भरतेन पितुर्मरणनिवेदनम्

भरतः राज्यं प्रत्याख्याय रामं राज्याय प्रार्थयते, दशरथस्य च स्वर्गगमनं निवेदयति

रामस्य कच्चित्प्रश्नानाम् उत्तरे भरतः वदति — धर्माद्विहीनस्य मम राजधर्मः किं करिष्यति। ज्येष्ठे स्थिते कनीयान् नृपः न भवति इति शाश्वतं धर्मं स्मारयित्वा सः रामम् अयोध्यां गन्तुम् आत्मानम् अभिषेक्तुं च प्रार्थयते। ततः सः तं वृत्तान्तं वदति यम् अद्यावधि गोपितवान् — दशरथः स्वर्गं गतः, तव निष्क्रमणमात्रे दुःखशोकाभिभूतः। अन्ते सः रामम् उदकक्रियायै उत्तिष्ठ इति ब्रवीति, पितुः अन्त्यां दशां च वर्णयति — त्वाम् एव शोचन्, त्वाम् एव संस्मरन् सः गतः।

१भरतस्य प्रत्युत्तरम् — ज्येष्ठे स्थिते कनीयान् न राजा

१रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह।
किं मे धर्माद्विहीनस्य राजधर्मः करिष्यति॥

२शाश्वतोऽयं सदा धर्मः स्थितोऽस्मासु नरर्षभ।
ज्येष्ठे पुत्रे स्थिते राजा न कनीयान्भवेन्नृपः॥

३स समृद्धां मया सार्धमयोध्यां गच्छ राघव।
अभिषेचय चात्मानं कुलस्यास्य भवाय नः॥

४राजानं मानुषं प्राहुर्देवत्वे सम्मतो मम।
यस्य धर्मार्थसहितं वृत्तमाहुरमानुषम्॥

शततमे सर्गे रामः भरतं राजनीतिविषयकान् बहून् कच्चित्प्रश्नान् अपृच्छत्। अस्मिन् सर्गे भरतः तेषां प्रत्युत्तरं ददाति, किन्तु तत् प्रत्युत्तरं न राजनीतेः, अपितु वेदनायाः। ‘धर्माद्विहीनस्य मम राजधर्मः किं करिष्यति’ इति सः वदति — यत् राज्यं मम नास्ति, तस्य नीतिः मह्यं किम् उपकरोति। ततः सः शाश्वतं कुलधर्मं स्मारयति — ज्येष्ठे पुत्रे स्थिते कनीयान् नृपः न भवति इति। अतः ‘मया सार्धं समृद्धाम् अयोध्यां गच्छ, अस्य कुलस्य भवाय आत्मानम् अभिषेचय’ इति प्रार्थयते। चतुर्थे श्लोके सः राज्ञः स्वरूपं व्याचष्टे — लोकाः राजानं मानुषम् एव प्राहुः, किन्तु मम मते सः देवत्वे सम्मतः, यतः तस्य धर्मार्थसहितं वृत्तम् अमानुषम् इति कथ्यते। एतेन भरतः पितुः महत्त्वं स्थापयति, यतः अनन्तरं तस्य एव मरणं वक्तव्यम् अस्ति।

In the previous sargas Rāma had put to Bharata his many questions about the duties of a king. In this sarga Bharata answers, but his answer is one not of statecraft but of pain. "What will the duty of a king do for me," he said, "cut off as I am from the right to it?" — what use to him is the policy of a kingdom that is not his? Then he recalled the eternal law of their house: while the eldest son lives, the younger does not become king. "So come with me to prosperous Ayodhyā, Rāghava, and have yourself consecrated for the good of our house." Then he explained what a king is: "People call a king a mortal, but to my mind he stands among the gods, for his conduct, joined with righteousness and profit, is said to be more than human." With this Bharata establishes their father's greatness, because next he must speak of his death.

२पितुः स्वर्गगमनस्य निवेदनम्

५केकयस्थे च मयि तु त्वयि चारण्यमाश्रिते।
धीमान्स्वर्गं गतो राजा यायजूकः सतां मतः॥

६निष्क्रान्तमात्रे भवति सहसीते सलक्ष्मणे।
दुःखशोकाभिभूतस्तु राजा त्रिदिवमभ्यगात्॥

पञ्चमे श्लोके भरतः तं वृत्तान्तं पुनः वदति यं पूर्वसर्गे अपि उक्तवान् — ‘मयि केकयस्थे, त्वयि च अरण्यम् आश्रिते, धीमान् यायजूकः सतां मतः राजा स्वर्गं गतः’ इति। एकेन एव श्लोकेन पितुः मरणं निवेदितम्, तत्र च त्रयाणाम् अपि विप्रयोगः सूचितः — एकः पुत्रः दूरे मातुलगृहे, अपरः वने, पिता च दिवं गतः; न कोऽपि समीपे आसीत्। षष्ठे श्लोके कारणम् अपि उच्यते — सीतया लक्ष्मणेन च सह तव निष्क्रान्तमात्रे दुःखशोकाभिभूतः राजा त्रिदिवम् अभ्यगात्। मरणस्य हेतुः न व्याधिः, न वयः, अपितु वियोगः एव इति भरतः स्पष्टं वदति।

Now Bharata told again what he had already said in the previous sarga: "While I was away in Kekaya and you had gone to the forest, the wise king, ever offering sacrifice and honoured by the good, went to heaven." In a single verse he reports their father's death, and in it the separation of all three: one son far off at his uncle's house, the other in the forest, and the father gone to heaven — none was near him. The next verse gives the cause: "The very moment you left with Sītā and Lakṣmaṇa, the king, overwhelmed by pain and grief, passed on to heaven." Bharata says plainly that he died not of illness or old age but of separation.

३उदकक्रियायै प्रार्थना तथा पितुः अन्त्यदशावर्णनम्

७उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियतामुदकं पितुः।
अहं चायं च शत्रुघ्नः पूर्वमेव कृतोदकौ॥

८प्रियेण किल दत्तं हि पितृलोकेषु राघव।
अक्षयं भवतीत्याहुर्भवांश्चैव पितुः प्रियः॥

९त्वामेव शोचंस्तव दर्शनेप्सुस्त्वय्येव सक्तामनिवर्त्य बुद्धिम्।
त्वया विहीनस्तव शोकरुग्णस्त्वां संस्मरन्नेव गतः पिता ते॥

ततः भरतः व्यावहारिकं कर्तव्यं स्मारयति — ‘उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र, पितुः उदकं क्रियताम्; अहं शत्रुघ्नश्च पूर्वम् एव कृतोदकौ’ इति। प्रियेण पुत्रेण दत्तं पितृलोकेषु अक्षयं भवति इति आहुः, त्वं च पितुः प्रियः आसीः — अतः तव जलाञ्जलिः एव तस्य अक्षयः स्यात्। नवमे श्लोके उपजातिवृत्तेन पितुः अन्त्या दशा वर्ण्यते — त्वाम् एव शोचन्, तव दर्शनेप्सुः, त्वयि एव सक्तां बुद्धिम् अनिवर्त्य, त्वया विहीनः तव शोकरुग्णः, त्वाम् एव संस्मरन् सः गतः। ‘त्वाम्’ इति पदस्य पुनःपुनः प्रयोगेन कविः दर्शयति — दशरथस्य अन्तिमक्षणेषु एकम् एव नाम आसीत्। अयं सर्गः नववृत्तमात्रः, किन्तु सः एव रामस्य मूर्च्छायाः कारणं भवति, यत् अग्रिमे सर्गे वर्णितम्।

Then Bharata reminded Rāma of the rite that must be done: "Rise, tiger among men, and let the water-offering be made to our father; Śatrughna and I have already made ours. They say that what is given by a beloved son becomes imperishable in the world of the ancestors, and you were our father's beloved" — so it is Rāma's handful of water that would last for ever for him. In the last verse, in a longer metre, he described his father's final state: "Grieving for you alone, longing to see you, unable to turn back the mind that clung to you, bereft of you, sick with grief for you, remembering only you — so your father went." By repeating "you" again and again, the poet shows that in Daśaratha's last moments there was only one name. The sarga has just nine verses, yet it is what causes Rāma to collapse, as the next sarga tells.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्व्यधिकशततमः सर्गः॥ १०२॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

प्रत्युवाच १०२.१ प्रत्युत्तरम् अददात्, उत्तरं दत्तवान्

सन्धिः: प्रति + उवाच → प्रत्युवाच — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रति’ इति उपसर्गः, ‘वच्’ धातोः लिट्लकारे प्रथमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः: तिङन्तपदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

धर्माद्विहीन १०२.१ धर्मात् भ्रष्टस्य, धर्माधिकारात् रहितस्य

सन्धिः: धर्मात् + विहीन → धर्माद्विहीन — जश्त्वसन्धिः (पदान्ते त् → द् मृदुवर्णात् पूर्वम्)
समासः: धर्मात् विहीनः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘मे’ इत्यनेन सम्बद्धम्)

राजधर्म १०२.१ राज्ञः कर्तव्यम्, राजनीतिः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — पदद्वयं स्वरसंयोगं विना मिलितम्
समासः: राज्ञः धर्मः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (कर्तृपदम्)

शाश्वत १०२.२ नित्यः, अनादिकालात् प्रवृत्तः

सन्धिः: शाश्वतः + अयम् → शाश्वतोऽयम् — विसर्गसन्धिः (अः + अ = ओ, परस्य अकारस्य लोपे अवग्रहः)
समासः: समासः नास्ति — ‘शश्वत्’ इत्यस्मात् अण्प्रत्ययान्तं तद्धितरूपम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘धर्मः’ इत्यस्य विशेषणम्)

नरर्षभ १०२.२ पुरुषश्रेष्ठ, मनुष्येषु उत्तम

सन्धिः: नर + ऋषभ → नरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः: नरेषु ऋषभः इव — उपमितसमासः (शाकपार्थिवादिः)
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

ज्येष्ठ १०२.२ अग्रजे, प्रथमजाते

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वृद्ध’ इत्यस्य अतिशायने इष्ठन्प्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी — ‘पुत्रे स्थिते’ इत्यनेन)

नृप १०२.२ राजा, मनुष्याणां रक्षकः

सन्धिः: भवेत् + नृपः → भवेन्नृपः — अनुनासिकसन्धिः (त् → न् नकारात् पूर्वम्)
समासः: नॄन् पाति इति — उपपदतत्पुरुषः (पा-धातोः कप्रत्ययान्तः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (विधेयपदम्)

समृद्धा १०२.३ धनधान्यसम्पन्ना, वृद्धिं गता

सन्धिः: सम् + ऋद्धा → समृद्धा — उपसर्गस्य मकारः परस्वरेण संयुज्यते (म् + ऋ = मृ); स्वरसन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘सम् + ऋध्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गरूपम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘अयोध्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

सार्धम् १०२.३ सह, समम्

सन्धिः: स (सह) + अर्ध → सार्ध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); बहुव्रीह्यादौ ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः। मुद्रणे ‘सार्धम् अयोध्याम्’ इति अवकाशेन पृथक्, संहितायां तु संयुक्तम्।
समासः: सह अर्धेन — अव्ययीभावसमासः, अत्र सहार्थे अव्ययम्
विभक्तिः: अव्ययम् — तृतीयया सह प्रयुज्यते (‘मया सार्धम्’)

अभिषेचय १०२.३ अभिषेकं कारय, राज्याभिषेकं स्वीकुरु

सन्धिः: अभि + सेचय → अभिषेचय — षत्वसन्धिः (इकारात् परस्य सकारस्य षकारः)
समासः: समासः नास्ति — ‘अभि + सिच्’ धातोः णिजन्तात् लोट्लकारे मध्यमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः: तिङन्तपदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

प्राहुः १०२.४ कथयन्ति, वदन्ति

सन्धिः: प्र + आहुः → प्राहुः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘प्र’ इति उपसर्गः, ‘ब्रू’ धातोः लिट्लकारे प्रथमपुरुषबहुवचनम्
विभक्तिः: तिङन्तपदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्

देवत्व १०२.४ देवभावे, देवपदे

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘देव’ इत्यस्मात् भावार्थे त्वप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)

धर्मार्थसहित १०२.४ धर्मेण अर्थेन च युक्तम्

सन्धिः: धर्म + अर्थ → धर्मार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: धर्मश्च अर्थश्च धर्मार्थौ, ताभ्यां सहितम् — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वृत्तम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अमानुष १०२.४ मनुष्यस्य असम्भाव्यम्, अलौकिकम्

सन्धिः: न + मानुषम् → अमानुषम् — नञ्समासे नकारस्य अकारादेशः
समासः: न मानुषम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्

केकयस्थ १०२.५ केकयदेशे स्थितः, मातुलगृहे वसन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: केकये तिष्ठति इति केकयस्थः — उपपदतत्पुरुषः (स्था-धातोः कप्रत्ययान्तः)
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी — ‘मयि केकयस्थे’)

अरण्य १०२.५ वनम्, निर्जनप्रदेशः

सन्धिः: अत्र बाह्यसन्धिः एव कष्टकरः — च + अरण्यम् → चारण्यम्, सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); पदं तु ‘अरण्य’ इति एव, तस्मिन् आन्तरं सन्धिकार्यं नास्ति।
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘आश्रिते’ इत्यस्य कर्म)

यायजूक १०२.५ पुनःपुनः यज्ञकर्ता, यज्ञशीलः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘यज्’ धातोः यङन्तात् ऊकप्रत्यये द्विरुक्तिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)

निष्क्रान्तमात्र १०२.६ निर्गतमात्रे, प्रस्थितमात्रे

सन्धिः: निस् + क्रान्त → निष्क्रान्त — षत्वसन्धिः (विसर्जनीयस्य षकारः ककारात् पूर्वम्)
समासः: निष्क्रान्तः एव, तन्मात्रम् — मात्रच्प्रत्ययान्तः समासः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी — ‘निष्क्रान्तमात्रे भवति’)

सलक्ष्मण १०२.६ लक्ष्मणेन सहितः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लक्ष्मणेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे सः)
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तम्यां त्वयि इत्यनेन)

दुःखशोकाभिभूत १०२.६ दुःखेन शोकेन च आक्रान्तः

सन्धिः: शोक + अभिभूत → शोकाभिभूत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: दुःखेन शोकेन च अभिभूतः — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)

अभ्यगात् १०२.६ अगच्छत्, प्राप्तवान्

सन्धिः: अभि + अगात् → अभ्यगात् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘अभि’ इति उपसर्गः, ‘गा’ धातोः लुङ्लकारः
विभक्तिः: तिङन्तपदम् — लुङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

पुरुषव्याघ्र १०२.७ पुरुषश्रेष्ठ, नरसिंह

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पुरुषेषु व्याघ्रः इव — उपमितसमासः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

कृतोदक १०२.७ जलाञ्जलिं दत्तवन्तौ, तर्पणं कृतवन्तौ

सन्धिः: कृत + उदक → कृतोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: कृतम् उदकं याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम् (‘अहं शत्रुघ्नश्च’ इत्यनयोः विशेषणम्)

पितृलोक १०२.८ पितॄणां निवासस्थानम्, पितृभुवनम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पितॄणां लोकः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, बहुवचनम् (अधिकरणे)

दर्शनेप्सु १०२.९ दर्शनम् इच्छुः, द्रष्टुकामः

सन्धिः: दर्शन + ईप्सु → दर्शनेप्सु — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: दर्शनम् ईप्सुः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (विसर्गस्य सकारः — ‘दर्शनेप्सुस्त्वयि’)

अनिवर्त्य १०२.९ अप्रतिनिवर्त्य, अन्यत्र अनावर्त्य

सन्धिः: न + निवर्त्य → अनिवर्त्य — नञ्समासे नकारस्य अकारादेशः
समासः: न निवर्त्य — नञ्तत्पुरुषः; ‘नि + वृत्’ धातोः णिजन्तात् ल्यबन्तम्
विभक्तिः: अव्ययम् — पूर्वकालिकक्रियावाचकम् (‘बुद्धिम्’ इत्यस्य कर्मत्वेन)

शोकरुग्ण १०२.९ शोकेन पीडितः, शोकात् व्याधिग्रस्तः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — समासान्तरं व्यञ्जनसन्धिमात्रम् (‘शोकरुग्णः + त्वाम्’ → ‘शोकरुग्णस्त्वाम्’)
समासः: शोकेन रुग्णः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘पिता’ इत्यस्य विशेषणम्)

त्वय्येव १०२.९ त्वयि एव, भवति एव

सन्धिः: त्वयि + एव → त्वय्येव — यण्सन्धिः (इ + ए = य् + ए)
समासः: समासः नास्ति — सर्वनामपदम् अव्ययेन युक्तम्
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)