॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः १०३

अयोध्याकाण्डम् — त्र्यधिकशततमः सर्गः

रामस्य विलापः पितुश्च जलाञ्जलिपिण्डदानम्

भरतवचनेन मूर्च्छितः रामः प्रबुध्य विलपति, मन्दाकिन्यां पितुः उदकं ददाति, इङ्गुदिपिण्डेन च निर्वापं करोति

भरतेन उक्तां पितुर्मरणसंहितां वाचं श्रुत्वा रामः वज्रहतः इव भूमौ पपात। भ्रातृभिः सीतया च सलिलेन सिक्तः सः संज्ञां लब्ध्वा दीर्घं विलपति — शून्यायाम् अयोध्यायां किं करिष्यामि, पिता च मया न संस्कृतः इति। ततः सीतां लक्ष्मणं च वृत्तान्तं ज्ञापयित्वा सः सुमन्त्रेण अवतारितः मन्दाकिनीम् आगच्छति, पित्रे उदकं ददाति, दर्भसंस्तरे च इङ्गुदिपिण्याकेन निर्वापं करोति। रोदनध्वनिं श्रुत्वा भरतस्य सेना त्रस्ता आश्रमं प्रति धावति, वनजन्तवः च पलायन्ते। स्थण्डिले आसीनं राममेव दृष्ट्वा जनः कैकेयीं गर्हमाणः अश्रुपूर्णमुखः भवति; रामः च सर्वान् पितृवत् मातृवत् च परिष्वजते, तेषां च रोदनस्वनः मृदङ्गघोषः इव गिरिगुहासु प्रतिध्वनति।

१वाग्वज्रेण हतस्य रामस्य मूर्च्छा

१तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम्।
राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतनः॥

२तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा।
वाग्वज्रं भरतेनोक्तममनोज्ञं परंतपः॥

३प्रगृह्य रामो बाहू वै पुष्पिताङ्ग इव द्रुमः।
वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह॥

४तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम्।
कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्॥

५भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतः शोककर्शितम्।
रुदन्तः सह वैदेह्या सिषिचुः सलिलेन वै॥

६स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामश्रुमुत्सृजन्।
उपाक्रामत काकुत्स्थः कृपणं बहु भाषितुम्॥

पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः रामाय पितुः स्वर्गगमनं न्यवेदयत्; अयं सर्गः तस्य वचनस्य परिणामेन आरभ्यते। पितुः मरणसंहितां तां करुणां वाचं भरतेन उक्तां श्रुत्वा राघवः गतचेतनः बभूव। कविः तत् वचनम् आहवे दानवारिणा उत्सृष्टं वज्रम् इव वर्णयति — भरतेन उक्तम् अमनोज्ञं वाग्वज्रम् एव तत्। ततः परंतपः रामः बाहू प्रगृह्य, वने परशुना कृत्तः पुष्पिताङ्गः द्रुमः इव, भुवि पपात। उपमा द्विगुणार्था — रामः पुष्पितः, यतः भरतदर्शनेन आह्लादितः आसीत्; सः एव कृत्तः, यतः पितृमरणवार्तया छिन्नः। जगत्यां पतितं तं जगतीपतिं कविः कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तं कुञ्जरम् इव पश्यति — गजोपमा अस्मिन् काण्डे पुनःपुनः दशरथकुलस्य दुःखं वहति। ततः भ्रातरः सर्वतः शोककर्शितं तं महेष्वासं वैदेह्या सह रुदन्तः सलिलेन सिषिचुः। जलेन सिक्तः सः संज्ञां पुनः लब्ध्वा नेत्राभ्याम् अश्रु उत्सृजन् कृपणं बहु भाषितुम् उपाक्रामत। एवम् अस्य सर्गस्य प्रथमः खण्डः मौनात् मूर्च्छां प्रति, मूर्च्छायाः च विलापं प्रति गच्छति; यत् भरतेन सूचितम्, तत् अधुना रामस्य वाचि प्रकटीभवति। द्वितीये श्लोके उपमा विस्तारिता — यथा इन्द्रः संग्रामे दानवशत्रून् प्रति वज्रम् उत्सृजति, तथा एव भरतस्य वचनं रामं प्रति पतितम्; बाह्यं शस्त्रं न, वाक्यम् एव तत्र वज्रम्। पञ्चमे श्लोके कविः न केवलं भ्रातॄन्, अपितु वैदेहीम् अपि तत्र स्थापयति — चत्वारः भ्रातरः सीता च, सर्वे रुदन्तः, मूर्च्छितं जलेन सिञ्चन्ति; एतत् एव चित्रम् अस्य काण्डस्य केन्द्रे वर्तते।

In the previous sarga Bharata had told Rāma that their father had gone to heaven, and this sarga begins with what those words did. Hearing Bharata's piteous speech, with their father's death bound up in it, Rāma lost consciousness. The poet likens that speech to the thunderbolt that Indra, enemy of the demons, hurls in battle: no outward weapon, but Bharata's harsh words were the thunderbolt here. When he had heard it, Rāma, scorcher of foes, flung up his arms and fell to the ground like a tree in full flower felled in the forest by an axe. The image works twice over: Rāma was in flower, gladdened by the sight of Bharata, and he was cut down, severed by the news of his father's death. Lying on the earth, the lord of the earth looked like a sleeping elephant worn out from battering a riverbank; in this kāṇḍa the image of the elephant again and again carries the grief of Daśaratha's house. His brothers, weeping, and Vaidehī with them, sprinkled water on the great archer, wasted all over by grief — the four brothers and Sītā, all in tears, reviving him with water, a picture at the very centre of this kāṇḍa. When he came to himself, tears pouring from his eyes, Kākutstha began to lament at length and piteously. So the first part of the sarga moves from silence to swoon and from swoon to lament, and what Bharata had announced now finds voice in Rāma's words.

२रामस्य विलापः — शून्या अयोध्या, असंस्कृतः पिता

७स रामः स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम्।
उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम्॥

८किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते।
कस्तां राजवराद्धीनामयोध्यां पालयिष्यति॥

९किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मनः।
यो मृतो मम शोकेन स मया न च संस्कृतः॥

१०अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयानघ।
शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः॥

११निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विना कृताम्।
निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे॥

१२समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परंतप।
कोऽनुशासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते॥

१३पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन्।
वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः कर्णसुखान्यहम्॥

संज्ञां लब्ध्वा धर्मात्मा रामः पितरं पृथिवीपतिं स्वर्गतं श्रुत्वा भरतं धर्मसंहितं वाक्यम् उवाच। तस्य विलापे चत्वारः विषयाः — अयोध्यायाः शून्यता, आत्मनः वैफल्यम्, भरतस्य सौभाग्यम्, अनुशासकस्य च अभावः। ‘ताते दिष्टां गतिं गते अयोध्यायां किं करिष्यामि? राजवरात् हीनां तां पुरीं कः पालयिष्यति?’ इति प्रथमम्। ततः आत्मनिन्दा — ‘दुर्जातेन मया तस्य महात्मनः किं कार्यम्? यः मम शोकेन मृतः, सः मया न संस्कृतः’ — पुत्रस्य परमं दुःखम् एतत् एव यत् पितुः अन्त्यसंस्कारः तेन न कृतः। ततः सः भरतं प्रशंसति — ‘अहो भरत, सिद्धार्थः त्वम्, अनघ, येन त्वया शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु राजा सत्कृतः।’ अनन्तरं निवृत्तवनवासस्य अपि अयोध्यागमने अनुत्साहम् आह — निष्प्रधाना, अनेकाग्रा, नरेन्द्रेण विना कृता सा पुरी। अन्ते मर्मस्पृक् वचनम् — ‘समाप्तवनवासं माम् अयोध्यायां कः अनुशासिष्यति, ताते लोकान्तरं गते? पुरा सुवृत्तं मां प्रेक्ष्य पिता सान्त्वयन् यानि वाक्यानि आह, तानि कर्णसुखानि कुतः श्रोष्यामि?’ पितुः मरणं न केवलं वियोगः, अपितु अनुशासकस्य आश्रयस्य च लोपः इति रामस्य दृष्टिः। ‘दुर्जातेन’ इति पदं तीव्रम् — रामः आत्मानं दुर्जातम् एव मन्यते, यतः यस्य जन्म पितुः शोकाय अभवत्, तस्य जन्म सफलं कथं स्यात्। ‘निवृत्तवनवासोऽपि’ इति अपिशब्दः अपि अर्थवान् — चतुर्दशवर्षाणाम् अन्ते अपि तत्र गमनस्य प्रयोजनं न अवशिष्टम् इति।

Having come to himself and heard that his father, lord of the earth, had gone to heaven, righteous Rāma spoke to Bharata words in keeping with the law. His lament has four themes: the emptiness of Ayodhyā, his own uselessness, Bharata's good fortune, and the loss of the one who guided him. "Now that our father has gone the way appointed for him, what shall I do in Ayodhyā? Who will protect that city, bereft of the best of kings?" Then he reproached himself: "What use am I, born to no purpose, to that great soul? He died of grief for me, and I did not even perform his last rites." The deepest grief for a son is not to have given his father his final rites, and "born to no purpose" is harsh: how can a birth be worthwhile if it caused a father's grief? Then he praised Bharata: "Ah, Bharata, blameless one, you have fulfilled your purpose, for you and Śatrughna honoured the king with all the rites owed to the dead." And he said he would have no heart to go to Ayodhyā even when his exile was over, for the city was leaderless and distracted without its king; even after fourteen years, there would be no reason left to go. Last came words that pierce the heart: "When my exile is done and I am in Ayodhyā, who will guide me now that our father has gone to the other world? In the old days, seeing me behave well, he would speak comforting words to me; where shall I hear such words, so sweet to the ear, now?" To Rāma his father's death was not only a parting but the loss of his guide and his support.

३सीतायै लक्ष्मणाय च निवेदनम्

१४एवमुक्त्वाथ भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः।
उवाच शोकसंतप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम्॥

१५सीते मृतस्ते श्वशुरः पितृहीनोऽसि लक्ष्मण।
भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतिं पृथिवीपतेः॥

१६ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत।
तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम्॥

१७ततस्ते भ्रातरः सर्वे भृशमाश्वास्य दुःखितम्।
अब्रुवञ्जगतीभर्तुः क्रियतामुदकं पितुः॥

१८सा सीता स्वर्गतं श्रुत्वा श्वशुरं तं महानृपम्।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां न शशाकेक्षितुं प्रियम्॥

१९सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदतीं जनकात्मजाम्।
उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः॥

भरतं तथा उक्त्वा शोकसंतप्तः राघवः भार्याम् अभ्येत्य पूर्णचन्द्रनिभाननां सीताम् उवाच — ‘सीते, ते श्वशुरः मृतः; लक्ष्मण, त्वं पितृहीनः असि; भरतः पृथिवीपतेः स्वर्गतिं दुःखम् आचष्टे।’ एकेन एव श्लोकेन द्वयोः निवेदनं कृतम्, यतः द्वौ अपि तस्य एव आश्रयेण वने स्थितौ। तथा ब्रुवति काकुत्स्थे तेषां यशस्विनां कुमाराणां नेत्रेषु बहुगुणं बाष्पम् अजायत। ततः सर्वे भ्रातरः तं दुःखितं भृशम् आश्वास्य ‘जगतीभर्तुः पितुः उदकं क्रियताम्’ इति अब्रुवन् — शोकात् कर्तव्यं प्रति गतिः इयम्। सा सीता तं महानृपं श्वशुरं स्वर्गतं श्रुत्वा अश्रुपूर्णाभ्यां नेत्राभ्यां प्रियं द्रष्टुं न शशाक; वधूजनस्य शोकः दृष्ट्या एव प्रकाशितः, न वचसा। रुदतीं जनकात्मजां सान्त्वयित्वा दुःखितः रामः दुःखितं लक्ष्मणं वचः उवाच। अत्र कविः ‘दुःखितो दुःखितम्’ इति पदद्वयेन दर्शयति — सान्त्वयिता स्वयम् अपि तादृशः एव आसीत्, अतः तत्र सान्त्वना न उपदेशः, अपितु सहवेदना। ‘बहुगुणं बाष्पम्’ इति पदेन कविः वदति — यत् अश्रु पूर्वम् एकवारम् उत्पन्नम्, तत् अधुना बहुगुणितं जातम्; शोकस्य वृद्धिः सङ्ख्यया एव मापिता। ‘भृशम् आश्वास्य’ इति च सूचयति — भ्रातरः प्रथमं समाश्वासनं कृत्वा एव कर्तव्यं स्मारितवन्तः, न तु शोकमध्ये एव विधिम् उक्तवन्तः। सीतायाः विषये कविः एकम् एव लक्षणं वदति — सा प्रियं द्रष्टुम् एव अशक्ता आसीत्।

Having spoken so to Bharata, Rāma, burning with grief, went to his wife, whose face was like the full moon, and said: "Sītā, your father-in-law is dead. Lakṣmaṇa, you are fatherless. Bharata brings the bitter news that the lord of the earth has gone to heaven." He told both of them in one verse, for both lived in the forest under his care. As he said this, the tears in the eyes of those illustrious princes welled up many times over; the growth of grief is measured by the very number. Then the brothers comforted him again and again and said, "Let the water-offering now be made for our father, sustainer of the earth" — a turn from grief to duty, made only after they had first consoled him. When Sītā heard that her father-in-law, the great king, had gone to heaven, her eyes brimmed with tears and she could not look at her beloved; the poet gives her grief a single mark, shown by her eyes and not in words. Having consoled Janaka's weeping daughter, Rāma, himself in pain, spoke to Lakṣmaṇa, who was in pain as well. The comforter was suffering just as much, so his comfort was not instruction but shared feeling.

४जलक्रियायै प्रस्थानम्

२०आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम्।
जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः॥

२१सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज।
अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा॥

२२ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः।
मृदुर्दान्तश्च कान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्॥

२३सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतैः सार्धमाश्वास्य राघवम्।
अवतारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्॥

रामस्य आज्ञा संक्षिप्ता कर्मप्रवणा च — ‘इङ्गुदिपिण्याकम् आनय, चीरम् उत्तरं च आहर; महात्मनः तातस्य जलक्रियार्थं गमिष्यामि।’ वनवासिनः पुत्रस्य हस्ते न सुवर्णं न घृतम्, केवलम् इङ्गुदीफलस्य पिष्टम् एव पितुः कृते अवशिष्टम् — एषा एव अस्य सर्गस्य करुणतमा रेखा। ततः सः गमनक्रमम् अपि निर्दिशति — ‘सीता पुरस्तात् व्रजतु, त्वम् एनाम् अभितः व्रज, अहं पश्चात् गमिष्यामि; एषा हि गतिः सुदारुणा।’ शोकयात्रायाः क्रमः अपि नियमबद्धः इति रामस्य स्वभावः। तदा तेषां नित्यानुगः, विदितात्मा, महामतिः, मृदुः, दान्तः, कान्तः, रामे च दृढभक्तिमान् सुमन्त्रः तैः नृपसुतैः सार्धं राघवम् आश्वास्य, आलम्ब्य च, शिवां मन्दाकिनीं नदीम् अवतारयत्। सारथेः बहुभिः विशेषणैः कविः तस्य योग्यताम् एव न, अपितु आश्रयत्वम् अपि सूचयति — यः पितरं वनम् अनयत्, सः एव अधुना पुत्रं पितुः जलक्रियायै नयति। ‘चीरम् उत्तरं च’ इति पदाभ्यां तर्पणस्य वेषः अपि सूचितः — वल्कलम् एव तस्य वस्त्रम्, तत् एव उत्तरीयम्। ‘गतिर्ह्येषा सुदारुणा’ इति वचने रामः यात्रायाः क्रमं न केवलं व्यवस्थापयति, अपितु तस्याः स्वरूपम् अपि नामयति — एषा तीर्थयात्रा न, अपितु पितुः अन्त्यकर्मणः यात्रा। सुमन्त्रः च तं हस्ते गृहीत्वा एव नदीम् अवतारयति, यतः रामः स्वयं गन्तुम् अपि असमर्थः आसीत्। अस्मिन् खण्डे रामः प्रथमवारं पितुः मरणानन्तरं क्रियाशीलः दृश्यते; विलापः समाप्तः, विधिः आरब्धः।

Rāma's instructions were brief and practical: "Bring the iṅgudī paste, and fetch a bark garment and an upper cloth; I shall go to make the water-offering for our great-souled father." A son living in the forest had no gold and no ghee in his hands; all that was left to offer his father was the crushed fruit of the iṅgudī — the most moving touch in the sarga. Even the offering-dress is bark: bark his garment, bark his upper cloth. Then he set the order of going: "Let Sītā walk in front, you walk beside her, and I shall come last; this is a very harsh road to travel." Even a procession of mourning kept its proper order, as was Rāma's way, and in naming the road "harsh" he says what this journey is: not a pilgrimage but the way to a father's last rites. Then Sumantra, their constant attendant — self-aware, wise, gentle, self-controlled, gracious and firm in devotion to Rāma — together with the princes comforted Rāghava, took him by the hand and led him down to the auspicious Mandākinī. The poet's many epithets for the charioteer point not only to his worth but to his being a support: the man who drove the father's son to the forest now leads that son to make his father's water-offering, holding his hand because Rāma could hardly walk. Here, for the first time since hearing of his father's death, Rāma acts: the lament is over and the rite begins.

५मन्दाकिन्यां जलाञ्जलिः, इङ्गुदिपिण्डेन निर्वापः

२४ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपगम्य यशस्विनः।
नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्॥

२५शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम्।
सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत एतद्भवत्विति॥

२६प्रगृह्य तु महीपालो जलापूरितमञ्जलिम्।
दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत्॥

२७एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम्।
पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु॥

२८ततो मन्दाकिनीतीरं प्रत्युत्तीर्य स राघवः।
पितुश्चकार तेजस्वी निर्वापं भ्रातृभिः सह॥

२९ऐङ्गुदं बदरैर्मिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे।
न्यस्य रामः सुदुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत्॥

३०इदं भुङ्क्ष्व महाराज प्रीतो यदशना वयम्।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः॥

ते यशस्विनः कृच्छ्रात् सुतीर्थां सदा पुष्पितकाननां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम् उपगम्य, शीघ्रस्रोतसम् अकर्दमं शिवं तीर्थम् आसाद्य, ‘ततः एतत् भवतु’ इति उक्त्वा राज्ञे उदकं सिषिचुः। ततः महीपालः जलापूरितम् अञ्जलिं प्रगृह्य याम्यां दिशम् अभिमुखः रुदन् अब्रवीत् — ‘एतत् ते, राजशार्दूल, विमलम् अक्षयं तोयम्; अद्य पितृलोकगतस्य ते मद्दत्तम् उपतिष्ठताम्।’ दक्षिणदिङ्मुखता तर्पणविधेः अङ्गम्, अश्रुभिः सह मिश्रिता च। अनन्तरं सः तेजस्वी मन्दाकिनीतीरं प्रत्युत्तीर्य भ्रातृभिः सह पितुः निर्वापं चकार। दर्भसंस्तरे बदरैः मिश्रम् ऐङ्गुदं पिण्याकं न्यस्य, सुदुःखार्तः रुदन् च सः अवदत् — ‘इदं भुङ्क्ष्व, महाराज, प्रीतः; येन वयम् अशनाः, तत् एव इदम्। यदन्नः पुरुषः भवति, तदन्नाः तस्य देवताः।’ अन्तिमम् एतत् वचनं शास्त्रवचनम् अपि, समाधानम् अपि — यत् पुत्रः भुङ्क्ते, तत् एव पित्रे योग्यम् इति। राजसूयाश्वमेधकर्तुः दशरथस्य निर्वापः वन्यफलपिष्टेन एव जातः इति विषमता कविना तूष्णीम् एव स्थापिता। ‘कृच्छ्रात् उपगम्य’ इति पदेन कविः वदति — तीर्थं दूरे न आसीत्, किन्तु शोकेन ते पदम् अपि दुःखेन एव अचालयन्। ‘तत एतद्भवत्विति’ इति वचनं विधिवाक्यम् — ‘हे राजन्, इदम् उदकं ततः तव भवतु’ इति सङ्कल्पः। पिण्डे बदराणि मिश्रितानि, संस्तरः च दर्भमयः — यथाविधि एव सर्वं कृतम्, केवलं द्रव्यम् एव वन्यम्। एवम् अस्मिन् खण्डे सर्वः अन्त्येष्टिविधिः संक्षेपेण दर्शितः — उदकदानम्, दक्षिणाभिमुखः सङ्कल्पः, दर्भसंस्तरे पिण्डन्यासः, अन्ते च पित्रे निवेदनवाक्यम्।

With difficulty those illustrious men reached the lovely Mandākinī with its fine landing-places and ever-flowering woods; the ford was not far, but grief made every step hard. Coming to a clean, auspicious ford in the swift, unmuddied current, they poured out water for the king with the words, "Let this be yours." Then the guardian of the earth took up a handful of water and, facing south, said weeping: "Here, tiger among kings, is pure, imperishable water; may this that I give reach you today in the world of the fathers." Facing south is part of the rite for the dead, and here it was mixed with tears. Then Rāma climbed back up the bank and with his brothers made the funeral offering for his father. Laying a cake of iṅgudī mixed with jujube on a spread of darbha grass, he said in bitter distress, weeping: "Eat this, great king, and be pleased; it is what we ourselves live on. Whatever a man eats, that his gods eat too." These last words are both a scriptural rule and a consolation: what the son eats is fit for the father. The poet silently lets the contrast stand: Daśaratha, who performed the royal consecration and the horse sacrifice, received his funeral offering in crushed forest fruit. Yet everything was done as the rite requires — the jujube mixed in the cake, the bed of darbha grass; only the materials were of the forest. So the whole funeral rite is shown in brief: the water-offering, the vow made facing south, the cake laid on darbha grass, and the words spoken to the father.

६प्रत्यागमनम्, रोदनप्रतिशब्दः, सैनिकानां त्रासः

३१ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य सरित्तटात्।
आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम्॥

३२ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः।
परिजग्राह पाणिभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ॥

३३तेषां तु रुदतां शब्दात्प्रतिशब्दोऽभवद्गिरौ।
भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दतामिव॥

३४महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः।
विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिकाः॥

३५अब्रुवंश्चापि रामेण भरतः संगतो ध्रुवम्।
तेषामेव महाञ्छब्दः शोचतां पितरं मृतम्॥

निर्वापानन्तरं ते तेन एव मार्गेण सरित्तटात् प्रत्युत्तीर्य, नरव्याघ्रः रम्यसानुं महीधरम् आरुरोह। पर्णकुटीद्वारम् आसाद्य जगतीपतिः पाणिभ्याम् उभौ भरतलक्ष्मणौ परिजग्राह — शोकस्य क्षणे भ्रातॄणां स्पर्शः एव वचनम्। तेषां वैदेह्या सह रुदतां शब्दात् गिरौ प्रतिशब्दः अभवत्, नर्दतां सिंहानाम् इव। पर्वतस्य प्रतिध्वनिः शोकम् एव विस्तारयति इति कविः सूचयति। पितुः उदकं कुर्वतां रुदतां तेषां महाबलानां तुमुलं शब्दं विज्ञाय भरतसैनिकाः त्रस्ताः अभवन्। ते परस्परम् अब्रुवन् — ‘रामेण भरतः ध्रुवं संगतः; तेषाम् एव अयं महान् शब्दः, ये मृतं पितरं शोचन्ति।’ अत्र कविः सेनायाः बुद्धिं दर्शयति — शब्दमात्रेण एव सा सर्वं वृत्तान्तम् अनुमिमीते, यतः तादृशः रोदनध्वनिः अन्यत्र न सम्भवति। इतः सर्गस्य दृष्टिः चतुर्णां भ्रातॄणां कुटीरात् सहस्राणां जनानां समागमं प्रति परिवर्तते। ‘कूलघातपरिश्रान्तम्’ इति पूर्वोक्ता गजोपमा अत्र प्रतिध्वनिम् अनुसरति — यत्र गजः श्रान्तः, तत्र सिंहाः नर्दन्ति। ‘महाबलानां रुदताम्’ इति विरोधः अपि सूचितः — ये महाबलाः, ते अपि अत्र केवलं रुदन्तः पुत्राः एव। सैनिकानां प्रथमा प्रतिक्रिया त्रासः, द्वितीया च अनुमानम्; एतेन कविः दर्शयति यत् शोकस्य शब्दः सैन्यम् अपि निःशस्त्रं करोति। ‘रम्यसानुं महीधरम्’ इति चित्रकूटस्य वर्णनं तत्र एव पुनः आगतम्, यत्र पूर्वं ते सुखेन न्यवसन्; अधुना सः एव गिरिः रोदनस्य प्रतिशब्देन पूर्णः। पर्णकुटीद्वारे उभौ भ्रातरौ पाणिभ्यां गृहीत्वा रामः स्थितः — गृहस्य द्वारं यत् स्वागताय भवति, तत् अधुना शोकस्य संगमस्थानम् अभवत्।

After the offering they climbed back from the river by the same path, and the tiger among men went up the mountain with its lovely slopes — the same Citrakūṭa where they had lived so happily, now filled with the echo of weeping. Reaching the door of the leaf hut, the lord of the earth took hold of Bharata and Lakṣmaṇa with both his hands; in that moment of grief a brother's touch was speech enough, and the door that is meant for welcome became a meeting-place of sorrow. The sound of the brothers and Vaidehī weeping echoed on the mountain like lions roaring; where earlier the elephant lay exhausted, now lions roar, and the mountain's echo spreads the grief. Hearing the uproar of those mighty men weeping as they made the offering for their father, Bharata's soldiers were alarmed, and they said to one another: "Bharata has surely met Rāma; this great sound is theirs, mourning their dead father." The poet shows the army's shrewdness: from the sound alone they guessed everything, for such weeping could come from no one else. Mighty men though the brothers were, here they were only weeping sons, and the soldiers' first response was fear, their second understanding; the sound of grief disarms even an army. From here the sarga's gaze shifts from the four brothers at the hut to the gathering of thousands.

७सेनायाः धावनम् तथा वनजन्तूनां त्रासः

३६अथ वाहान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखाः स्वनम्।
अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः॥

३७हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलंकृतैः।
सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः॥

३८अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा।
द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाश्रमम्॥

३९भ्रातॄणां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामाः समागमम्।
ययुर्बहुविधैर्यानैः खुरनेमिसमाकुलैः॥

४०सा भूमिर्बहुभिर्यानै रथनेमिसमाहता।
मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे॥

४१तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः।
आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः॥

४२वराहवृकसिंहाश्च महिषाः सृमरास्तथा।
व्याघ्रगोकर्णगवया वित्रेसुः पृषतैः सह॥

४३रथाह्वहंसानत्यूहाः प्लवाः कारण्डवाः परे।
तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः॥

४४तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम्।
मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा॥

ततः सर्वे वाहान् परित्यज्य तं स्वनम् अभिमुखाः, एकमनसः, यथास्थानं प्रधाविताः जग्मुः। केचित् हयैः, केचित् गजैः, केचित् स्वलंकृतैः रथैः, सुकुमाराः च अन्ये पद्भिः एव ययुः। अचिरप्रोषितम् अपि रामं चिरविप्रोषितम् इव द्रष्टुकामः सर्वः जनः सहसा आश्रमं जगाम। भ्रातॄणां समागमं द्रष्टुकामाः ते त्वरिताः खुरनेमिसमाकुलैः बहुविधैः यानैः ययुः। बहुभिः यानैः रथनेमिभिः च समाहता सा भूमिः अभ्रसमागमे द्यौः इव तुमुलं शब्दं मुमोच। तेन शब्देन वित्रासिताः, करेणुपरिवारिताः नागाः गन्धेन दिशः आवासयन्तः अन्यत् वनं जग्मुः। वराहाः, वृकाः, सिंहाः, महिषाः, सृमराः, व्याघ्राः, गोकर्णाः, गवयाः च पृषतैः सह वित्रेसुः। रथाङ्गाह्वयाः, हंसाः, अत्यूहाः, प्लवाः, कारण्डवाः, पुंस्कोकिलाः, क्रौञ्चाः च विसंज्ञाः दिशः भेजिरे। एवं वित्रस्तैः पक्षिभिः आकाशम्, मनुष्यैः च भूमिः आवृता — उभयं तदा प्रबभौ। एषा दीर्घा वर्णना सूचयति — एकस्य कुलस्य शोकः वनस्य सर्वं जीवनं चालयति; मनुष्याः यत्र मिलन्ति, तत्र मृगपक्षिणः पलायन्ते। ‘यथास्थानं प्रधाविताः’ इति पदेन सूचितम् — न कोऽपि क्रमम् अपेक्षते, यः यत्र आसीत् सः ततः एव धावति। ‘अचिरप्रोषितं चिरविप्रोषितम् इव’ इति विरोधालङ्कारेण कविः प्रजायाः स्नेहं मापयति — कालः अल्पः, किन्तु विरहः दीर्घः इव अनुभूतः। पक्षिणां नामानि च बहूनि गणितानि — रथाङ्गाह्वयः चक्रवाकः, अत्यूहः जलकुक्कुटः, प्लवः वकविशेषः इति हिन्दीभाष्ये व्याख्यातम्।

Leaving their mounts, all of them turned towards that sound and ran with one mind, each from wherever he stood. Some went on horses, some on elephants, some on richly adorned chariots, and others, delicate as they were, on foot. Rāma had been away only a short time, yet everyone longed to see him as though he had been gone for years, and they made straight for the hermitage — the time was short, but the separation felt long, which is the measure of the people's love. Eager to see the brothers' reunion, they hurried in vehicles of every kind, a press of hooves and wheel-rims. Struck by so many vehicles and chariot wheels, the earth gave out a thunderous roar like the sky when clouds collide. Terrified by it, the bull elephants with their cows around them went off to another forest, filling the quarters with their scent. Boars, wolves, lions, buffaloes, sṛmara deer, tigers, gokarṇas and gavayas took fright, and the spotted deer with them. Cakravākas, geese, waterfowl, herons, kāraṇḍavas, male cuckoos and curlews lost their wits and fled in every direction. So the sky was covered with frightened birds and the ground with men, and both shone. This long description shows that one family's grief stirs the whole life of the forest: where men gather, beasts and birds flee.

८स्थण्डिलासीनस्य रामस्य दर्शनम्, परिष्वङ्गः, मृदङ्गघोषवान् स्वनः

४५ततस्तं पुरुषव्याघ्रं यशस्विनमकल्मषम्।
आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः॥

४६विगर्हमाणः कैकेयीं मन्थरासहितामपि।
अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखोऽभवत्॥

४७तान्नरान्बाष्पपूर्णाक्षान्समीक्ष्याथ सुदुःखितान्।
पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः॥

४८स तत्र कांश्चित्परिषस्वजे नरान्नराश्च केचित्तु तमभ्यवादयन्।
चकार सर्वान्सवयस्यबान्धवान्यथार्हमासाद्य तदा नृपात्मजः॥

४९ततः स तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुविनादयन्स्वनः।
गुहा गिरीणां च दिशश्च संततं मृदङ्गघोषप्रतिमो विशुश्रुवे॥

ततः जनः सहसा उपगम्य तं पुरुषव्याघ्रं यशस्विनम् अकल्मषं स्थण्डिले आसीनं राममेव ददर्श — यः पूर्वम् अभिषेकयोग्यः आसीत्, सः अधुना केवलायां भूमौ उपविष्टः। तत् दृष्ट्वा मन्थरासहितां कैकेयीं विगर्हमाणः जनः रामम् अभिगम्य बाष्पपूर्णमुखः अभवत्। तान् बाष्पपूर्णाक्षान् सुदुःखितान् नरान् समीक्ष्य धर्मज्ञः सः पितृवत् मातृवत् च पर्यष्वजत — राजा प्रजाम् एवं गृह्णाति इति कविः दर्शयति। वंशस्थवृत्तेन अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ — सः कांश्चित् नरान् परिषस्वजे, केचित् च तम् अभ्यवादयन्; नृपात्मजः तदा सर्वान् सवयस्यबान्धवान् यथार्हम् आसाद्य सत्कृतवान्। अन्ते तेषां रुदतां महात्मनां स्वनः भुवं खं च अनुविनादयन्, गिरीणां गुहाः दिशश्च संततं व्याप्नुवन्, मृदङ्गघोषप्रतिमः विशुश्रुवे। मृदङ्गघोषस्य उपमया सर्गः समाप्यते — यः शब्दः उत्सवस्य लक्षणम्, सः एव अत्र शोकस्य; एषा एव विपर्यययोजना सर्गस्य मुख्यं सौन्दर्यम्। ‘अकल्मषम्’ इति विशेषणं महत्त्वपूर्णम् — यः निर्दोषः, सः एव स्थण्डिले उपविष्टः; येन दोषः कृतः, सा तु प्रासादे स्थिता। अतः जनस्य कोपः कैकेय्याः मन्थरायाश्च प्रति प्रवृत्तः। ‘सवयस्यबान्धवान् यथार्हम् आसाद्य’ इति पदैः कविः दर्शयति — रामः न समूहम् एकत्र सम्बोधयति, अपितु एकैकं प्रति गत्वा यथायोग्यं सत्करोति; एतत् एव तस्य लोकप्रियतायाः मूलम्। ‘स्थण्डिले आसीनम्’ इति पदे स्थण्डिलं नाम संस्कृता अनावृता भूमिः, यत्र तर्पणादि कर्म क्रियते; अशौचकाले तत्र एव उपवेशनं विहितम्। अतः जनः यत् पश्यति, तत् न केवलं वनवासिनः रूपम्, अपितु पुत्रस्य अशौचव्रतम् अपि।

Then the people, arriving all at once, saw that illustrious and spotless tiger among men seated on the bare consecrated ground — he who had been fit for consecration now sat on the plain earth. That ground is the cleared, open space where offerings to the dead are made, and sitting there is prescribed during the period of mourning; so what the people saw was not only a forest-dweller but a son keeping the observances of mourning. "Spotless" matters: the blameless one sat on bare ground while the one who had done the wrong sat in a palace, so the people's anger turned on Kaikeyī and Mantharā. Reproaching them both, they came up to Rāma with faces streaming with tears. Seeing those men so distressed, their eyes full of tears, Rāma, who knew what was right, embraced them as a father would and as a mother would — this, the poet shows, is how a king receives his people. In the two closing verses, in a longer metre, he embraced some, and some saluted him; and the prince went up to them all, friends and kinsmen alike, and honoured each as was due. He did not address the crowd as a mass but went to each person in turn, and that was the root of his hold on the people's love. At last the sound of those great-souled men weeping, making earth and sky resound, filling the mountain caves and all the quarters without pause, was heard like the beating of drums. The sarga ends with that image: the sound of drums, which belongs to festivals, here belongs to grief, and this reversal is the sarga's chief beauty.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्र्यधिकशततमः सर्गः॥ १०३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

५० पदानि
मरणसंहिता १०३.१ मरणेन सम्बद्धा, मरणवार्तायुक्ता
सन्धिः
सम् + हिता → संहिता — अनुस्वारसन्धिः (मकारस्य अनुस्वारः हकारात् पूर्वम्)
समासः
मरणेन संहिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वाचम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
गतचेतन १०३.१ मूर्च्छितः, संज्ञारहितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — पदद्वयं स्वरसंयोगं विना मिलितम्
समासः
गता चेतना यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘राघवः’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्)
दानवारि १०३.२ दानवशत्रुः, इन्द्रः
सन्धिः
दानव + अरि → दानवारि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दानवानाम् अरिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (कर्तरि — ‘उत्सृष्टम्’ इत्यनेन)
वाग्वज्र १०३.२ वज्रतुल्यं वचनम्, वाक्यरूपम् आयुधम्
सन्धिः
वाच् + वज्र → वाग्वज्र — जश्त्वसन्धिः (पदान्ते च् → ग् मृदुवर्णात् पूर्वम्)
समासः
वाक् एव वज्रम् — कर्मधारयः (रूपकगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अमनोज्ञ १०३.२ मनसे अप्रियम्, अरुचिकरम्
सन्धिः
न + मनोज्ञम् → अमनोज्ञम् — नञ्समासे नकारस्य अकारादेशः
समासः
न मनोज्ञम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
पुष्पिताङ्ग १०३.३ यस्य शाखाः पुष्पिताः, प्रफुल्लशाखः
सन्धिः
पुष्पित + अङ्ग → पुष्पिताङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पुष्पितानि अङ्गानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘द्रुमः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कृत्त १०३.३ छिन्नः, कर्तितः
सन्धिः
कृत्तः + तथा → कृत्तस्तथा — विसर्गसन्धिः (विसर्गस्य सकारः तवर्गात् पूर्वम्)
समासः
समासः नास्ति — ‘कृत्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘द्रुमः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कूलघातपरिश्रान्त १०३.४ नदीतटस्य विदारणेन श्रान्तः
सन्धिः
परि + श्रान्त → परिश्रान्त — सन्धिकार्यं नास्ति; समासे तु ‘घात’ ‘परिश्रान्त’ इत्यनयोः व्यञ्जनसंयोगमात्रम्
समासः
कूलस्य घातेन परिश्रान्तः — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘कुञ्जरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
महेष्वास १०३.५ महाधनुर्धरः, श्रेष्ठधनुष्मान्
सन्धिः
महा + इष्वास → महेष्वास — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः
महान् इष्वासः यस्य सः — बहुव्रीहिः (इष्वासः = धनुः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
शोककर्शित १०३.५ शोकेन कृशीकृतः, शोकात् क्षीणः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोकेन कर्शितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
काकुत्स्थ १०३.६ ककुत्स्थवंशजः, रामः
सन्धिः
ककुत्स्थ + अण् → काकुत्स्थ — आदिवृद्धिः (क → का); तद्धितम् अपत्यार्थे। पदान्ते ‘काकुत्स्थः कृपणम्’ इत्यत्र विसर्गः ककारात् पूर्वम् अपरिवर्तितः एव।
समासः
ककुत्स्थस्य अपत्यम् — तद्धितान्तम् (अपत्यार्थे अण्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
धर्मसंहित १०३.७ धर्मयुक्तम्, धर्मानुकूलम्
सन्धिः
सम् + हित → संहित — अनुस्वारसन्धिः (मकारस्य अनुस्वारः)
समासः
धर्मेण संहितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
राजवराद्धीन १०३.८ श्रेष्ठराज्ञा रहिता
सन्धिः
राजवरात् + हीना → राजवराद्धीना — जश्त्वसन्धिः (त् → द्) तथा हकारस्य पूर्ववर्णेन संयोगः (द् + ह् → द्ध)
समासः
राजवरात् हीना — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘अयोध्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुर्जात १०३.९ कुजन्मना, यस्य जन्म निष्फलम्
सन्धिः
दुस् + जात → दुर्जात — रुत्वसन्धिः (विसर्जनीयस्य रेफः घोषवर्णात् पूर्वम्)
समासः
दुःखेन जातः, दुष्टं जन्म यस्य — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘मया’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रेतकृत्य १०३.१० मृतस्य अन्त्येष्टिकर्माणि, और्ध्वदेहिकानि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रेतस्य कृत्यानि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम् (विषये सप्तमी)
अनेकाग्रा १०३.११ अस्थिरचित्ता, व्याकुला
सन्धिः
न + एकाग्रा → अनेकाग्रा — नञ्समासे नकारस्य अकारादेशः; एक + अग्रा → एकाग्रा (सवर्णदीर्घसन्धिः अ + अ = आ)
समासः
न एकाग्रा — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘अयोध्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
निवृत्तवनवास १०३.११ समाप्तवनवासः, वनवासात् प्रत्यागतः
सन्धिः
नि + वृत्त → निवृत्त — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘निवृत्तवनवासः + अपि’ → ‘निवृत्तवनवासोऽपि’ इति विसर्गसन्धिः (अः + अ = ओ)
समासः
निवृत्तः वनवासः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
लोकान्तर १०३.१२ परलोकः, मृत्युलोकात् अन्यः लोकः
सन्धिः
लोक + अन्तर → लोकान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अन्यः लोकः — नित्यसमासः (अन्तरशब्दः अन्यार्थे)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘गते’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
कर्णसुख १०३.१३ श्रवणप्रियाणि, कर्णाभिरामाणि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कर्णयोः सुखानि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘वाक्यानि’ इत्येषां विशेषणम्)
पूर्णचन्द्रनिभानना १०३.१४ पूर्णचन्द्रसदृशमुखी
सन्धिः
निभ + आनना → निभानना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
पूर्णचन्द्रनिभम् आननं यस्याः सा — कर्मधारयगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
स्वर्गति १०३.१५ स्वर्गगमनम्, मरणम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वर्गस्य गतिः, स्वर्गं प्रति गतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
जगतीभर्तुः १०३.१७ पृथिव्याः पालकस्य, राज्ञः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — विसर्गः पदान्ते स्थितः
समासः
जगत्याः भर्ता — षष्ठीतत्पुरुषः; अत्र ‘भर्तृ’ इत्यस्य षष्ठ्येकवचनम्
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘पितुः’ इत्यनेन समानाधिकरणम्)
जनकात्मजा १०३.१९ जनकस्य पुत्री, सीता
सन्धिः
जनक + आत्मजा → जनकात्मजा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
जनकस्य आत्मजा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
इङ्गुदिपिण्याक १०३.२० इङ्गुदीफलस्य पिष्टम्, तैलनिष्कासनानन्तरं शिष्टः कल्कः
सन्धिः
आनय + इङ्गुदिपिण्याकम् → आनयेङ्गुदिपिण्याकम् — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
इङ्गुदेः पिण्याकम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
नित्यानुग १०३.२२ सदा अनुगामी, कुलपरम्परागतः सेवकः
सन्धिः
नित्य + अनुग → नित्यानुग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
नित्यम् अनुगच्छति इति नित्यानुगः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सुमन्त्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)
विदितात्मा १०३.२२ आत्मज्ञः, ज्ञाततत्त्वः
सन्धिः
विदित + आत्मा → विदितात्मा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
विदितः आत्मा येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुतीर्था १०३.२४ उत्तमघाटयुक्ता, सुखावतरणा
सन्धिः
सु + तीर्था → सुतीर्था — सन्धिकार्यं नास्ति (उकारस्य तकारेण संयोगमात्रम्)
समासः
शोभनं तीर्थं यस्याः सा — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘नदीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अकर्दम १०३.२५ पङ्करहितम्, निर्मलम्
सन्धिः
न + कर्दमम् → अकर्दमम् — नञ्समासे नकारस्य अकारादेशः
समासः
न विद्यते कर्दमः यस्मिन् तत् — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘तीर्थम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
जलापूरित १०३.२६ जलेन पूर्णः
सन्धिः
जल + आपूरित → जलापूरित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
जलेन आपूरितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अञ्जलिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मद्दत्त १०३.२७ मया प्रदत्तम्
सन्धिः
मत् + दत्तम् → मद्दत्तम् — जश्त्वसन्धिः (पदान्ते त् → द् मृदुवर्णात् पूर्वम्)
समासः
मया दत्तम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘तोयम्’ इत्यनेन समानाधिकरणम्)
निर्वाप १०३.२८ पितॄणां कृते पिण्डदानम्, तर्पणान्तरं क्रियमाणा क्रिया
सन्धिः
निस् + वाप → निर्वाप — रुत्वसन्धिः (विसर्जनीयस्य रेफः घोषवर्णात् पूर्वम्)
समासः
समासः नास्ति — ‘निर् + वप्’ धातोः घञ्प्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सुदुःखार्त १०३.२९ अत्यन्तं दुःखपीडितः
सन्धिः
दुःख + आर्त → दुःखार्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
सुष्ठु दुःखेन आर्तः — प्रादिगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
रम्यसानु १०३.३१ मनोहरशिखरः, रमणीयशृङ्गः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रम्याणि सानूनि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘महीधरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रतिशब्द १०३.३३ प्रतिध्वनिः, अनुरणनम्
सन्धिः
प्रतिशब्दः + अभवत् → प्रतिशब्दोऽभवत् — विसर्गसन्धिः (अः + अ = ओ, अवग्रहः)
समासः
शब्दस्य प्रति — अव्ययीभावगर्भः; वस्तुतः ‘प्रति’ इति उपसर्गपूर्वकं नामपदम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
एकमनस् १०३.३६ एकचित्ताः, समानसङ्कल्पाः
सन्धिः
अपि + एकमनसः → अप्येकमनसः — यण्सन्धिः (इ + ए = य् + ए)
समासः
एकं मनः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
अचिरप्रोषित १०३.३८ अल्पकालात् प्रवासं गतः
सन्धिः
प्र + उषित → प्रोषित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
अचिरं प्रोषितः — सुप्सुपासमासः (क्रियाविशेषणपूर्वः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
खुरनेमिसमाकुल १०३.३९ अश्वखुरैः रथचक्रधाराभिश्च व्याप्तानि
सन्धिः
सम् + आकुल → समाकुल — उपसर्गस्य मकारः परस्वरेण संयुज्यते (म् + आ = मा); स्वरे परे अनुस्वारादेशः न भवति
समासः
खुरैः नेमिभिश्च समाकुलानि — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘यानैः’ इत्येषां विशेषणम्)
अभ्रसमागम १०३.४० मेघानां मिलने, घटासंघर्षे
सन्धिः
इव + अभ्रसमागमे → इवाभ्रसमागमे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अभ्राणां समागमः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (कालाधिकरणे)
करेणुपरिवारित १०३.४१ हस्तिनीभिः परिवृताः
सन्धिः
परि + वारित → परिवारित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
करेणुभिः परिवारिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘नागाः’ इत्येषां विशेषणम्)
सृमर १०३.४२ मृगविशेषाः; हिन्दीभाष्ये ‘समर (मृगविशेष)’ इति व्याख्यातम्
सन्धिः
सृमराः + तथा → सृमरास्तथा — विसर्गसन्धिः (विसर्गस्य सकारः तवर्गात् पूर्वम्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
रथाह्व १०३.४३ चक्रवाकाः, रथाङ्गनामानः पक्षिणः
सन्धिः
रथ + आह्व → रथाह्व — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
रथाङ्गम् आह्वा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
विसंज्ञ १०३.४३ संज्ञाहीनाः, भयेन विमूढाः
सन्धिः
वि + संज्ञ → विसंज्ञ — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सम् + ज्ञा’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः
समासः
विगता संज्ञा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
अकल्मष १०३.४५ निष्पापः, निर्दोषः
सन्धिः
न + कल्मष → अकल्मष — नञ्समासे नकारस्य अकारादेशः। मुद्रणे ‘यशस्विनम् अकल्मषम्’ इति पृथक्, संहितायां तु ‘यशस्विनमकल्मषम्’ इति संयुक्तम्।
समासः
न विद्यते कल्मषं यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
स्थण्डिल १०३.४५ संस्कृता अनावृता भूमिः, वेदिका
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)
विगर्हमाण १०३.४६ निन्दन्, गर्हां कुर्वन्
सन्धिः
वि + गर्हमाण → विगर्हमाण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + गर्ह्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘जनः’ इत्यस्य विशेषणम्)
बाष्पपूर्णाक्ष १०३.४७ अश्रुपूर्णनेत्राः
सन्धिः
पूर्ण + अक्ष → पूर्णाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
बाष्पेण पूर्णानि अक्षीणि येषां ते — तृतीयागर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘नरान्’ इत्येषां विशेषणम्)
पर्यष्वजत १०३.४७ आलिङ्गितवान्, परिष्वङ्गम् अकरोत्
सन्धिः
परि + अष्वजत → पर्यष्वजत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘परि + ष्वञ्ज्’ धातोः लङ्लकारः
विभक्तिः
तिङन्तपदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सवयस्यबान्धव १०३.४८ मित्रैः बन्धुभिश्च सहितान्
सन्धिः
स (सह) + वयस्य + बान्धव → सवयस्यबान्धव — व्यञ्जनसंयोगमात्रम्, स्वरसन्धिकार्यं नास्ति। मुद्रणे ‘सवयस्यबान्धवान् यथार्हम्’ इति हलन्तानन्तरम् अवकाशः, अत्र तु संहितानियमेन संयोजितः।
समासः
वयस्यैः बान्धवैश्च सहिताः — बहुव्रीहिः (सहार्थे सः)
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
नृपात्मज १०३.४८ राजपुत्रः, रामः
सन्धिः
नृप + आत्मज → नृपात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
नृपस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मृदङ्गघोषप्रतिम १०३.४९ मृदङ्गध्वनितुल्यः
सन्धिः
मृदङ्ग + घोष + प्रतिम → मृदङ्गघोषप्रतिम — व्यञ्जनसंयोगमात्रम्, स्वरसन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते तु ‘प्रतिमः + विशुश्रुवे’ → ‘प्रतिमो विशुश्रुवे’ इति विसर्गसन्धिः (अः + वि = ओ)
समासः
मृदङ्गस्य घोषस्य प्रतिमः — षष्ठीगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘स्वनः’ इत्यस्य विशेषणम्)