अयोध्याकाण्डम् — एकाधिकशततमः सर्गः
रामेण भरतस्य आगमनप्रयोजनप्रश्नः, दशरथस्य मरणनिवेदनम्, भरतस्य याचना, रामेण पितृमातृवचनस्य प्रामाण्यस्थापनम्
अस्मिन् सर्गे रामः भरतं तस्य वनागमनस्य प्रयोजनं पृच्छति। भरतः प्रथमं दशरथस्य स्वर्गगमनं निवेदयति, मातुः कैकेय्याः पापं च उद्घाटयति; ततः सः प्रजाभिः विधवाभिः मातृभिः सचिवैश्च सह रामं याचते — ‘अद्य एव राज्येन आत्मानम् अभिषिञ्चस्व’ इति। रामः तं परिष्वज्य प्रत्याख्याति — राज्यहेतोः पापं न आचरेत्, भरते दोषः न कोऽपि, जनन्यां च गर्हा न कार्या; गुरूणां दारेषु पुत्रेषु च कामकारः, मातरि च पितरि इव गौरवम्। मातापितृभ्याम् ‘वनं गच्छ’ इति उक्तः सः अन्यथा कर्तुं न शक्नोति। दशरथः लोकसंनिधौ विभागं कृतवान् — भरतस्य अयोध्या, रामस्य च चतुर्दश वर्षाणि दण्डकारण्यम्। अन्ते रामः वदति — पितुः वचनम् एव परमं हितम्, न सर्वलोकेश्वरभावः अपि।
१तं तु रामः समाज्ञाय भ्रातरं गुरुवत्सलम्।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रष्टुं समुपचक्रमे॥
२किमेतदिच्छेयमहं श्रोतुं प्रव्याहृतं त्वया।
यस्मात्त्वमागतो देशमिमं चीरजटाजिनी॥
३यन्निमित्तमिमं देशं कृष्णाजिनजटाधरः।
हित्वा राज्यं प्रविष्टस्त्वं तत्सर्वं वक्तुमर्हसि॥
४इत्युक्तः केकयीपुत्रः काकुत्स्थेन महात्मना।
प्रगृह्य बलवद्भूयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्॥
५आर्य तातः परित्यज्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम्।
गतः स्वर्गं महाबाहुः पुत्रशोकाभिपीडितः॥
६स्त्रिया नियुक्तः कैकेय्या मम मात्रा परंतप।
चकार सा महत्पापमिदमात्मयशोहरम्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे रामः भरतं कुशलप्रश्नैः राजधर्मम् उपदिष्टवान्। अस्मिन् सर्गे सः मूलं प्रश्नम् एव पृच्छति — किमर्थं भरतः वनम् आगतः इति। गुरुवत्सलं भ्रातरं समाज्ञाय रामः लक्ष्मणेन सह प्रष्टुं समुपचक्रमे। ‘एतत् किम्? त्वया प्रव्याहृतं श्रोतुम् अहम् इच्छेयम्। यस्मात् कारणात् त्वं चीरजटाजिनी सन् इमं देशम् आगतः, यन्निमित्तं च कृष्णाजिनजटाधरः सन् राज्यं हित्वा इमं देशं प्रविष्टः, तत् सर्वं वक्तुम् अर्हसि।’ अत्र रामः न किंचित् शङ्कते — तस्य प्रश्नः शान्तः, किन्तु भरतस्य वेषः एव उत्तरम् आवश्यकं करोति। महात्मना काकुत्स्थेन एवम् उक्तः कैकयीपुत्रः बलवत् शोकं प्रगृह्य पुनः प्राञ्जलिः वाक्यम् अब्रवीत्। ततः सः प्रथमं तत् एव वदति यत् वक्तुं दुष्करम् — ‘आर्य, महाबाहुः तातः सुदुष्करं कर्म कृत्वा पुत्रशोकाभिपीडितः अस्मान् परित्यज्य स्वर्गं गतः।’ एतेन सर्गस्य आधारः स्थाप्यते। अनन्तरं सः मातुः दोषम् उद्घाटयति — ‘हे परंतप, स्त्रिया कैकेय्या मम मात्रा नियुक्तः सः; सा च इदम् आत्मयशोहरं महत् पापं कृतवती।’ भरतः पितुः मरणं मातुः च दोषम् एकत्र एव निवेदयति, यतः तयोः सम्बन्धः अच्छेद्यः। एतैः षड्भिः श्लोकैः सर्गस्य रङ्गमञ्चः सिद्धः — रामः प्रश्नकाले पितुः मरणं न जानाति स्म, भरतः च तत् एव प्रथमं निवेदयति। कविः प्रश्नम् उत्तरं च मध्ये एकं क्षणं स्थापयति, यत्र भरतः शोकवेगं निगृह्णाति। ‘प्रगृह्य बलवत्’ इति पदद्वयं तस्य आन्तरं युद्धं सूचयति। ‘चीरजटाजिनी’ इति एकेन पदेन रामः भरतस्य समग्रं वेषं वर्णयति — यः वेषः राजपुत्रस्य न, अपि तु वनवासिनः एव। अतः रामस्य प्रश्नः स्वाभाविकः — यदि पिता जीवति, तर्हि ज्येष्ठपुत्रस्य वनवासः पर्याप्तः; कनिष्ठस्य अपि किमर्थम्?
In the previous sarga Rāma had taught Bharata the duties of a king through his questions about his welfare. In this sarga he asks the question that matters most: why has Bharata come to the forest? Understanding how devoted his brother was to his elders, Rāma, with Lakṣmaṇa beside him, began to question him. "What is this? I want to hear it from your own lips. Why have you come to this place in bark, matted hair and deerskin? For what reason have you put on the black antelope skin and matted locks, left the kingdom and come here? You must tell me everything." Rāma suspected nothing; his question was calm, but Bharata's very dress demanded an answer. With the words "bark, matted hair and deerskin" Rāma describes the whole of Bharata's appearance — the dress not of a prince but of a forest-dweller. So his question is natural: if their father is alive, the exile of the eldest son is enough; why should the younger one live like this too? Addressed so by great-souled Kākutstha, Kaikeyī's son forcibly mastered his grief, folded his hands once more and spoke. The poet leaves a moment between question and answer in which Bharata holds back the tide of sorrow, and "forcibly mastered" hints at the struggle within him. Then he said first the thing hardest to say: "Noble brother, our mighty-armed father did a deed most hard to do, and then, crushed by grief for his son, left us and went to heaven." On this the whole sarga rests. Then he laid bare his mother's fault: "He was driven to it by a woman, scorcher of foes, by my mother Kaikeyī; and she has done this great wrong, which has robbed her of her good name." Bharata tells of his father's death and his mother's fault together, because the two cannot be separated. With these verses the stage is set: when Rāma asked, he did not know of his father's death, and it is the first thing Bharata tells him.
७सा राज्यफलमप्राप्य विधवा शोककर्शिता।
पतिष्यति महाघोरे नरके जननी मम॥
८तस्य मे दासभूतस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि।
अभिषिञ्चस्व चाद्यैव राज्येन मघवानिव॥
९इमाः प्रकृतयः सर्वा विधवा मातरश्च याः।
त्वत्सकाशमनुप्राप्ताः प्रसादं कर्तुमर्हसि॥
१०तथानुपूर्व्या युक्तश्च युक्तं चात्मनि मानद।
राज्यं प्राप्नुहि धर्मेण सकामान्सुहृदः कुरु॥
११भवत्वविधवा भूमिः समग्रा पतिना त्वया।
शशिना विमलेनेव शारदी रजनी यथा॥
१२एभिश्च सचिवैः सार्धं शिरसा याचितो मया।
भ्रातुः शिष्यस्य दासस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि॥
१३तदिदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं सचिवमण्डलम्।
पूजितं पुरुषव्याघ्र नातिक्रमितुमर्हसि॥
ततः भरतः मातुः भाविनं दण्डं वदति — ‘सा राज्यफलम् अप्राप्य विधवा शोककर्शिता च भूत्वा महाघोरे नरके पतिष्यति।’ एषा न शापः, अपि तु पुत्रस्य करुणा एव — यत् मातुः पापेन सा एव नष्टा इति सः पश्यति। अनन्तरं सः स्वस्य प्रार्थनाम् आरभते। ‘तस्य मम दासभूतस्य प्रसादं कर्तुम् अर्हसि; अद्य एव मघवान् इव राज्येन आत्मानम् अभिषिञ्चस्व।’ ‘एताः सर्वाः प्रकृतयः, याश्च विधवाः मातरः, ताः त्वत्सकाशम् अनुप्राप्ताः; तासु प्रसादं कर्तुम् अर्हसि।’ ‘हे मानद, त्वम् आनुपूर्व्या युक्तः, आत्मनि च युक्तः — धर्मेण राज्यं प्राप्नुहि, सुहृदः च सकामान् कुरु।’ ‘त्वया पतिना समग्रा भूमिः अविधवा भवतु, यथा विमलेन शशिना शारदी रजनी।’ ‘एभिः सचिवैः सार्धं शिरसा मया याचितः त्वं भ्रातुः शिष्यस्य दासस्य च प्रसादं कर्तुम् अर्हसि।’ अन्ते सः सचिवमण्डलम् एव प्रमाणं करोति — ‘तत् इदं शाश्वतं पित्र्यं सर्वं सचिवमण्डलं पूजितम्; हे पुरुषव्याघ्र, तत् अतिक्रमितुं न अर्हसि।’ एवं भरतः स्वस्य याचनां त्रिभिः बलैः दृढीकरोति — प्रजानां दुःखेन, मातॄणां वैधव्येन, कुलपरम्परागतानां सचिवानां प्रार्थनया च। भरतस्य याचनायां विशेषः एषः — सः राज्यं स्वस्य कृते न त्यजति, अपि तु रामाय एव अर्पयति; अतः तस्य वचनेषु ‘दासः’, ‘शिष्यः’, ‘भ्राता’ इति त्रीणि पदानि पुनः पुनः आवर्तन्ते। ‘मघवान् इव’ इति उपमा राज्याभिषेकस्य औचित्यं दर्शयति — यथा इन्द्रः देवराज्यस्य स्वाभाविकः स्वामी, तथा रामः अयोध्यायाः। ‘अविधवा भूमिः’ इति रूपकं च गम्भीरम् — राजहीना पृथ्वी विधवा इव, सा च पत्या राज्ञा एव सनाथा भवति। एवं भरतः व्यक्तिगतं शोकं राष्ट्रस्य आवश्यकतां च एकत्र योजयति।
Then Bharata spoke of the punishment awaiting his mother: "Cheated of the kingdom she wanted, widowed and wasted with grief, she will fall into a most dreadful hell." This is not a curse but a son's pity; he sees that his mother's own sin has destroyed her. Then he began his plea. "Be gracious to me, who am your servant, and have yourself consecrated to the kingdom this very day, like Indra. All these subjects, and all your mothers, now widows, have come to you; be gracious to them. Giver of honour, you are first in the line of succession and worthy in yourself; take the kingdom as righteousness allows and fulfil your friends' wishes. With you as her husband, let the whole earth be a widow no longer, as an autumn night is not bereft when the spotless moon is there. With these ministers beside me I bow my head and beg you: be gracious to your brother, your pupil, your servant." Finally he set the council itself before Rāma as authority: "This whole council of ministers is our father's, long established and honoured; tiger among men, you must not override it." So Bharata strengthened his plea with three supports: the grief of the people, the widowhood of the mothers, and the request of the family's hereditary ministers. What is special in his plea is that he does not simply give up the kingdom; he offers it to Rāma, and so the words "servant", "pupil" and "brother" come again and again. The comparison with Indra shows how fitting the consecration is: as Indra is the natural lord of the gods' realm, so Rāma is of Ayodhyā. The image of the widowed earth is deep: a land without a king is like a widow, and only with a king for her husband does she have a protector. Thus Bharata joins his private grief to the need of the realm.
१४एवमुक्त्वा महाबाहुः सबाष्पः कैकयीसुतः।
रामस्य शिरसा पादौ जग्राह भरतः पुनः॥
१५तं मत्तमिव मातङ्गं निःश्वसन्तं पुनः पुनः।
भ्रातरं भरतं रामः परिष्वज्येदमब्रवीत्॥
१६कुलीनः सत्त्वसम्पन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः।
राज्यहेतोः कथं पापमाचरेन्मद्विधो जनः॥
१७न दोषं त्वयि पश्यामि सूक्ष्ममप्यरिसूदन।
न चापि जननीं बाल्यात्त्वं विगर्हितुमर्हसि॥
१८कामकारो महाप्राज्ञ गुरूणां सर्वदानघ।
उपपन्नेषु दारेषु पुत्रेषु च विधीयते॥
१९वयमस्य यथा लोके संख्याताः सौम्य साधुभिः।
भार्याः पुत्राश्च शिष्याश्च त्वमपि ज्ञातुमर्हसि॥
एवम् उक्त्वा सबाष्पः महाबाहुः कैकयीसुतः भरतः पुनः शिरसा रामस्य पादौ जग्राह। रामः तं पुनः पुनः निःश्वसन्तं मत्तं मातङ्गम् इव भ्रातरं परिष्वज्य इदम् अब्रवीत्। तस्य उत्तरं न क्रोधेन, न च दीनतया — अपि तु धर्मस्य एकेन एव सूत्रेण गुम्फितम्। ‘कुलीनः सत्त्वसम्पन्नः तेजस्वी चरितव्रतः च मद्विधः जनः राज्यहेतोः पापं कथम् आचरेत्?’ प्रथमम् एव सः दर्शयति यत् पितुः आज्ञायाः उल्लङ्घनं तस्य कृते पापम् एव। ‘हे अरिसूदन, त्वयि सूक्ष्मम् अपि दोषं न पश्यामि; बाल्यात् जननीं विगर्हितुम् अपि त्वं न अर्हसि।’ एवं सः भरतं मातरं च उभौ मोचयति। ‘हे महाप्राज्ञ अनघ, उपपन्नेषु दारेषु पुत्रेषु च गुरूणां सर्वदा कामकारः विधीयते’ — अर्थात् पत्न्यां पुत्रे च पितुः इच्छा एव शासनम्। ‘यथा लोके साधुभिः वयम् अस्य भार्याः पुत्राः शिष्याश्च इति संख्याताः, तत् त्वम् अपि ज्ञातुम् अर्हसि।’ एतेन रामः कैकेय्याः वरम् अपि पितुः एव आज्ञारूपेण स्थापयति, न तु स्त्रीकपटरूपेण। रामस्य उत्तरे क्रमः सुनिश्चितः — प्रथमम् आत्मनः धर्मः, ततः भरतस्य निर्दोषता, ततः मातुः क्षमा, अन्ते च गुरूणाम् अधिकारः। एकम् अपि वचनं कैकेय्याः निन्दायां न व्ययितम्। ‘कुलीनः सत्त्वसम्पन्नः तेजस्वी चरितव्रतः’ इति चत्वारि विशेषणानि रामः स्वस्य कृते न श्लाघायै प्रयुङ्क्ते, अपि तु ‘एतादृशः जनः पापं न कुर्यात्’ इति नियमस्थापनाय। ‘बाल्यात्’ इति पदेन सः भरतस्य मातृनिन्दां क्षमते, न तु अनुमोदयति।
Having said this, mighty Bharata, Kaikeyī's son, in tears laid his head once more at Rāma's feet. Rāma embraced his brother, who was sighing again and again like an elephant in rut, and answered him — not in anger, not in dejection, but with every word strung on one thread of righteousness. "How could a man like me, born of a noble line, strong, full of splendour and steadfast in his vows, commit a sin for the sake of a kingdom?" First he shows that to break his father's command would, for him, be sin. "I see no fault in you, not the smallest, slayer of foes; and you must not in a boy's haste speak ill of your mother." So he frees both Bharata and his mother from blame. "Wise and blameless brother, over lawful wives and over sons, elders always have the right to command as they please" — that is, a father's wish rules his wife and his son. "Understand this too: the good in this world count us as his wives, his sons and his pupils." With this Rāma treats even Kaikeyī's boon as their father's own command, not as a woman's trickery. The order of his reply is deliberate: first his own duty, then Bharata's innocence, then forgiveness for the mother, and last the authority of elders; not one word is spent condemning Kaikeyī. The four qualities he names — noble birth, strength, splendour and steadfast vows — are not self-praise but the statement of a rule: such a man does not sin. And "in a boy's haste" pardons Bharata's reproach of his mother without approving it.
२०वने वा चीरवसनं सौम्य कृष्णाजिनाम्बरम्।
राज्ये वापि महाराजो मां वासयितुमीश्वरः॥
२१यावत्पितरि धर्मज्ञ गौरवं लोकसत्कृते।
तावद्धर्मकृतां श्रेष्ठ जनन्यामपि गौरवम्॥
२२एताभ्यां धर्मशीलाभ्यां वनं गच्छेति राघव।
मातापितृभ्यामुक्तोऽहं कथमन्यत्समाचरे॥
२३त्वया राज्यमयोध्यायां प्राप्तव्यं लोकसत्कृतम्।
वस्तव्यं दण्डकारण्ये मया वल्कलवाससा॥
२४एवमुक्त्वा महाराजो विभागं लोकसंनिधौ।
व्यादिश्य च महाराजो दिवं दशरथो गतः॥
२५स च प्रमाणं धर्मात्मा राजा लोकगुरुस्तव।
पित्रा दत्तं यथाभागमुपभोक्तुं त्वमर्हसि॥
२६चतुर्दश समाः सौम्य दण्डकारण्यमाश्रितः।
उपभोक्ष्ये त्वहं दत्तं भागं पित्रा महात्मना॥
२७यदब्रवीन्मां नरलोकसत्कृतः पिता महात्मा विबुधाधिपोपमः।
तदेव मन्ये परमात्मनो हितं न सर्वलोकेश्वरभावमव्ययम्॥
‘हे सौम्य, वने चीरवसनं कृष्णाजिनाम्बरं वा मां वासयितुं, राज्ये वा वासयितुं महाराजः ईश्वरः आसीत्।’ ‘हे धर्मज्ञ, लोकसत्कृते पितरि यावत् गौरवम्, हे धर्मकृतां श्रेष्ठ, तावत् एव जनन्याम् अपि गौरवम्।’ एषा एव रामस्य उत्तरस्य कुञ्जिका — माता पिता च समौ, अतः कैकेय्याः वचनम् अपि उल्लङ्घनीयं न। ‘एताभ्यां धर्मशीलाभ्यां मातापितृभ्यां ‘वनं गच्छ’ इति उक्तः अहं कथम् अन्यत् समाचरे?’ ‘त्वया अयोध्यायां लोकसत्कृतं राज्यं प्राप्तव्यम्, मया च वल्कलवाससा दण्डकारण्ये वस्तव्यम्।’ ‘एवं लोकसंनिधौ विभागं कृत्वा व्यादिश्य च महाराजः दशरथः दिवं गतः।’ ‘सः एव धर्मात्मा राजा तव लोकगुरुः प्रमाणम्; पित्रा दत्तं यथाभागं त्वम् उपभोक्तुम् अर्हसि।’ ‘हे सौम्य, चतुर्दश समाः दण्डकारण्यम् आश्रितः अहम् अपि महात्मना पित्रा दत्तं भागम् उपभोक्ष्ये।’ अन्ते सः निर्णयं वृत्तान्तरेण घोषयति — ‘नरलोकसत्कृतः विबुधाधिपोपमः महात्मा पिता यत् माम् अब्रवीत्, तत् एव परमात्मनः हितं मन्ये, न तु सर्वलोकेश्वरभावम् अव्ययम्।’ एतेन रामस्य निर्णयः अन्तिमं रूपं प्राप्नोति। अन्तिमे भागे रामः पितुः आज्ञायाः द्वैविध्यं स्पष्टीकरोति — एकस्मै राज्यम्, अपरस्मै वनम्; उभयम् एकस्मिन् एव विभागे निबद्धम्, अतः एकम् अपि त्यक्तुं न शक्यम्। ‘लोकसंनिधौ’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — विभागः गुप्तः न, अपि तु साक्षिसहितः। ‘चतुर्दश समाः’ इति कालावधिः अत्र प्रथमं भरतस्य पुरतः उच्चार्यते, सा च अग्रिमेषु काण्डेषु सर्वस्य कथानकस्य आधारः भवति। अन्तिमः श्लोकः वृत्तान्तरेण रचितः, यथा सर्गान्ते कवेः रीतिः; तत्र ‘सर्वलोकेश्वरभावम् अव्ययम्’ इति पदेन रामः ब्रह्मपदम् अपि तुच्छीकरोति पितृवचनस्य पुरतः। एतेन सर्गः समाप्यते, भरतस्य च प्रत्युत्तरम् अग्रिमे सर्गे आरभ्यते।
"The great king had the right, gentle brother, to settle me in the forest in bark and black deerskin, or in the kingdom. Whatever honour is due to a father whom the world reveres, knower of righteousness, the same is due to a mother. When both of them, righteous as they are, my mother and my father, have told me 'Go to the forest', how can I do otherwise? You are to receive the kingdom in Ayodhyā that the world honours; I am to live in the Daṇḍaka forest in bark. Having made that division before the eyes of the world and given his commands, the great king Daśaratha went to heaven. That righteous king, teacher of the world and yours, is the authority here; you should enjoy the portion your father gave you. And I, gentle brother, dwelling for fourteen years in the Daṇḍaka forest, shall enjoy the portion my great-souled father gave me." The key to Rāma's answer is that mother and father are equal, so Kaikeyī's word too may not be set aside. He also makes plain that the command had two halves — the kingdom for one, the forest for the other — bound up in a single division, so that neither can be abandoned. "Before the eyes of the world" matters: the division was not secret but witnessed. Here for the first time the term of fourteen years is spoken before Bharata, and it becomes the framework of the whole story in the books to come. Finally, in a longer metre as the poet likes at a sarga's close, Rāma declared his decision: "What my great-souled father, honoured among men and equal to the lord of the gods, said to me — that alone I hold my highest good, not the imperishable lordship of all the worlds." With "the lordship of all the worlds" Rāma sets even the highest station below his father's word. So Rāma's decision takes its final shape, and the sarga ends; Bharata's reply begins in the next.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकाधिकशततमः सर्गः॥ १०१॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।