- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — पदानि व्यञ्जनसंयोगेन एव मिलितानि
- समासः
- रामस्य दर्शनेन तर्षितः — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वसिष्ठः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अयोध्याकाण्डम् — चतुरधिकशततमः सर्गः
मातॄणाम् आश्रमागमनं कौसल्याविलापश्च
वसिष्ठेन सह राजपत्न्यः मन्दाकिनीतीरम् आगच्छन्ति, कौसल्या इङ्गुदिपिण्डं दृष्ट्वा विलपति, मातरः च आश्रमे रामं पश्यन्ति; रामः वसिष्ठं प्रणम्य तेन सह उपविशति
पुरोहितः वसिष्ठः दशरथस्य दारान् पुरतः कृत्वा रामदर्शनतर्षितः आश्रमं प्रति गच्छति। मार्गे राजपत्न्यः मन्दाकिन्यां रामलक्ष्मणसेवितं तीर्थं पश्यन्ति, तत्र च दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु न्यस्तम् इङ्गुदिपिण्याकं कौसल्या दृष्ट्वा विलपति — चतुरन्तां महीं भुक्तवान् महेन्द्रसदृशः राजा कथम् इदं भुङ्क्ते, ‘यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः’ इति लौकिकी श्रुतिः अद्य सत्या प्रतिभाति इति। सपत्न्यः ताम् आश्वास्य आश्रमम् आगच्छन्ति, तत्र च स्वर्गच्युतम् अमरम् इव रामं दृष्ट्वा रुदन्ति। रामः उत्थाय सर्वासां मातॄणां चरणौ गृह्णाति, लक्ष्मणः अपि तथा; सीता च श्वश्रूणां पादौ उपसंगृह्य अग्रतः तिष्ठति, कौसल्या च तां वनवासकृशां परिष्वज्य सान्त्वयति। अन्ते रामः वसिष्ठस्य पादौ गृहीत्वा तेन सह उपविशति, भरतः च सचिवैः पौरैः सैनिकैश्च सह जघन्यम् उपविशति — सर्वेषाम् आर्यजनानां कौतूहलं भवति, किम् अद्य भरतः वक्ष्यति इति।
१वसिष्ठेन सह राजदाराणाम् आगमनम्, तीर्थदर्शनम्
१वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च।
अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः॥
२राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति।
ददृशुस्तत्र तत्तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम्॥
३कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता।
सुमित्रामब्रवीद्दीनां याश्चान्या राजयोषितः॥
४इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम्।
वने प्राक्कलनं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः॥
पूर्वस्मिन् सर्गे रामः पित्रे उदकं दत्त्वा निर्वापं च कृत्वा प्रजाभिः मिलितः। अस्मिन् सर्गे तस्य मातरः आगच्छन्ति। पुरोहितः वसिष्ठः दशरथस्य दारान् पुरतः कृत्वा रामदर्शनतर्षितः तं देशम् अभिचक्राम — आचार्यः स्वयं स्त्रीजनं पुरतः स्थापयति इति एव तस्य औचित्यज्ञानम्। राजपत्न्यः मन्दं मन्दं मन्दाकिनीं प्रति गच्छन्त्यः तत्र रामलक्ष्मणसेवितं तत् तीर्थं ददृशुः। तत् दृष्ट्वा एव कौसल्यायाः वेदना आरभते। बाष्पपूर्णेन परिशुष्यता मुखेन दीना सा सुमित्राम् अन्याश्च राजयोषितः अब्रवीत् — ‘इदं तेषाम् अनाथानाम् अक्लिष्टकर्मणां वने क्लिष्टं प्राक्कलनं तीर्थम्, ये ते निर्विषयीकृताः।’ अत्र ‘अनाथानाम्’ इति पदं मर्मस्पृक् — यावत् दशरथः आसीत्, तावत् ते सनाथाः आसन्; अधुना पिता नास्ति, राज्यं नास्ति, केवलं नदीतटम् एव अवशिष्टम्। ‘अक्लिष्टकर्मणाम्’ इति च विरोधं स्थापयति — येषां कर्म कदापि क्लिष्टं न आसीत्, तेषाम् एव अधुना सर्वं क्लिष्टम्। ‘प्राक्कलनम्’ इति पदं दुर्लभम्; गीताप्रेस-हिन्दीभाष्ये तत् ‘जिसे इन्होंने पहले-पहल स्वीकार किया है’ इति व्याख्यातम् — अर्थात् राज्यात् निःसृतानां प्रथमः आश्रयः इदम् एव तीर्थम्। समीक्षितसंस्करणे तु तत्र ‘प्राक् केवलं तीर्थम्’ इति पाठः।
In the previous sarga Rāma had made the water-offering and funeral offering for his father and had met his people. In this sarga his mothers arrive. The family priest Vasiṣṭha, longing to see Rāma, made his way towards the place with Daśaratha's wives walking in front of him; that the preceptor himself set the women before him shows his sense of what was fitting. Walking slowly towards the Mandākinī, the queens saw the landing-place that Rāma and Lakṣmaṇa used. At the sight Kausalyā's anguish began. Her face wet with tears and wasted with grief, she said to the forlorn Sumitrā and the other royal women: "This is the hard landing-place in the forest that those helpless men first took to, men whose deeds were never hard, and who have been stripped of their land." "Helpless" cuts deep: while Daśaratha lived they had a protector; now there is no father, no kingdom, only a riverbank. And "whose deeds were never hard" sets up a contrast: those who never did a harsh thing now find everything harsh. This landing-place was their first refuge after leaving the kingdom.
२सुमित्रां प्रति कौसल्यायाः वचनम्
५इतः सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः।
स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात्॥
६जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान्न तु गर्हितः।
भ्रातुर्यदर्थरहितं सर्वं तद्गर्हितं गुणैः॥
७अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः।
नीचानर्थसमाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु॥
ततः कौसल्या विशेषतः सुमित्राम् आमन्त्रयते — ‘इतः, सुमित्रे, ते पुत्रः अतन्द्रितः सदा स्वयम् एव मम पुत्रस्य कारणात् जलं हरति।’ एतत् वचनं न उपालम्भः, अपितु कृतज्ञता; ज्येष्ठाया देव्याः मुखेन कविः लक्ष्मणस्य सेवां प्रशंसति। ततः सा स्वयम् एव शङ्कां निराकरोति — ‘जघन्यम् अपि ते पुत्रः कृतवान्, न तु सः गर्हितः; यत् कर्म भ्रातुः अर्थरहितं, तत् एव गुणैः गर्हितम्।’ अर्थात् नीचम् अपि कर्म यदि ज्येष्ठस्य प्रयोजनाय क्रियते, तर्हि तत् न निन्द्यम्; निन्द्यं तु तत्, यत् भ्रातुः अर्थं विना क्रियते। एषा सेवाधर्मस्य सूक्ष्मा व्याख्या। अन्ते मातृहृदयं प्रकटीभवति — ‘अयम् अपि ते पुत्रः एतेषां क्लेशानाम् अतथोचितः; नीचानर्थसमाचारं सज्जं कर्म सः प्रमुञ्चतु।’ प्रशंसा कृता, किन्तु इच्छा तु एषा एव यत् पुत्रः एतत् कष्टं त्यजेत्। अत्र कविः कौसल्यायाः चरित्रं सूक्ष्मतया दर्शयति — सा न आत्मनः पुत्रस्य विषये प्रथमं वदति, अपितु सुमित्रायाः पुत्रस्य श्रमविषये; सपत्नीनां मध्ये या ज्येष्ठा, सा एव अन्यस्याः पुत्रस्य कृते प्रथमं चिन्तयति। एतेन च अयोध्याकाण्डस्य एकः स्थायी भावः पुनः प्रकाश्यते — कैकेय्याः एकायाः कारणात् दुःखम्, अन्यासां तु परस्परं स्नेहः एव।
Then Kausalyā turned particularly to Sumitrā: "From here, Sumitrā, your son tirelessly fetches water himself every day, for my son's sake." These words were not a reproach but gratitude; through the eldest queen the poet praises Lakṣmaṇa's service. Then she herself set aside any doubt: "Your son has done even the lowliest work, yet he is not disgraced by it; what is disgraced, for all its merits, is work done without purpose for one's brother." Even a lowly task done for an elder brother's sake is no shame; what deserves blame is work that serves no purpose of his. This is a fine account of the ethics of service. At the end a mother's heart shows through: "But today your son too, who never deserved such hardships, should let go of this work that waits for him, lowly and profitless as it is." She has praised him, but her real wish is that he be spared this toil. The poet draws Kausalyā's character delicately: she speaks first not of her own son but of Sumitrā's son's labours; the senior among the co-wives thinks first of another's son. So one of the lasting themes of this kāṇḍa shines out again: grief came through Kaikeyī alone, while among the other queens there is only affection.
३इङ्गुदिपिण्डदर्शनम्, कौसल्यायाः विलापः
८दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले।
पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना॥
९तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा।
उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः॥
१०इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः।
राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि॥
११तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः।
नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम्॥
१२चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो भुवि।
कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिपः॥
१३अतो दुःखतरं लोके न किंचित्प्रतिभाति मे।
यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदीक्षोदमृद्धिमान्॥
१४रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे।
कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा॥
१५श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मे।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः॥
अग्रे गत्वा आयतलोचना सा महीतले दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पितुः कृते न्यस्तम् इङ्गुदिपिण्याकं ददर्श। आर्तेन रामेण भूमौ न्यस्तं तत् वीक्ष्य देवी कौसल्या सर्वाः दशरथस्त्रियः उवाच — ‘इदम् इक्ष्वाकुनाथस्य महात्मनः राघवेण यथाविधि पितुः दत्तम्; पश्यत एतत्।’ ततः तस्याः विलापः चतुर्भिः श्लोकैः वर्धते। ‘देवसमानस्य भुक्तभोगस्य महात्मनः पार्थिवस्य एतत् भोजनम् औपयिकं न मन्ये।’ ‘चतुरन्तां महीं भुक्त्वा भुवि महेन्द्रसदृशः सः वसुधाधिपः इङ्गुदिपिण्याकं कथं भुङ्क्ते?’ ‘लोके अतः दुःखतरं मे किंचित् न प्रतिभाति, यत्र ऋद्धिमान् रामः पितुः इङ्गुदीक्षोदं दद्यात्।’ ‘रामेण पितुः दत्तम् इङ्गुदिपिण्याकं समीक्ष्य मम हृदयं दुःखेन सहस्रधा कथं न स्फोटति?’ अन्ते सा लौकिकीं श्रुतिम् एव प्रमाणयति — ‘यदन्नः पुरुषः भवति, तदन्नाः तस्य देवताः’ इति। एतत् एव वाक्यं पूर्वसर्गे रामेण उक्तम्; अत्र तु तत् मातुः मुखे विपरीतार्थं वहति — यत् पुत्रः खादति, तत् एव पित्रे दीयते इति समाधानम्, तथापि वेदना न शाम्यति। दक्षिणाग्राः दर्भाः पितृकर्मणः लक्षणम्; तान् दृष्ट्वा एव कौसल्या सर्वं वृत्तान्तम् अवगच्छति, न तया कस्यचित् कथनम् अपेक्षितम्। ‘इङ्गुदीक्षोद’ इति पदं च इङ्गुदीफलस्य तैलनिष्कासनानन्तरं शिष्टं कल्कम् एव वदति — यत् तपस्विनाम् आहारः, तत् एव चक्रवर्तिनः पिण्डः जातः।
Going further, the wide-eyed queen saw on the ground, on darbha blades laid with their tips to the south, the iṅgudī cake set out for the father. Seeing it placed there by the grieving Rāma, Queen Kausalyā said to all Daśaratha's wives: "Look at this, given by Rāghava to his father, the great-souled lord of the Ikṣvākus, exactly as the rule prescribes." Then her lament swelled through four verses. "For that great-souled king, equal of a god, who enjoyed every pleasure, I do not think this fit food. He enjoyed the earth to its four ends and was the equal of great Indra; how is that lord of the earth to eat a cake of crushed iṅgudī? Nothing in the world seems more bitter to me than this: that Rāma, who once lacked nothing, should give his father ground iṅgudī. Seeing the iṅgudī cake Rāma has given his father, how does my heart not burst into a thousand pieces with grief?" At last she fell back on a common saying: "Truly the saying seems right to me now — whatever a man lives on, his gods live on too." Rāma had said just these words in the last sarga; in his mother's mouth they carry the opposite feeling. What the son eats is given to the father — that is the consolation, yet her pain does not ease. The darbha with tips to the south is the mark of a rite for the dead; seeing it, Kausalyā understood everything without anyone telling her. And the crushed iṅgudī is the pulp left after the oil is pressed from the fruit: the food of ascetics had become an emperor's funeral offering.
४आश्रमे मातॄणां रामदर्शनम्, चरणवन्दनम्
१६एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा।
ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम्॥
१७तं भोगैः सम्परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः।
आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः॥
१८तासां रामः समुत्थाय जग्राह चरणाम्बुजान्।
मातॄणां मनुजव्याघ्रः सर्वासां सत्यसंगरः॥
१९ताः पाणिभिः सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलैः शुभैः।
प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः॥
२०सौमित्रिरपि ताः सर्वा मातॄः सम्प्रेक्ष्य दुःखितः।
अभ्यवादयदासक्तं शनै रामादनन्तरम्॥
२१यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः।
वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे॥
२२सीतापि चरणांस्तासामुपसंगृह्य दुःखिता।
श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सम्बभूवाग्रतः स्थिता॥
एवम् आर्तां तां सपत्न्यः आश्वास्य अग्रे निन्युः; ततः ते आश्रमे स्वर्गात् च्युतम् अमरम् इव रामं ददृशुः। भोगैः सम्परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य शोककर्शिताः मातरः आर्ताः सस्वरम् अश्रूणि मुमुचुः — यः प्रासादे लालितः, सः वल्कलधारी वने दृष्टः। सत्यसंगरः मनुजव्याघ्रः रामः समुत्थाय तासां सर्वासां मातॄणां चरणाम्बुजानि जग्राह। ततः आयतलोचनाः ताः शुभैः सुखस्पर्शैः मृद्वङ्गुलितलैः पाणिभिः रामस्य पृष्ठात् रजः प्रममार्जुः — एतत् एव चित्रम् अस्मिन् सर्गे मार्मिकतमम्, यत्र मातृस्नेहः वचनं विना एव प्रकटीभवति। सौमित्रिः अपि ताः सर्वाः मातॄः सम्प्रेक्ष्य दुःखितः सन् रामात् अनन्तरं शनैः आसक्तम् अभ्यवादयत्। दशरथात् जाते शुभलक्षणे लक्ष्मणे सर्वाः स्त्रियः तां वृत्तिं ववृतिरे या रामे — सापत्न्यभावस्य लेशः अपि तत्र नासीत्। सीता अपि दुःखिता तासां चरणान् उपसंगृह्य अश्रुपूर्णाक्षी श्वश्रूणाम् अग्रतः स्थिता बभूव। ‘स्वर्गात् च्युतम् अमरम् इव’ इति उपमा अस्मिन् काण्डे पुनःपुनः प्रयुक्ता; देवः स्वभावेन एव तेजस्वी, किन्तु स्थानभ्रष्टः — रामः अपि तथा एव। ‘सस्वरम् अश्रूणि मुमुचुः’ इति पदेन कविः वदति यत् मातॄणां रोदनं मौनं न आसीत्, अपितु उच्चैः श्रुतम्। लक्ष्मणस्य प्रणामः तु ‘शनैः’ इति विशेषितः — ज्येष्ठस्य अनन्तरम् एव, अप्रकटम् एव।
Her co-wives comforted her in her distress and led her on, and at the hermitage they saw Rāma, like an immortal fallen from heaven — radiant by nature, but fallen from his place, as the poet's recurring image in this kāṇḍa suggests. Seeing Rāma stripped of every comfort, the mothers, stricken and worn down by grief, let their tears fall and wept aloud; the son who had been pampered in the palace stood before them in bark in the forest. That tiger among men, true to his word, rose and clasped the lotus feet of all his mothers. And those wide-eyed women, with their lovely hands, soft to the touch, with tender fingers and palms, wiped the dust from Rāma's back — the most touching picture in the sarga, where a mother's love shows itself without a word. Sumitrā's son too, grieving, looked on all his mothers and, straight after Rāma, quietly and attentively saluted them, keeping himself behind his elder. All the women treated Lakṣmaṇa, Daśaratha's son of auspicious marks, exactly as they treated Rāma; there was not a trace of rivalry among the co-wives. And Sītā too, in her grief, clasped their feet and stood before her mothers-in-law with eyes brimming with tears.
५कौसल्यायाः सीतां प्रति वचनम्, रामेण वसिष्ठस्य पादग्रहणम्
२३तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा।
वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत्॥
२४वैदेहराजन्यसुता स्नुषा दशरथस्य च।
रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता विजने वने॥
२५पद्ममातपसंतप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।
काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः॥
२६मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाश्रयम्।
भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः॥
२७ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः।
पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः॥
दुःखार्तां तां माता दुहितरम् इव परिष्वज्य वनवासकृशां दीनां सीतां कौसल्या वाक्यम् अब्रवीत् — ‘वैदेहराजन्यसुता, दशरथस्य स्नुषा, रामस्य पत्नी — सा विजने वने कथं दुःखं सम्प्राप्ता?’ प्रश्नः न उत्तरम् अपेक्षते; तिसृभिः परिचयैः एव तस्याः अनुचिता दशा दर्शिता। ततः उपमाचतुष्टयेन तस्याः मुखं वर्ण्यते — आतपसंतप्तं पद्मम्, परिक्लिष्टम् उत्पलम्, रजसा ध्वस्तं काञ्चनम्, अम्बुदैः क्लिष्टः चन्द्रः इव। चत्वारि अपि उपमानानि स्वभावेन उज्ज्वलानि, किन्तु बाह्येन केनचित् मलिनीकृतानि — सीतायाः दशा अपि तादृशी एव। ततः कौसल्या स्वां वेदनाम् आह — ‘वैदेहि, ते मुखं प्रेक्ष्य व्यसनारणिसम्भवः शोकः मनसि मां भृशं दहति, यथा अग्निः स्वम् आश्रयम् एव दहति।’ अरणिरूपकम् अत्र सूक्ष्मम् — व्यसनम् एव अरणिः, तस्मात् जातः शोकाग्निः स्वोत्पत्तिस्थानं हृदयम् एव दहति। एवम् आर्तायां जनन्यां ब्रुवन्त्याम् एव भरताग्रजः राघवः वसिष्ठस्य पादौ आसाद्य जग्राह। ‘माता दुहितरं यथा’ इति उपमा अपि सार्थका — श्वश्रूः अत्र श्वश्रूत्वं त्यक्त्वा मातृत्वम् एव गृह्णाति, यतः जनकगृहं दूरे, माता च समीपे नास्ति। रामस्य पादग्रहणं च तस्मिन् एव क्षणे वर्णितम्, यत्र माता विलपति — पुत्रः मातुः वेदनां श्रुत्वा अपि उत्तरं न ददाति, अपितु गुरुं प्रति गच्छति; एषा एव तस्य प्रतिक्रिया।
Kausalyā embraced her as a mother embraces a daughter — Sītā, stricken, forlorn and thin from her life in the forest — and said: "Daughter of the king of Videha, daughter-in-law of Daśaratha, wife of Rāma: how has she come to such suffering in this empty forest?" The question expects no answer; the three ways of naming her show how unfit her state is. Then her face was described through four images: like a lotus scorched by the sun, a water-lily bruised, gold dulled by dust, the moon dimmed by clouds. All four are bright by nature and dimmed by something from outside, as Sītā was. Then Kausalyā spoke of her own pain: "Seeing your face, Vaidehī, the grief kindled from the fire-stick of calamity burns me fiercely in my heart, as fire burns the very wood it springs from." The image is subtle: calamity is the fire-stick, and the fire of grief born from it burns the heart that gave it birth. The comparison with a mother and daughter is apt as well: the mother-in-law lays aside that role and becomes a mother, for Janaka's house is far away and Sītā's own mother is not near. While his mother was lamenting like this, Rāghava, Bharata's elder brother, went to Vasiṣṭha and took hold of his feet. Hearing his mother's grief, the son did not answer it but went to his teacher; that was his response.
६वसिष्ठेन सह उपवेशनम्, भरतस्य कौतूहलं च
२८पुरोहितस्याग्निसमस्य तस्य वै बृहस्पतेरिन्द्र इवामराधिपः।
प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसः सहैव तेनोपविवेश राघवः॥
२९ततो जघन्यं सहितैः स्वमन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च तथैव सैनिकैः।
जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरतस्तदाग्रजम्॥
३०उपोपविष्टस्तु तदातिवीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम्।
श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम्॥
३१किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति।
इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा॥
३२स राघवः सत्यधृतिश्च लक्ष्मणो महानुभावो भरतश्च धार्मिकः।
वृताः सुहृद्भिश्च विरेजिरेऽध्वरे यथा सदस्यैः सहितास्त्रयोऽग्नयः॥
अन्तिमाः पञ्च श्लोकाः वंशस्थवृत्तेन रचिताः, तेन च सर्गस्य अन्ते गाम्भीर्यम् आगच्छति। अग्निसमस्य सुसमृद्धतेजसः तस्य पुरोहितस्य पादौ प्रगृह्य राघवः तेन सह एव उपविवेश — यथा अमराधिपः इन्द्रः बृहस्पतेः पादौ गृह्णाति। ततः जघन्यं स्वमन्त्रिभिः, पुरप्रधानैः, सैनिकैः, धर्मज्ञतमेन जनेन च सहितः धर्मवान् भरतः तदा अग्रजस्य समीपे उपोपविष्टः — ज्येष्ठस्य पश्चात् एव तस्य स्थानम् इति सः स्वयम् एव दर्शयति। उपोपविष्टः अतिवीर्यवान् सः तपस्विवेषेण श्रिया ज्वलन्तं राघवं समीक्ष्य कृताञ्जलिः अभवत्, यथा प्रयतः महेन्द्रः प्रजापतिं प्रति। ततः तस्य आर्यजनस्य तत्त्वतः उत्तमं कौतूहलम् अभवत् — ‘एषः भरतः अद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च किं वाक्यं साधु वक्ष्यति?’ इति। अनेन कविः अग्रिमस्य सर्गस्य भूमिकां रचयति। अन्ते चित्रं स्थाप्यते — सः सत्यधृतिः राघवः, महानुभावः लक्ष्मणः, धार्मिकः भरतश्च सुहृद्भिः वृताः अध्वरे सदस्यैः सहिताः त्रयः अग्नयः इव विरेजिरे। ‘जघन्यम्’ इति पदं क्रमवाचकम् — सर्वेषाम् अन्ते, पश्चात् इति; भरतः न अग्रे उपविशति, अपितु सर्वेषां पश्चात्। त्रयाणाम् अग्नीनाम् उपमा च अन्ते स्थापिता — गार्हपत्यः, आहवनीयः, दक्षिणाग्निः इति त्रयः यज्ञशालायां सदस्यैः परिवृताः यथा शोभन्ते, तथा एव त्रयः भ्रातरः सुहृद्भिः परिवृताः शोभन्ते स्म। शोकस्य मध्ये अपि यज्ञस्य उपमा — यतः यत् अग्रे भविष्यति, तत् धर्मनिर्णयः एव।
The last five verses, in a longer metre, lend the end of the sarga its solemnity. As Indra, lord of the immortals, clasps the feet of Bṛhaspati, so Rāghava clasped the feet of the family priest, who was like fire and full of splendour, and sat down with him. Then righteous Bharata, with his own counsellors, the chief men of the city, the soldiers and the company most learned in the law, sat down behind his elder brother; he took his place last of all, showing of himself that his place was after his elder. Seated close by, the mighty Bharata looked at Rāghava, blazing with splendour in an ascetic's dress, and folded his hands, as great Indra reverently folds his hands before Prajāpati. Then a keen and genuine curiosity arose in those noble men: "What fitting words will Bharata say to Rāghava today, when he has bowed to him and honoured him?" With this the poet prepares the next sarga. At the end he sets a picture: Rāghava, firm in truth, great-souled Lakṣmaṇa and righteous Bharata, surrounded by their friends, shone like the three fires at a sacrifice attended by the priests. As the three sacred fires of the sacrificial hall shine with the officiants around them, so the three brothers shone among their friends. Even in the midst of grief the image is of a sacrifice, for what is about to take place is a judgement of righteousness.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुरधिकशततमः सर्गः॥ १०४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- दारान् + दशरथस्य → दारान्दशरथस्य — हलन्तानन्तरम् अवकाशस्य संयोजनम् (मुद्रणे पृथक्, संहितायां युक्तम्)
- समासः
- समासः नास्ति — नित्यं पुंलिङ्गे बहुवचनान्तः शब्दः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- राजपत्न्यः + च → राजपत्न्यश्च — विसर्गसन्धिः (विसर्गस्य श्चुत्वेन शकारः चवर्गात् पूर्वम्)
- समासः
- राज्ञः पत्न्यः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (कर्तृपदम्)
- सन्धिः
- परि + शुष्यत् → परिशुष्यत् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + शुष्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘मुखेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + क्लिष्ट → अक्लिष्ट — नञ्समासे नकारस्य अकारादेशः
- समासः
- अक्लिष्टानि कर्माणि येषां ते — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- प्राक् + कलन → प्राक्कलन — सन्धिकार्यं नास्ति (पदान्तककारस्य परककारेण संयोगः)
- समासः
- प्राक् कलनम् — अव्ययपूर्वपदः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘तीर्थम्’ इत्यनेन समानाधिकरणम्)
- सन्धिः
- निस् + विषय → निर्विषय — रुत्वसन्धिः (विसर्जनीयस्य रेफः घोषवर्णात् पूर्वम्); विषयी + कृत → च्विप्रत्ययान्तं रूपम्
- समासः
- निर्गतः विषयः येभ्यः ते निर्विषयाः, ते कृताः इति — बहुव्रीहिगर्भं च्व्यन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- न + तन्द्रितः → अतन्द्रितः — नञ्समासे नकारस्य अकारादेशः
- समासः
- न तन्द्रितः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पुत्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सौमित्रिः + मम → सौमित्रिर्मम — विसर्गसन्धिः (विसर्गस्य रेफः घोषवर्णात् पूर्वम्)
- समासः
- सुमित्रायाः अपत्यम् — तद्धितान्तम् (अपत्यार्थे इञ्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- जघन्यम् + अपि → जघन्यमपि — व्यञ्जनसन्धिः (पदान्तमकारस्य परस्वरेण संयोगः)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘कर्म’ इति अध्याहार्यम्)
- सन्धिः
- यत् + अर्थरहितम् → यदर्थरहितम् — जश्त्वसन्धिः (पदान्ते त् → द् स्वरात् पूर्वम्)
- समासः
- अर्थेन रहितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- अतथा + उचितः → अतथोचितः — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- न तथा उचितः — नञ्गर्भः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पुत्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- नीच + अनर्थ → नीचानर्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- नीचानाम् अनर्थः इव समाचारः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘कर्म’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दक्षिण + अग्र → दक्षिणाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- दक्षिणम् अग्रं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (‘दर्भेषु’ इत्येषां विशेषणम्)
- सन्धिः
- न्यस्तम् + आयतलोचना → न्यस्तमायतलोचना — व्यञ्जनसन्धिः (पदान्तमकारस्य परस्वरेण संयोगः)
- समासः
- आयते लोचने यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- इदम् + इक्ष्वाकुनाथस्य → इदमिक्ष्वाकुनाथस्य — व्यञ्जनसन्धिः (पदान्तमकारस्य परस्वरेण संयोगः)
- समासः
- इक्ष्वाकूणां नाथः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + एतत् → नैतत् — वृद्धिसन्धिः (अ + ए = ऐ); एतत् + औपयिकम् → एतदौपयिकम् — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उपाय’ इत्यस्मात् ठक्प्रत्ययान्तं तद्धितरूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘भोजनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भुक्ताः भोगाः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- चतुर् + अन्ता → चतुरन्ता — सन्धिकार्यं नास्ति (रेफस्य परस्वरेण संयोगः)
- समासः
- चत्वारः अन्ताः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘महीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वसुधा + अधिप → वसुधाधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- वसुधायाः अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- इङ्गुदी + क्षोद → इङ्गुदीक्षोद — सन्धिकार्यं नास्ति (दीर्घेकारस्य क्षकारेण संयोगः)
- समासः
- इङ्गुद्याः क्षोदः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सहस्र’ इत्यस्मात् प्रकारार्थे धाप्रत्ययान्तम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — क्रियाविशेषणम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘लोक’ इत्यस्मात् ठञ्प्रत्ययान्तस्य स्त्रीलिङ्गरूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘श्रुतिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सपत्न्यः + ताः → सपत्न्यस्ताः — विसर्गसन्धिः (विसर्गस्य सकारः तवर्गात् पूर्वम्)
- समासः
- समानः पतिः यासां ताः — बहुव्रीहिः (समानस्य सभावः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; ‘स्वर्गच्युतम् + इव’ → ‘स्वर्गच्युतमिव’ इति व्यञ्जनसन्धिः
- समासः
- स्वर्गात् च्युतः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अमरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + परि + त्यक्त → सम्परित्यक्त — मकारस्य परसवर्णः (म् → म् पवर्गात् पूर्वम्)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वाभ्याम् उपसर्गाभ्यां युक्तं क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- चरण + अम्बुज → चरणाम्बुज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- चरणौ एव अम्बुजे — कर्मधारयः (रूपकगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + गर → संगर — अनुस्वारसन्धिः (मकारस्य अनुस्वारः)
- समासः
- सत्यः संगरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मृदु + अङ्गुलितल → मृद्वङ्गुलितल — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- मृदूनि अङ्गुलितलानि येषां तानि — बहुव्रीहिः (‘पाणिभिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘पाणिभिः’ इत्येषां विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + ममार्जू → प्रममार्जू — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + मृज्’ धातोः लिट्लकारे प्रथमपुरुषबहुवचनम्
- विभक्तिः
- तिङन्तपदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शुभानि लक्षणानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘लक्ष्मणे’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- उप + सम् + गृह्य → उपसंगृह्य — अनुस्वारसन्धिः (मकारस्य अनुस्वारः)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वाभ्याम् उपसर्गाभ्यां युक्तं ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — पूर्वकालिकक्रियावाचकम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वनवासेन कृशा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — त्रीणि अपि पदानि व्यञ्जनसंयोगेन मिलितानि
- समासः
- वैदेहः यः राजन्यः, तस्य सुता — कर्मधारयगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- पद्मम् + आतपसंतप्तम् → पद्ममातपसंतप्तम् — व्यञ्जनसन्धिः; सम् + तप्त → संतप्त इति अनुस्वारसन्धिः
- समासः
- आतपेन संतप्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘पद्मम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- इव + अम्बुदैः → इवाम्बुदैः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अम्बु ददाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- व्यसन + अरणि → व्यसनारणि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- व्यसनम् एव अरणिः, तस्मात् सम्भवः यस्य सः — रूपकगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘शोकः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- भरत + अग्रज → भरताग्रज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- भरतस्य अग्रजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + ऋद्ध → समृद्ध — उपसर्गस्य मकारः परस्वरेण संयुज्यते (म् + ऋ = मृ); स्वरसन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सुसमृद्धं तेजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘पुरोहितस्य’ इत्यनेन समानाधिकरणम्)
- सन्धिः
- इव + अमराधिपः → इवामराधिपः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); अमर + अधिप → अमराधिप — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अमराणाम् अधिपः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पुरप्रधानैः + च → पुरप्रधानैश्च — विसर्गसन्धिः (विसर्गस्य श्चुत्वेन शकारः चवर्गात् पूर्वम्)
- समासः
- पुरस्य प्रधानाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (सहार्थे)
- सन्धिः
- उप + उपविष्ट → उपोपविष्ट — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ, अत्र उपसर्गद्वयसंयोगे)
- समासः
- समासः नास्ति — द्विरुक्तोपसर्गयुक्तं क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तपस्विनः वेषः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (हेतौ अथवा प्रकारे)
- सन्धिः
- कृत + अञ्जलि → कृताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- तस्य + आर्यजनस्य → तस्यार्यजनस्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- आर्यः जनः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- कौतूहलम् + उत्तमम् → कौतूहलमुत्तमम् — व्यञ्जनसन्धिः (पदान्तमकारस्य परस्वरेण संयोगः)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सत्यधृतिः + च → सत्यधृतिश्च — विसर्गसन्धिः (विसर्गस्य श्चुत्वेन शकारः चवर्गात् पूर्वम्)
- समासः
- सत्या धृतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘लक्ष्मणः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- विरेजिरे + अध्वरे → विरेजिरेऽध्वरे — पूर्वरूपसन्धिः (ए + अ = ए, अवग्रहः)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)