन्यम् अनुशोचसि? स्थितस्य अपि गतस्य अपि अस्य आयुः हीयते एव।’ अयम् उपदेशः कठोरः इव भाति, किन्तु तस्य आशयः करुणा एव — शोचकः स्वयम् अपि तेन एव मार्गेण गच्छति। मृत्युः सहैव व्रजति, सह निषीदति, सुदीर्घम् अध्वानं गत्वा सह एव निवर्तते — एषा उपमा भयङ्करी अपि शान्ता, यतः मृत्युः बाह्यः शत्रुः न, अपि तु नित्यसहचरः एव। ततः वार्धक्यस्य चित्रम् — गात्रेषु वलयः प्राप्ताः, शिरोरुहाः श्वेताः; जरया जीर्णः पुरुषः किं कृत्वा प्रभावयेत्, कं वा उपायं कृत्वा आत्मानं रक्षेत्? अन्ते मनुष्याणां प्रमादः दर्शितः — जनाः उदिते आदित्ये नन्दन्ति, अस्तमिते अहनि च नन्दन्ति, किन्तु आत्मनः जीवितक्षयं न अवबुध्यन्ते; ऋतुमुखं नवं नवम् इव आगतं दृष्ट्वा हृष्यन्ति, किन्तु ऋतूनां परिवर्तेन एव प्राणिनां प्राणसंक्षयः भवति। यत् उत्सवः इति मन्यते तत् एव वस्तुतः क्षयस्य चिह्नम्। एषु श्लोकेषु कविः नद्याः, सूर्यकिरणानाम्, अध्वनः, वार्धक्यस्य, ऋतुचक्रस्य च चित्राणि क्रमशः योजयति; प्रत्येकम् एकम् एव तत्त्वं पुनः पुनः दर्शयति — कालः न प्रतिनिवर्तते, तस्य च गतिः अलक्षिता एव भवति।

Now Rāma described time's one-way course. "The night that passes never returns. The Yamunā goes on only to the sea, that full ocean of waters, and never turns back" — the river is a mirror of time itself. "Days and nights pass on and on and swiftly waste the lives of all creatures, as the sun's rays dry up water in the hot season." Here he addressed Bharata directly: "Grieve for yourself — why grieve for another? Whether you stay or go, your own life is ebbing away." The teaching sounds harsh, but its aim is compassion: the mourner himself is walking the same road. "Death walks with a man, sits with him, travels the longest road with him and comes back with him." The image is fearful yet calm, for death is no outside enemy but a constant companion. Then the picture of old age: "Wrinkles have settled on the limbs, the hair has turned white; what can a man worn out by age do, what means can he find, to save himself?" Finally, the heedlessness of men: "People rejoice when the sun rises and rejoice when the day ends, and never notice that their own life is running out. They delight at the turn of each season as though it came new, yet it is by the turning of the seasons that creatures' lives are used up." What people take for a festival is really the mark of decay. The river, the sun's rays, the long road, old age, the wheel of the seasons — the poet sets these images one after another, and each shows the same truth: time does not turn back, and it moves unseen.

६काष्ठयोः सङ्गमः, पूर्वैः गतः मार्गः

२६यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे।
समेत्य तु व्यपेयातां कालमासाद्य कंचन॥

२७एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च वसूनि च।
समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः॥

२८नात्र कश्चिद्यथाभावं प्राणी समतिवर्तते।
तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्यनुशोचतः॥

२९यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः।
अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवतामिति॥

३०एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहैर्ध्रुवः।
तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः॥

३१वयसः पतमानस्य स्रोतसो वानिवर्तिनः।
आत्मा सुखे नियोक्तव्यः सुखभाजः प्रजाः स्मृताः॥

ततः प्रसिद्धा काष्ठोपमा — महार्णवे द्वे काष्ठे यथा समेयाताम्, कंचन कालम् आसाद्य च व्यपेयाताम्, एवम् एव भार्याः पुत्राः ज्ञातयः वसूनि च समेत्य व्यवधावन्ति; एषां विनाभवः ध्रुवः। सङ्गमः आकस्मिकः, वियोगः तु नियतः इति उपमायाः सारः; न च कस्यचित् अपराधः, केवलं प्रवाहस्य स्वभावः। अत्र कश्चित् अपि प्राणी यथाभावं समतिवर्तितुं न शक्नोति; अतः प्रेतम् अनुशोचतः जनस्य तस्मिन् विषये किमपि सामर्थ्यं नास्ति — शोकेन गतः न प्रत्यागच्छति, शोचकः च स्वयं तम् एव मार्गम् अनुसरति। अपरा उपमा अधिकं मार्मिका — पथि स्थितः कश्चित् गच्छन्तं सार्थं यथा ब्रूयात् ‘अहम् अपि भवतां पृष्ठतः आगमिष्यामि’ इति, एवम् एव पितृपैतामहैः पूर्वैः गतः अयं मार्गः ध्रुवः। वयं सर्वे पथि स्थिताः, पूर्वजाः च गच्छन् सार्थः; अस्माकम् अपि गमनं निश्चितम्। यस्य व्यतिक्रमः नास्ति तम् आपन्नः कथं शोचेत्? उपसंहारे विधिवाक्यम् — पतमानस्य वयसः अनिवर्तिनः स्रोतसः इव गच्छतः च आत्मा सुखे (श्रेयसि) नियोक्तव्यः, यतः प्रजाः सुखभाजः इति स्मृताः। एतयोः उपमयोः मध्ये भेदः अपि अस्ति — काष्ठोपमा सम्बन्धानाम् अनित्यतां दर्शयति, सार्थोपमा तु मरणस्य सार्वत्रिकतां; उभयोः च फलम् एकम् एव — शोकस्य निरर्थकता। एतेन रामः भरतस्य दुःखं न लघु करोति, अपि तु तस्य स्थानम् एव अन्यत् दर्शयति।

Then came the famous image of the logs. "Two logs may come together on the great ocean and, after a time, drift apart. So wives, sons, kinsmen and wealth come together and then run apart; their parting is certain." Meeting is chance, parting is sure — that is the heart of the image, and it is no one's fault, only the nature of the current. "No creature here can pass beyond its appointed state; so the man who grieves for the dead has no power over it at all." Grief does not bring back the departed, and the mourner himself follows the same path. The next image is more moving still: "It is as if a man standing by the road were to call to a passing caravan, 'I too will come along behind you.' So this road is fixed, the one our fathers and forefathers took before us. How should a man grieve who has come to what cannot be escaped?" We all stand by the road, and our forebears are the caravan passing; our going too is certain. In conclusion he gave a rule: "Since our years fall away like a current that never turns back, a man should set himself to what is good; creatures are said to be meant for happiness." The two images differ: the logs show that all bonds are passing, the caravan that death comes to all; but both lead to one end, that grief is futile. Rāma did not make light of Bharata's sorrow; he showed it a different place to stand.

७पितुः स्वर्गप्राप्तिः, शोकस्य निषेधः

३२धर्मात्मा सुशुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः।
धूतपापो गतः स्वर्गं पिता नः पृथिवीपतिः॥

३३भृत्यानां भरणात्सम्यक्प्रजानां परिपालनात्।
अर्थादानाच्च धर्मेण पिता नस्त्रिदिवं गतः॥

३४कर्मभिस्तु शुभैरिष्टैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः।
स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः॥

३५इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगांश्चावाप्य पुष्कलान्।
उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः॥

३६आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघवः।
न स शोच्यः पिता तात स्वर्गतः सत्कृतः सताम्॥

३७स जीर्णमानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः।
दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम्॥

३८तं तु नैवंविधः कश्चित्प्राज्ञः शोचितुमर्हसि।
त्वद्विधो मद्विधश्चापि श्रुतवान्बुद्धिमत्तरः॥

३९एते बहुविधाः शोका विलापरुदिते तदा।
वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता॥

अनन्तरं रामः शोकस्य मूलम् एव अपनयति — पिता न नष्टः, अपि तु उत्तमां गतिं प्राप्तः। एषः भागः प्रायः समानार्थैः पञ्चभिः श्लोकैः पुनः पुनः तत् एव वदति, यत् तत् भरतस्य मनसि दृढं तिष्ठेत्; एषा पुनरुक्तिः दोषः न, अपि तु सान्त्वनायाः रीतिः। धर्मात्मा सः सुशुभैः कृत्स्नैः आप्तदक्षिणैः क्रतुभिः धूतपापः सन् स्वर्गं गतः। भृत्यानां सम्यक् भरणात्, प्रजानां परिपालनात्, धर्मेण अर्थादानात् च सः त्रिदिवं गतः — राज्ञः त्रीणि एव मुख्यानि कर्माणि अत्र गणितानि, तानि च तेन पूर्णानि। शुभैः इष्टैः कर्मभिः आप्तदक्षिणैः क्रतुभिः च दशरथः स्वर्गं प्राप्तः। बहुविधैः यज्ञैः इष्ट्वा पुष्कलान् भोगान् अवाप्य उत्तमम् आयुः च आसाद्य सः पृथिवीपतिः स्वर्गतः। उत्तमम् आयुः भोगान् च आसाद्य गतः सः पिता न शोच्यः, सतां सत्कृतः स्वर्गतः च — अत्र रामः स्पष्टं वदति यत् शोकस्य विषयः एव नास्ति। जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य सः ब्रह्मलोकविहारिणीं दैवीम् ऋद्धिम् अनुप्राप्तः; देहत्यागः अत्र हानिः न, अपि तु जीर्णवस्त्रत्यागः इव। ततः रामः भरतं स्मारयति — ‘तं नैवंविधः कश्चित् प्राज्ञः शोचितुम् अर्हसि; त्वद्विधः मद्विधः च श्रुतवान् बुद्धिमत्तरः।’ शास्त्रज्ञानं शोकनिवारणाय एव उपयुज्यते इति भावः। अन्ते सामान्यः निर्देशः — एते बहुविधाः शोकाः विलापरुदिते च धीरेण धीमता सर्वासु अवस्थासु वर्जनीयाः। एषु श्लोकेषु यज्ञाः, दक्षिणाः, प्रजापालनम्, आयुः, भोगाः, सत्कारः च पुनः पुनः गण्यन्ते; तैः सर्वैः एकः एव निष्कर्षः सिध्यति — दशरथस्य जीवनं पूर्णम् आसीत्, अतः तस्य मरणम् अपूर्णतायाः चिह्नं न। शोकस्य हेतुः वस्तुतः गतस्य दुःखं न, अपि तु शोचकस्य एव अपूर्णता इति ध्वनिः।

Next Rāma removed the very root of grief: their father was not lost but had reached the highest state. This passage says the same thing in several verses, again and again, so that it would take firm hold in Bharata's mind; the repetition is no fault but the way of consolation. "Our righteous father, cleansed of sin by all his auspicious sacrifices and their ample fees, has gone to heaven. By supporting his dependants rightly, protecting his people and taking wealth according to righteousness, he has gone to heaven" — the three chief duties of a king, all fulfilled by him. "By good and desired deeds and by sacrifices with rich fees, Daśaratha has reached heaven. Having worshipped with sacrifices of many kinds, enjoyed abundant pleasures and reached a full span of life, that lord of the earth has gone to heaven. Having had the best of lifespans and its pleasures, our father is not to be mourned, dear brother; honoured by the good, he has gone to heaven." Here Rāma says plainly that there is nothing to grieve for. "Casting off his worn-out human body, our father has won a divine glory that roams the world of Brahmā" — leaving the body is no loss but like throwing off an old garment. Then he reminded Bharata: "No wise man like you or me, learned and of good understanding, should grieve for him." Learning is meant to be used to overcome grief. And finally a general precept: "All these griefs of many kinds, and lamenting and weeping, should be set aside in every circumstance by a man who is steady and wise." Sacrifices, fees, protection of the people, long life, enjoyments and honour are counted over and over, and all lead to one conclusion: Daśaratha's life was complete, so his death is no sign of incompleteness. The hint is that grief springs not from the suffering of the departed but from the incompleteness of the one who mourns.

८पितुः शासनस्य उभयोः पालनम्

४०स स्वस्थो भव मा शोको यात्वा चावस तां पुरीम्।
तथा पित्रा नियुक्तोऽसि वशिना वदतां वर॥

४१यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा।
तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्यस्य शासनम्॥

४२न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्यमरिंदम।
स त्वयापि सदा मान्यः स वै बन्धुः स नः पिता॥

४३तद्वचः पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिणाम्।
कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव॥

४४धार्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्तिना।
भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता॥

४५आत्मानमनुतिष्ठ त्वं स्वभावेन नरर्षभ।
निशाम्य तु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः॥

४६इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेशप्रतिपालनार्थम्।
यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम रामः॥

उपसंहारे रामः भरतं स्वकर्तव्यं स्मारयति। ‘स्वस्थः भव, मा शोकः; यात्वा तां पुरीम् अवस — वशिना पित्रा त्वं तथा नियुक्तः असि, वदतां वर। यत्र च अहं तेन एव पुण्यकर्मणा नियुक्तः, तत्र एव अहम् आर्यस्य पितुः शासनं करिष्यामि।’ एतेन रामः द्वयोः अपि नियोगम् एकम् एव मूलं दर्शयति — उभौ पितुः शासनम् एव पालयतः, एकः पुर्यां, अपरः वने; अतः भरतस्य राज्यग्रहणं रामस्य वनवासात् भिन्नं कर्म न, अपि तु तस्य एव अर्धम्। एषः एव रामस्य सर्वस्य उत्तरस्य केन्द्रबिन्दुः। ‘तस्य शासनं मया त्यक्तुं न न्याय्यम्, अरिंदम; सः त्वया अपि सदा मान्यः, सः एव बन्धुः, सः नः पिता।’ पितुः दोषः अत्र न चर्च्यते, केवलं तस्य आज्ञायाः मान्यता स्थाप्यते। ‘धर्मचारिणां सम्मतं तत् पितुः वचः अहं वनवासेन कर्मणा पालयिष्यामि, राघव’ — वचनमात्रेण न, अपि तु कर्मणा एव। ततः सामान्यं धर्मसूत्रम् — परलोकं जिगीषता नरेण धार्मिकेण अनृशंसेन गुरुवर्तिना च भवितव्यम्। ‘नः पितुः दशरथस्य शुभं वृत्तं निशाम्य स्वभावेन आत्मानम् अनुतिष्ठ, नरर्षभ’ — भरतस्य स्वभावः एव धार्मिकः, तम् एव सः अनुसरतु। एवं पितुः निदेशप्रतिपालनार्थं यवीयसं भ्रातरम् अर्थवत् वचनम् उक्त्वा प्रभुः रामः मुहूर्तात् विरराम। सर्गः मौनेन समाप्यते, उत्तरः सर्गः च तस्मात् एव मौनात् आरभ्यते। सर्गस्य आरम्भे भरतः राज्यं रामाय अर्पितवान्, अन्ते च रामः तत् एव भरताय प्रत्यर्पयति; किन्तु द्वयोः अपि हेतुः एकः एव — पितुः वचनम्। अतः अयं विवादः न स्वार्थस्य, अपि तु धर्मस्य एव; तस्य च निर्णयः अस्मिन् सर्गे न जातः, उत्तरेषु सर्गेषु सः वर्धते एव।

To close, Rāma reminded Bharata of his own duty. "So be steady; no more grief. Go and live in that city, best of speakers, for so our self-controlled father directed you. And where that doer of holy deeds directed me, there I shall carry out the command of our noble father." With this he showed that both their charges have one root: both are obeying their father's command, one in the city and one in the forest. Bharata's taking up the kingdom is not a different deed from Rāma's exile but its other half, and this is the centre of all Rāma's reply. "It is not right for me to abandon his command, subduer of foes. You too must always honour him; he is our kinsman, he is our father." No fault of their father's is discussed; only the authority of his command is affirmed. "That word of our father, approved by those who live righteously, I shall keep by my deeds — by living in the forest," not by words alone. Then a general rule of righteousness: "A man who seeks to win the world beyond must be righteous, free of cruelty and obedient to his elders. Keeping in view the good conduct of our father Daśaratha, follow your own nature, bull among men" — Bharata's nature was righteous, and he had only to follow it. Having spoken these meaningful words to his younger brother to uphold their father's command, the mighty Rāma fell silent for a while. The sarga ends in silence, and the next begins from that silence. At the start Bharata offered the kingdom to Rāma; at the end Rāma hands it back to Bharata; yet for both the reason is the same — their father's word. So this dispute is not one of self-interest but of righteousness, and it is not settled in this sarga; it only deepens in those that follow.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चाधिकशततमः सर्गः॥ १०५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३४ पदानि

व्यत्यवर्तत १०५.१ अतिवाहिता, गता

सन्धिः: वि + अति + अवर्तत → व्यत्यवर्तत — द्विः यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘वि’ ‘अति’ इति उपसर्गौ, ‘वृत्’ धातोः लङ्लकाररूपम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (कर्ता ‘रजनी’)

उपागमन् १०५.२ समीपम् आगताः

सन्धिः: उप + आगमन् → उपागमन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘उप + आ’ इति उपसर्गौ, ‘गम्’ धातोः लुङ्रूपम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लुङ्लकारः, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

सुहृन्मध्य १०५.३ मित्राणां मध्ये

सन्धिः: सुहृद् + मध्य → सुहृन्मध्य — अनुनासिकसन्धिः (द् + म् = न् + म्)
समासः: सुहृदां मध्यम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘सुहृन्मध्ये’)

महतेव १०५.५ महता (जलवेगेन) इव

सन्धिः: महता + इव → महतेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); अग्रे ‘इव + अम्बुवेगेन’ इति सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ) — मुद्रणे ‘महतेवाम्बुवेगेन’ इति एकपदवत् लिखितम्
समासः: समासः नास्ति — ‘महत्’ शब्दस्य तृतीयैकवचनम् ‘इव’ इति निपातेन सह
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘अम्बुवेगेन’ इत्यस्य विशेषणम्)

जलागम १०५.५ वर्षाकालः, जलस्य आगमनसमयः

सन्धिः: जल + आगम → जलागम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: जलस्य आगमः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘जलागमे’)

रूढस्कन्ध १०५.८ यस्य स्कन्धः (काण्डः) पुष्टः जातः

सन्धिः: रूढः + स्कन्ध → रूढस्कन्ध — विसर्गसन्धिः (विसर्गस्य सकारादेशः सकारे परे)
समासः: रूढः (वर्धितः) स्कन्धः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘महाद्रुमः’ इत्यस्य विशेषणम्)

एषोपमा १०५.१० एषा दृष्टान्तवाक्यम्

सन्धिः: एषा + उपमा → एषोपमा — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः: समासः नास्ति — ‘एतद्’ सर्वनाम्नः स्त्रीलिङ्गरूपं ‘उपमा’ इति संज्ञया सह
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्

अरिंदम १०५.११ शत्रूणां दमयिता

सन्धिः: अरिम् + दम → अरिंदम — अनुस्वारादेशः (मकारस्य अनुस्वारः हलि परे)
समासः: अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः (कर्मण्युपपदे ‘दम्’ धातोः खच्)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘त्वाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रत्यनुयाचत् १०५.१३ पुनः पुनः याचमानस्य

सन्धिः: प्रति + अनुयाचत् → प्रत्यनुयाचत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रति’ ‘अनु’ इति उपसर्गौ, ‘याच्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘भरतस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)

कृतात्मा १०५.१४ संयतचित्तः, शिक्षितबुद्धिः

सन्धिः: कृत + आत्मन् → कृतात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); अत्र प्रथमैकवचने ‘कृतात्मा’ इति रूपम्
समासः: कृतः (संस्कृतः) आत्मा येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)

इतश्च १०५.१५ अस्मात् स्थानात्, इतः

सन्धिः: इतः + च → इतश्च — विसर्गस्य श्चुत्वसन्धिः (विसर्गस्थाने सकारः, ततः चकारे परे शकारः)
समासः: समासः नास्ति — ‘इतस्’ इति तसिलन्तम् अव्ययम्
विभक्तिः: अव्ययम् — विभक्तिः नास्ति

विप्रयोगान्त १०५.१६ येषाम् अवसानं वियोगः

सन्धिः: विप्रयोग + अन्त → विप्रयोगान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: विप्रयोगः अन्तः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘संयोगाः’ इत्यस्य विशेषणम्)

मरणाद्भय १०५.१७ मरणात् भयम्

सन्धिः: मरणात् + भयम् → मरणाद्भयम् — जश्त्वसन्धिः (त् + भ् = द् + भ्)
समासः: समासः नास्ति — ‘मरणात्’ इति पञ्चम्यन्तं पदं ‘भयम्’ इत्यनेन सह मुद्रणे संयुक्तम्; अत्र सन्धिः एव कठिनता
विभक्तिः: ‘मरणात्’ पञ्चमी एकवचनम्; ‘भयम्’ प्रथमा एकवचनम्

यथाऽऽगारम् १०५.१८ यथा गृहम्

सन्धिः: यथा + आगारम् → यथागारम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ); गीताप्रेस-मुद्रणे द्विगुणावग्रहेण ‘यथाऽऽगारं’ इति लिखितम्, अत्र च सा एव मुद्रितरीतिः अनुसृता
समासः: समासः नास्ति — ‘यथा’ इति अव्ययम्, ‘आगार’ इति संज्ञा
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

उदकार्णव १०५.१९ जलराशिः, जलपूर्णः सागरः

सन्धिः: उदक + अर्णव → उदकार्णव — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: उदकानाम् अर्णवः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘समुद्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अहोरात्र १०५.२० दिवसाः रात्रयः च

सन्धिः: अहन् + रात्र → अहोरात्र — समासे ‘अहन्’ इत्यस्य नकारस्य रुत्वम्, ततः विसर्गस्य उत्वेन गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: अहः च रात्रिः च — द्वन्द्वः (समाहारे नपुंसकम्)
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

आयुस्तु १०५.२१ जीवितकालः तु

सन्धिः: आयुः + तु → आयुस्तु — विसर्गसन्धिः (विसर्गस्य सकारादेशः तवर्गे परे)
समासः: समासः नास्ति — ‘आयुस्’ इति संज्ञा, ‘तु’ इति निपातः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

शिरोरुह १०५.२३ केशाः

सन्धिः: शिरस् + रुह → शिरोरुह — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: शिरसि रोहन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

नन्दन्त्यस्तमिते १०५.२४ दिने अस्तं गते सति हृष्यन्ति

सन्धिः: नन्दन्ति + अस्तमिते → नन्दन्त्यस्तमिते — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: ‘अस्तम् + इत’ इति द्वितीयातत्पुरुषः (अस्तं गतः)
विभक्तिः: ‘नन्दन्ति’ क्रियापदम् (लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्); ‘अस्तमिते’ सप्तमी एकवचनम् (सति सप्तमी)

हृष्यन्त्यृतुमुख १०५.२५ ऋतोः आरम्भं दृष्ट्वा हृष्यन्ति

सन्धिः: हृष्यन्ति + ऋतुमुखम् → हृष्यन्त्यृतुमुखम् — यण्सन्धिः (इ + ऋ = य् + ऋ)
समासः: ऋतोः मुखम् (आरम्भः) — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: ‘हृष्यन्ति’ क्रियापदम्; ‘ऋतुमुखम्’ द्वितीया एकवचनम्

महार्णव १०५.२६ महासमुद्रे

सन्धिः: महा + अर्णव → महार्णव — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: महान् अर्णवः — कर्मधारयः (‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः)
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘महार्णवे’)

समेयाताम् १०५.२६ मिलेयाताम्, सङ्गच्छेयाताम्

सन्धिः: सम् + इयाताम् → समेयाताम् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः: समासः नास्ति — ‘सम्’ उपसर्गः, ‘इण्’ (गतौ) धातोः विधिलिङ्रूपम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्

सार्थ १०५.२९ वणिक्समूहः, यात्रिकसङ्घः

सन्धिः: स + अर्थ → सार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: सह अर्थेन (पण्येन) वर्तते इति — बहुव्रीहिः (‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘सार्थम्’)

अप्यागमिष्यामि १०५.२९ अहम् अपि आगमिष्यामि

सन्धिः: अपि + आगमिष्यामि → अप्यागमिष्यामि — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘अपि’ निपातः, ‘आ + गम्’ धातोः लृट्रूपम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लृट्लकारः, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

व्यतिक्रम १०५.३० अतिक्रमणम्, उल्लङ्घनम्

सन्धिः: वि + अति + क्रम → व्यतिक्रम — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘वि’ ‘अति’ इति उपसर्गौ, ‘क्रम्’ धातोः घञ्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

आप्तदक्षिण १०५.३२ प्रचुरदक्षिणायुक्तैः (यज्ञैः)

सन्धिः: आप्त + दक्षिण → आप्तदक्षिण — सन्धिकार्यं नास्ति; अग्रे ‘च + आप्तदक्षिणैः’ इति सवर्णदीर्घसन्धिना ‘चाप्तदक्षिणैः’
समासः: आप्ताः (पर्याप्ताः) दक्षिणाः येषु ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘क्रतुभिः’ इत्यस्य विशेषणम्)

शुभैरिष्ट १०५.३४ शुभैः अभीष्टैः च (कर्मभिः)

सन्धिः: शुभैः + इष्टैः → शुभैरिष्टैः — विसर्गस्य रेफादेशः (स्वरे परे)
समासः: समासः नास्ति — द्वे विशेषणे पृथक्; अत्र सन्धिः एव कठिनता
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘कर्मभिः’ इत्यस्य विशेषणे)

स्वर्गत १०५.३५ स्वर्गं प्राप्तः

सन्धिः: स्वः + गत → स्वर्गत — विसर्गस्य रेफादेशः (‘स्वर्’ इति भूत्वा ‘गत’ इत्यनेन सह)
समासः: स्वः (स्वर्गं) गतः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘पृथिवीपतिः’ इत्यस्य विशेषणम्)

नैवंविध १०५.३८ न एतादृशः

सन्धिः: न + एवंविध → नैवंविध — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ)
समासः: एवं विधा (प्रकारः) यस्य सः एवंविधः — बहुव्रीहिः; तस्य नञ्समासः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘कश्चित्’ इत्यस्य विशेषणम्)

तत्रैवाहम् १०५.४१ तस्मिन् एव स्थाने अहम्

सन्धिः: तत्र + एव → तत्रैव — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ); ततः एव + अहम् → एवाहम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति — त्रीणि पृथक् पदानि, अत्र द्विविधः सन्धिः एव कठिनता
विभक्तिः: ‘तत्र’ अव्ययम्; ‘अहम्’ प्रथमा एकवचनम्

पितुरार्य १०५.४१ पूज्यस्य पितुः

सन्धिः: पितुः + आर्यस्य → पितुरार्यस्य — विसर्गस्य रेफादेशः (स्वरे परे)
समासः: समासः नास्ति — द्वे षष्ठ्यन्ते पदे; अत्र सन्धिः एव कठिनता
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

नरर्षभ १०५.४५ हे मनुष्यश्रेष्ठ

सन्धिः: नर + ऋषभ → नरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः: नरेषु ऋषभः इव — उपमितसमासः (शाकपार्थिवादिः)
विभक्तिः: सम्बुद्धिः, एकवचनम्

पितुर्निदेशप्रतिपालनार्थम् १०५.४६ पितुः आज्ञायाः पालनाय

सन्धिः: पितुः + निदेश → पितुर्निदेश — विसर्गस्य रेफादेशः; प्रतिपालन + अर्थम् → प्रतिपालनार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: पितुः निदेशः, तस्य प्रतिपालनम्, तदर्थम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः: अव्ययीभाववत् प्रयुक्तं द्वितीयान्तम् — क्रियाविशेषणम्

यवीयस् १०५.४६ कनिष्ठम्, अनुजम्

सन्धिः: युवन् + ईयसुन् → यवीयस् — ‘युवन्’ इत्यस्य ‘यु’ इति भावे उकारस्य अवादेशः (उ + ई = अव् + ई)
समासः: समासः नास्ति — तरतमार्थे ईयसुन्प्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘भ्रातरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)