॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः १००

अयोध्याकाण्डम् — शततमः सर्गः

रामेण भरतं प्रति कच्चित्प्रश्नैः राजधर्मोपदेशः

कुशलप्रश्नच्छलेन राजनीतेः समग्रम् उपदेशः — मन्त्रिणः, सेना, कोषः, दुर्गाणि, न्यायः, चतुर्दश राजदोषाः, शास्त्रीयाः वर्गाः

अस्मिन् सर्गे रामः भरतं पाणिना गृहीत्वा अङ्के आरोप्य कुशलं पृच्छति, तेन च प्रश्नच्छलेन समग्रां राजनीतिम् उपदिशति। ‘कच्चित्’ इति निपातेन आरब्धाः प्रश्नाः प्रथमं पितरं गुरुं मातॄः पुरोहितम् अग्निहोत्रं च स्पृशन्ति; ततः मन्त्रिणां गुणाः, मन्त्रणायाः गोपनम्, कार्यारम्भस्य शैघ्र्यम्, सहायानां चयनम्, दण्डस्य मृदुता, सेनापतेः लक्षणम्, भक्तवेतनयोः कालनिष्ठा, दूतचारयोः नियोगः, नास्तिकसङ्गस्य निषेधः, अयोध्यायाः जनपदस्य च रक्षा, कृषिवाणिज्ययोः पोषणम्, स्त्रीणां गजवनस्य दुर्गाणां च संरक्षणम्, आयव्ययौ, न्यायस्य निष्पक्षता, वृद्धानां ब्राह्मणानां च सत्कारः, त्रिवर्गस्य कालविभागेन सेवनम्, चतुर्दश राजदोषाणां वर्जनम्, शास्त्रीयाणां वर्गाणां परिज्ञानम्, चतुर्भिः त्रिभिर्वा मन्त्रिभिः मन्त्रणा, पितृपरम्परागता वृत्तिः, मित्रैः सह भोजनं च — एते विषयाः क्रमेण आगच्छन्ति। अन्ते रामः फलं वदति — धर्मेण प्रजाः पालयित्वा कृत्स्नां वसुधाम् अवाप्य राजा इतश्च्युतः स्वर्गम् उपैति।

१भरतस्य ग्रहणम् — पितुर्विषये प्रथमाः प्रश्नाः

१जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि।
ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करं यथा॥

२कथंचिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम्।
भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह पाणिना॥

३आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवम्।
अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत सादरम्॥

४क्व नु तेऽभूत्पिता तात यदरण्यं त्वमागतः।
न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि॥

५चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम्।
दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन्किं तात वनमागतः॥

६कच्चिन्नु धरते तात राजा यत्त्वमिहागतः।
कच्चिन्न दीनः सहसा राजा लोकान्तरं गतः॥

पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः रामस्य पादयोः पतितः, रामश्च तम् उत्थाप्य परिष्वक्तवान्। अस्मिन् सर्गे तस्य एव आलिङ्गनात् दीर्घः कुशलप्रश्नः प्रसरति — यः सर्गः ‘कच्चित्सर्गः’ इति प्रसिद्धः, यत्र वाल्मीकिः प्रश्नरूपेण समग्रां राजनीतिम् उपदिशति। जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं भुवि पतितं भरतं रामः पश्यति — सः युगान्ते भास्करः इव दुर्दर्शः आसीत्। कथंचित् अभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशं भ्रातरं सः पाणिना परिजग्राह। ‘कथंचित्’ इति पदम् एव भरतस्य परिवर्तनस्य मापम् — मासमात्रेण सः अपरिचितः इव जातः। ततः रामः तस्य मूर्ध्नि आघ्राय, तं परिष्वज्य, अङ्के आरोप्य सादरं पर्यपृच्छत्। प्रथमाः प्रश्नाः सर्वे पितरम् एव स्पृशन्ति — ‘तात, कुत्र ते पिता आसीत् यत् त्वम् अरण्यम् आगतः? तस्य जीवतः त्वं वनम् आगन्तुं न अर्हसि।’ ‘चिरस्य बत दूरात् आगतं भरतं पश्यामि; अस्मिन् अरण्ये दुष्प्रतीकम् — किं तात वनम् आगतः?’ ‘कच्चित् राजा धरते यत् त्वम् इह आगतः? कच्चित् न दीनः सहसा राजा लोकान्तरं गतः?’ एवं रामः सत्यम् आसन्नं करोति, किन्तु स्वयं तत् न उच्चारयति; एषा एव सर्गस्य करुणा — प्रश्नकर्ता अद्यापि न जानाति यत् उत्तरं तस्य सर्वं जीवनं परिवर्तयिष्यति। ‘कच्चित्’ इति निपातः अस्मिन् सर्गे षष्ट्यधिकवारं प्रयुक्तः; सः च प्रश्ने इष्टम् उत्तरम् अपेक्षते — ‘आशा अस्ति यत् एवम् एव’ इति। अतः प्रत्येकः प्रश्नः वस्तुतः उपदेशः एव, यतः यत् पृच्छ्यते तत् एव कर्तव्यम् इति ध्वन्यते। एवं वाल्मीकिः शास्त्रम् अपि संवादरूपेण काव्ये निवेशयति।

In the previous sarga Bharata had fallen at Rāma's feet and Rāma had raised and embraced him. In this sarga a long series of questions about his welfare flows from that embrace. It is known as the "kaccit sarga", the sarga of "I trust that…", in which Vālmīki teaches the whole art of kingship in the form of questions. Rāma saw Bharata lying on the ground with matted hair and bark clothes, hands joined, painful to look at, like the sun at the end of an age. He recognised his brother only with difficulty, pale-faced and wasted, and took him by the hand; that "only with difficulty" measures how Bharata had changed — in a month he had become almost a stranger. Rāma kissed his head, embraced him, set him on his lap and questioned him tenderly. His first questions all touch their father: "Where was your father, dear one, that you have come to the forest? While he lived you had no business coming to the woods. After so long I see Bharata come from far away, and hardly to be recognised in this wilderness — why have you come to the forest? Is the king still alive, that you are here? Has the king, in his misery, not suddenly passed to the other world?" So Rāma draws near the truth but does not say it himself, and that is the pathos of the sarga: the questioner does not yet know that the answer will change his whole life. The little word kaccit is used more than sixty times in this sarga; it asks a question while expecting the desired answer — "I hope it is so." Each question is therefore really a piece of instruction, for what is asked about is implied to be what ought to be done. In this way Vālmīki weaves a treatise into his poem as dialogue.

२राज्यं पिता कुलगुरुः मातरः पुरोहितः अग्नयश्च

७कच्चित्सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम्।
कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितुः सत्यपराक्रम॥

८कच्चिद्दशरथो राजा कुशली सत्यसंगरः।
राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चितः॥

९स कच्चिद्ब्राह्मणो विद्वान्धर्मनित्यो महाद्युतिः।
इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते॥

१०तात कच्चिच्च कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती।
सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी॥

११कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः।
अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः॥

१२कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः।
हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा॥

१३कच्चिद्देवान्पितॄन्भृत्यान्गुरून्पितृसमानपि।
वृद्धांश्च तात वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे॥

अनन्तरं कुशलप्रश्नाः क्रमेण कुलं गृहं च व्याप्नुवन्ति। ‘सौम्य, बालस्य ते शाश्वतं राज्यं न भ्रष्टम्? हे सत्यपराक्रम, पितुः शुश्रूषां करोषि?’ ‘सत्यसंगरः धर्मनिश्चितः राजसूयाश्वमेधानाम् आहर्ता दशरथः राजा कुशली?’ ‘सः विद्वान् धर्मनित्यः महाद्युतिः इक्ष्वाकूणाम् उपाध्यायः ब्राह्मणः यथावत् पूज्यते?’ ‘कौसल्या सुखिनी, प्रजावती सुमित्रा, आर्या देवी कैकेयी च नन्दति?’ ‘विनयसम्पन्नः कुलपुत्रः बहुश्रुतः अनसूयुः अनुद्रष्टा च पुरोहितः त्वया सत्कृतः?’ ‘अग्निषु नियुक्तः विधिज्ञः मतिमान् ऋजुः च हुतं होष्यमाणं च काले सदा वेदयते?’ ‘देवान् पितॄन् भृत्यान् गुरून् पितृसमान् वृद्धान् वैद्यान् ब्राह्मणांश्च अभिमन्यसे?’ एषु श्लोकेषु क्रमः न यादृच्छिकः — प्रथमं राज्यम्, ततः पिता, ततः कुलगुरुः, ततः मातरः, ततः पुरोहितः, ततः अग्निहोत्रम्, अन्ते च सर्वे पूज्याः। एतेन कविः दर्शयति यत् राजधर्मस्य मूलं गृहधर्मः एव; यः स्वगृहे गुरून् न पूजयति, सः राष्ट्रे धर्मं न रक्षति। रामः च वने वसन् अपि एतत् सर्वं स्मरति — तस्य मनः अयोध्यायाः प्रत्येकं कोणं न विस्मरति। अत्र द्रष्टव्यं यत् रामः न एकम् अपि प्रश्नं स्वस्य राज्यविषये पृच्छति; सर्वे प्रश्नाः भरतस्य कर्तव्यविषये एव। एतेन कविः रामस्य निःस्पृहतां दर्शयति — यः राज्यं त्यक्तवान्, सः तस्य रक्षणविषये एव चिन्तयति, न तु पुनःप्राप्तौ। ‘पितृसमान्’ इति पदेन ये पितरः न, किन्तु पितृवत् पूज्याः — ज्येष्ठाः बन्धवः आचार्याश्च — ते अपि गृहीताः। ‘वैद्यान्’ इति च चिकित्सकाः, येषां सत्कारः राजधर्मे नित्यम् उक्तः। अग्निहोत्रविषये ‘काले वेदयते’ इति विशेषः — यज्ञस्य कालनियमः एव तस्य प्राणः, अतः यः पुरोहितः कालं न स्मारयति सः दोषी।

Next the questions spread, one after another, through the family and the household. "Gentle brother, your ancient kingdom has not slipped away from you while you are still young? Do you serve your father, you whose valour is true? Is King Daśaratha well — true to his word, settled in righteousness, the performer of the royal consecration and the horse sacrifice? Is that learned brahmin, ever devoted to righteousness and full of splendour, the preceptor of the Ikṣvākus, honoured as he should be? Is Kausalyā happy, and Sumitrā, blessed in her sons? And is the noble queen Kaikeyī content? Do you honour your family priest — well born, modest, deeply learned, free from envy and watchful over the rites? Does the man in charge of your sacred fires, who knows the ritual and is wise and upright, always tell you in good time what has been offered and what is yet to be offered? Do you honour the gods, the ancestors, your servants, your teachers and those who are like fathers to you, the old, physicians and brahmins?" The order is not random: first the kingdom, then the father, the family preceptor, the mothers, the priest, the fire-offering, and finally all who deserve honour. The poet shows that the root of a king's duty is his duty at home; a man who does not honour his elders in his own house will not uphold righteousness in the realm. Living in the forest, Rāma still remembers all this; not a corner of Ayodhyā has slipped from his mind. Notice too that he does not ask a single question about his own claim to the kingdom; every question concerns Bharata's duties. That shows how free he is of desire: the man who gave up the kingdom thinks only of its protection, not of getting it back. "Those who are like fathers" covers those who are not fathers but are honoured as such, senior kinsmen and teachers; physicians too are named, for honouring them is always part of a king's duty. As for the fire-offering, the point is "in good time": the sacrifice lives by its times, and a priest who fails to remind the king of them is at fault.

३आचार्यः, मन्त्रिणः, मन्त्रणायाः गोपनम्

१४इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्रविशारदम्।
सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे॥

१५कच्चिदात्मसमाः शूराः श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः।
कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः॥

१६मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव।
सुसंवृतो मन्त्रिधुरैरमात्यैः शास्त्रकोविदैः॥

१७कच्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित्कालेऽवबुध्यसे।
कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थनैपुणम्॥

१८कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह।
कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति॥

१९कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम्।
क्षिप्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव॥

२०कच्चिन्नु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः।
विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः॥

२१कच्चिन्न तर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः।
त्वया वा तव वामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम्॥

ततः प्रश्नाः मन्त्रिमण्डलं मन्त्रणां च प्रति गच्छन्ति। ‘इष्वस्त्रवरसम्पन्नम् अर्थशास्त्रविशारदं सुधन्वानम् उपाध्यायं मन्यसे?’ ‘आत्मसमाः शूराः श्रुतवन्तः जितेन्द्रियाः कुलीनाः इङ्गितज्ञाः च ते मन्त्रिणः कृताः?’ अनन्तरं रामः नियमम् एव उपदिशति — ‘राज्ञां विजयस्य मूलं मन्त्रः एव, यदि सः शास्त्रकोविदैः मन्त्रिधुरैः अमात्यैः सुसंवृतः भवति।’ एषः एकः श्लोकः प्रश्नरूपं त्यक्त्वा साक्षात् सिद्धान्तं वदति, तेन च अग्रिमाणां प्रश्नानां तात्पर्यं स्पष्टं भवति। ततः पुनः प्रश्नाः — ‘निद्रावशं न एषि? काले अवबुध्यसे? अपररात्रेषु अर्थनैपुणं चिन्तयसि?’ ‘एकः एव न मन्त्रयसे, बहुभिः सह च न? ते मन्त्रितः मन्त्रः राष्ट्रं न परिधावति?’ ‘लघुमूलं महोदयम् अर्थं विनिश्चित्य क्षिप्रम् आरभसे, न दीर्घयसि?’ ‘सुकृतानि कृतरूपाणि वा एव तव सर्वकार्याणि पार्थिवाः विदुः, न तु कर्तव्यानि?’ ‘तर्कैः युक्त्या वा अपरिकीर्तितम् अपि त्वया तव अमात्यैर्वा मन्त्रितं परैः न बुध्यते?’ एषु षट्सु प्रश्नेषु एकम् एव तत्त्वं पुनः पुनः आवर्तते — मन्त्रणायाः गोपनम्। राजा कदा जागर्ति, कैः सह मन्त्रयते, कदा आरभते, केन च ज्ञायते — सर्वम् एतत् गुप्तेः अधीनम्। सुधन्वा इति नाम अत्र एकवारम् एव आगच्छति; सः इक्ष्वाकुकुलस्य अस्त्राचार्यः इति गम्यते, तस्य च ‘इष्वस्त्रवरसम्पन्नः’ इति विशेषणेन धनुर्विद्या, ‘अर्थशास्त्रविशारदः’ इति च नीतिविद्या — उभे अपि सूचिते। ‘इङ्गितज्ञः’ इति मन्त्रिणः दुर्लभः गुणः — यः बाह्यचेष्टया एव परस्य अन्तःकरणं जानाति। ‘मन्त्रिधुराः’ इति ये मन्त्रणायाः भारं वहन्ति। अष्टादशे श्लोके त्रयः प्रश्नाः एकस्मिन् — न एकाकी मन्त्रयेत, न बहुभिः सह, न च मन्त्रः प्रकाशेत; मध्यमः एव मार्गः शस्यते, यः एकसप्ततितमे श्लोके ‘चतुर्भिः त्रिभिः एव वा’ इति स्पष्टीक्रियते। एकोनविंशे च ‘लघुमूलं महोदयम्’ इति अर्थशास्त्रस्य प्रसिद्धं लक्षणम् — अल्पव्ययेन महाफलम्।

Then the questions turn to the ministers and to counsel. "Do you esteem your preceptor Sudhanvan, master of arrows and the finest missiles and learned in statecraft? Have you made your ministers men who are your equals — brave, learned, masters of their senses, well born and able to read another's intentions?" Then Rāma states a rule outright: "Counsel is the root of a king's victory, when it is kept close by ministers who carry its burden and know the treatises." This one verse drops the form of a question and states the principle plainly, and it gives meaning to the questions that follow. "You do not give in to sleep? You wake at the proper time? In the last watches of the night do you think out how to gain your ends? You do not take counsel alone, nor with too many? Does the counsel you have settled not spread through the kingdom? When you have decided on an undertaking of small outlay and great return, do you begin at once and not let it drag? Do other kings learn of your undertakings only when they are done or under way, never while they are still plans? And is what you or your ministers have resolved, though never announced, not guessed by others through reasoning and inference?" These questions return again and again to one thing: keeping counsel secret. When the king wakes, with whom he consults, when he begins, how others come to know — all depends on secrecy. Sudhanvan is named only here; he seems to have been the Ikṣvākus' teacher of arms, and his two epithets cover both archery and statecraft. To read another's intentions from outward signs is a rare gift in a minister, and "those who carry the burden" are the ones who bear the weight of deliberation. One verse holds three questions: not alone, not with too many, and not let loose; the middle way is praised, and Rāma later spells it out as "with four ministers, or three". "Small outlay and great return" is a well-known mark of good policy: great gain at little cost.

४एकः पण्डितः सहस्रेभ्यः श्रेष्ठः — नियोगक्रमः

२२कच्चित्सहस्रमूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम्।
पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निःश्रेयसं महत्॥

२३सहस्राण्यपि मूर्खाणां यद्युपास्ते महीपतिः।
अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता॥

२४एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः।
राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम्॥

२५कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः।
जघन्याश्च जघन्येषु भृत्यास्ते तात योजिताः॥

२६अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्छुचीन्।
श्रेष्ठाञ्छ्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु॥

अनन्तरः खण्डः सहायानां गुणम् एव गणनाम् अपेक्ष्य श्रेष्ठम् इति स्थापयति। ‘सहस्रेभ्यः मूर्खेभ्यः एकं पण्डितम् इच्छसि? पण्डितः हि अर्थकृच्छ्रेषु महत् निःश्रेयसं कुर्यात्।’ ‘यदि महीपतिः सहस्राणि अयुतानि वा मूर्खाणाम् उपास्ते, तेषु सहायता नास्ति।’ ‘एकः अपि मेधावी शूरः दक्षः विचक्षणः अमात्यः राजानं राजपुत्रं वा महतीं श्रियं प्रापयेत्।’ त्रयः एते श्लोकाः एकम् एव वाक्यं त्रिभिः रूपैः वदन्ति — प्रश्नेन, निषेधेन, विधिना च। ततः नियोगस्य क्रमः — ‘मुख्याः महत्सु, मध्यमाः मध्यमेषु, जघन्याः जघन्येषु भृत्याः योजिताः?’ ‘उपधातीतान् पितृपैतामहान् शुचीन् श्रेष्ठान् अमात्यान् श्रेष्ठेषु कर्मसु नियोजयसि?’ ‘उपधा’ इति परीक्षा राजनीतिशास्त्रे प्रसिद्धा — धर्मोपधा, अर्थोपधा, कामोपधा, भयोपधा च; ताः अतीतः एव अमात्यः विश्वास्यः। ‘उपधा’ इति शब्दः अत्र साक्षात् न, किन्तु ‘उपधातीतान्’ इति पदे निहितः; परीक्षया शुद्धाः एव अमात्याः श्रेष्ठेषु कर्मसु नियोज्याः। ‘पितृपैतामहान्’ इति कुलपरम्परया सेवमानाः, येषां निष्ठा परीक्षिता एव। एतैः पञ्चभिः श्लोकैः कविः एकम् एव सूत्रं स्थापयति — राजा स्वयं सर्वं न करोति, अपि तु योग्यान् योग्येषु स्थानेषु नियोजयति; तत्र एव तस्य कौशलम्।

The next passage holds that the quality of helpers matters more than their number. "Do you prefer one learned man to a thousand fools? In a crisis over means a learned man can bring about great good. Though a ruler keep thousands or tens of thousands of fools about him, there is no help to be had from them. But one minister who is wise, brave, capable and clear-sighted can bring a king or a prince to great fortune." These three verses say one thing in three ways: as a question, as a denial and as a rule. Then comes the order of appointment: "Are your chief servants set to great tasks, the middling to middling ones and the lowest to the lowest? Do you place in the highest offices ministers who have passed the tests of integrity, who served your father and grandfather, who are pure and the best of their kind?" The tests are well known in the science of government: of righteousness, of wealth, of desire and of fear, and only a minister who has passed them can be trusted. Those who served father and grandfather have served the family for generations, and their loyalty is already proven. In these five verses the poet lays down a single principle: a king does not do everything himself but puts fit men in fit places, and that is where his skill lies.

५दण्डः, सेनापतिः, भक्तवेतने, भृत्यानाम् अनुरागः

२७कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजिताः प्रजाः।
राष्ट्रे तवावजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत॥

२८कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा।
उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः॥

२९उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतम्।
शूरमैश्वर्यकामं च यो हन्ति न स हन्यते॥

३०कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च धृतिमान्मतिमाञ्छुचिः।
कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिः कृतः॥

३१बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युद्धविशारदाः।
दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः॥

३२कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम्।
सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे॥

३३कालातिक्रमणे ह्येव भक्तवेतनयोर्भृताः।
भर्तुरप्यतिकुप्यन्ति सोऽनर्थः सुमहान्कृतः॥

३४कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः।
कच्चित्प्राणांस्तवार्थेषु संत्यजन्ति समाहिताः॥

ततः प्रश्नाः दण्डनीतिं सेनां च स्पृशन्ति। ‘हे कैकयीसुत, उग्रेण दण्डेन भृशम् उद्वेजिताः प्रजाः राष्ट्रे तव मन्त्रिणः न अवजानन्ति?’ ‘उग्रप्रतिग्रहीतारं त्वां याजकाः पतितम् इव, स्त्रियः कामयानम् इव, न अवजानन्ति?’ द्वे एते उपमे तीक्ष्णे — अतिकरग्राही राजा पतितयजमानः इव समाजात् बहिष्कृतः भवति। ततः एकः नीतिश्लोकः — ‘उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसंदूषणे रतं शूरम् ऐश्वर्यकामं च यः न हन्ति, सः एव हन्यते।’ अनन्तरं सेना — ‘धृष्टः शूरः धृतिमान् मतिमान् शुचिः कुलीनः अनुरक्तः दक्षः च सेनापतिः कृतः?’ ‘बलवन्तः युद्धविशारदाः दृष्टापदानाः विक्रान्ताः मुख्याः त्वया सत्कृत्य मानिताः?’ ‘बलस्य भक्तं वेतनं च यथोचितं सम्प्राप्तकालं ददासि, न विलम्बसे?’ ततः हेतुः — ‘कालातिक्रमणे भक्तवेतनयोः भृताः भर्तुः अपि अतिकुप्यन्ति; सः अनर्थः सुमहान् कृतः।’ अन्ते — ‘सर्वे कुलपुत्राः प्रधानतः त्वाम् अनुरक्ताः? तव अर्थेषु समाहिताः प्राणान् संत्यजन्ति?’ एवं दण्डस्य मृदुता, सेनापतेः गुणाः, वेतनस्य काले दानम्, भृत्यानां च अनुरागः — एते चत्वारः विषयाः एकत्र गुम्फिताः, यतः सर्वेषाम् एकम् एव फलम् — सैन्यस्य निष्ठा। ‘उग्रप्रतिग्रहीता’ इति यः बलात् करम् आदत्ते; तस्य च दृष्टान्तः ‘पतितः यजमानः’ — यस्य हविः ऋत्विजः न गृह्णन्ति। द्वितीया उपमा च ‘कामयानः’ — यः केवलं कामपरः, तं स्त्रियः अपि अवजानन्ति। एकोनत्रिंशे श्लोके ‘वैद्यम्’ इति पदं नीतिशास्त्रविदं सूचयति, न तु चिकित्सकम्; एतादृशः पुरुषः यदि भृत्यान् दूषयति ऐश्वर्यं च काङ्क्षति, तर्हि सः राज्ञः प्राणसंशयः। द्वात्रिंशत्रयस्त्रिंशयोः च भक्तवेतनयोः कालनिष्ठा — एषा प्राचीनराजनीतेः सूक्ष्मा दृष्टिः, यत् सैनिकानाम् असंतोषः शत्रोः अपेक्षया अधिकं भयङ्करः। चतुस्त्रिंशे च ‘समाहिताः’ इति एकाग्रचित्ताः; यः राजा भृत्यानां योगक्षेमं रक्षति, तस्य एव कृते ते प्राणान् त्यजन्ति — एवं पूर्वश्लोकयोः वेतनविचारः अत्र स्वाभाविकं फलं प्राप्नोति।

Then the questions touch punishment and the army. "Son of Kaikeyī, are your people not so galled by harsh punishment that they despise your ministers throughout the realm? Do they not despise you as a harsh taker of taxes, as priests despise a fallen patron or women a mere lecher?" The two comparisons are sharp: a king who taxes too heavily is cast out of men's regard like a patron whose offerings priests refuse to accept, or like a man who lives only for lust, whom even women scorn. Then a maxim of policy: "The man skilled in stratagems and learned in policy who is bent on corrupting your servants, bold and coveting your throne — the king who does not destroy him is destroyed himself." Such a man, if he corrupts the king's servants and covets power, threatens the king's very life. Then the army: "Have you made your commander a man who is confident, brave, steady, intelligent, pure, well born, loyal and able? Are your leading officers strong, skilled in war, proven in deeds and valiant, and do you honour them as they deserve? Do you give the troops their rations and pay at the proper time, without delay?" Then the reason: "When rations and pay are late, hired men turn furiously even against their master, and that is counted a very great disaster." And last: "Are all the men of good family devoted to you above all? Do they give their lives for your cause with a single mind?" Mild punishment, a worthy commander, timely pay and loyal servants are woven together because they all have one fruit: the army's loyalty. The ancient art of government saw clearly that discontent among soldiers is more dangerous than the enemy, and the question of pay finds its natural result here: men lay down their lives for the king who looks after their welfare.

६दूतः, चाराः, प्रत्यागताः शत्रवः, लोकायतिकाः

३५कच्चिज्जानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान्।
यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः॥

३६कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च।
त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः॥

३७कच्चिद्व्यपास्तानहितान्प्रतियातांश्च सर्वदा।
दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन॥

३८कच्चिन्न लोकायतिकान्ब्राह्मणांस्तात सेवसे।
अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः॥

३९धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः।
बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते॥

ततः दूतः चाराः शत्रवश्च। ‘हे भरत, जानपदः विद्वान् दक्षिणः प्रतिभानवान् यथोक्तवादी पण्डितः च ते दूतः कृतः?’ ‘अन्येषु अष्टादश, स्वपक्षे च पञ्चदश तीर्थानि त्रिभिः त्रिभिः अविज्ञातैः चारकैः वेत्सि?’ ‘तीर्थानि’ इति राज्यस्य अधिकारिपदानि; मुद्रणे गीताप्रेस-सम्पादकाः पादटिप्पण्यां तेषां द्वे गणने दत्तवन्तः। ‘हे रिपुसूदन, व्यपास्तान् प्रतियातांश्च अहितान् सर्वदा दुर्बलान् अनवज्ञाय वर्तसे?’ ततः बौद्धिकः अपायः — ‘तात, लोकायतिकान् ब्राह्मणान् न सेवसे? ते हि अनर्थकुशलाः, बालाः, पण्डितमानिनः।’ ‘मुख्येषु धर्मशास्त्रेषु विद्यमानेषु एव दुर्बुधाः ते आन्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति।’ अत्र वाल्मीकिः तर्कमात्रनिष्ठां निन्दति, न तु तर्कम् — यः धर्मशास्त्रं त्यक्त्वा केवलं तर्केण व्यवहरति, सः एव दुर्बुधः इति। ‘जानपदः’ इति स्वदेशीयः, यतः परदेशीयः दूतः गुप्तं वक्तुं न शक्यते। ‘यथोक्तवादी’ इति यः स्वबुद्ध्या न परिवर्तयति, अपि तु यथा आदिष्टं तथा एव वदति — एषः दूतस्य मुख्यः गुणः। चारकाः च ‘त्रिभिः त्रिभिः अविज्ञातैः’ — परस्परम् अज्ञाताः, येन एकस्य ग्रहणे अपि अन्यौ तिष्ठतः, त्रयाणां च वार्तासाम्यं सत्यस्य परीक्षा भवति। सप्तत्रिंशे ‘व्यपास्तान् प्रतियातान्’ इति निर्वासिताः पुनरागताः च शत्रवः, येषाम् उपेक्षा राज्ञः नाशहेतुः।

Next come the envoy, spies and enemies. "Have you made your envoy, Bharata, a man of your own country, learned, capable, quick-witted, shrewd, who says exactly what he was told to say? Do you watch the eighteen offices of state on the enemy's side and fifteen on your own through spies, three to each, unknown to one another? Slayer of foes, do you keep your banished enemies and those who have come back always in view, never slighting them as weak?" Then an intellectual danger: "You do not keep company, dear one, with brahmins who follow the materialists? They are skilled only in mischief — children who think themselves scholars. With the great books of righteousness before them, these dull-witted men take up bare logic and talk to no purpose." Here Vālmīki condemns not reasoning but reliance on reasoning alone: the fool is the one who abandons the teachings of righteousness and deals only in argument. The envoy must be a man of the realm, since a foreigner cannot be trusted with secrets, and his chief virtue is to repeat his message exactly as given, not change it by his own judgement. The spies work three to each post without knowing one another, so that if one is caught the other two remain, and agreement between the three reports is the test of truth. And banished enemies who have come back must not be ignored; neglecting them brings a king to ruin.

७अयोध्यायाः जनपदस्य च रक्षा

४०वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः।
सत्यनामां दृढद्वारां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्॥

४१ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः स्वकर्मनिरतैः सदा।
जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यैः सहस्रशः॥

४२प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम्।
कच्चित्समुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसे॥

४३कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्टः सुनिविष्टजनाकुलः।
देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः॥

४४प्रहृष्टनरनारीकः समाजोत्सवशोभितः।
सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिरभिवर्जितः॥

४५अदेवमातृको रम्यः श्वापदैः परिवर्जितः।
परित्यक्तो भयैः सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः॥

४६विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वैः सुरक्षितः।
कच्चिज्जनपदः स्फीतः सुखं वसति राघव॥

ततः प्रश्नः नगरं जनपदं च प्रति नीयते, सप्तभिः श्लोकैः एकम् एव दीर्घं वाक्यं रचयन्। ‘अस्माकं पूर्वकैः वीरैः पूर्वम् अध्युषिताम्, सत्यनामां दृढद्वारां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्, स्वकर्मनिरतैः जितेन्द्रियैः महोत्साहैः आर्यैः सहस्रशः ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैः वृताम्, विविधाकारैः प्रासादैः वृतां वैद्यजनाकुलां समुदितां स्फीताम् अयोध्यां परिरक्षसि?’ ‘अयोध्या’ इति नाम्नः व्याख्या एव ‘सत्यनामा’ इति पदेन दत्ता — या केनापि योद्धुं न शक्या, सा एव अयोध्या। ततः जनपदः — ‘चैत्यशतैः जुष्टः, सुनिविष्टजनाकुलः, देवस्थानैः प्रपाभिः तटाकैश्च उपशोभितः, प्रहृष्टनरनारीकः, समाजोत्सवशोभितः, सुकृष्टसीमा, पशुमान्, हिंसाभिः अभिवर्जितः, अदेवमातृकः, रम्यः, श्वापदैः परिवर्जितः, सर्वैः भयैः परित्यक्तः, खनिभिः उपशोभितः, पापैः नरैः विवर्जितः, मम पूर्वैः सुरक्षितः — कच्चित् जनपदः स्फीतः सुखं वसति, राघव?’ ‘अदेवमातृकः’ इति देशः यः वृष्टिम् अपेक्ष्य न तिष्ठति, अपि तु नदीजलेन सिच्यते — एषा कृषेः सुरक्षा। एवं नगरस्य जनपदस्य च वर्णने कविः राज्ञः कर्तव्यं न पृथक् वदति, अपि तु देशस्य समृद्धिम् एव राज्ञः परीक्षां करोति। सप्तभिः श्लोकैः एकं वाक्यम् — एषा वाल्मीकेः प्रसिद्धा कुलकरीतिः; मुद्रणे अपि हिन्दीभाष्यं ‘॥४०-४२॥’ ‘॥४३-४६॥’ इति समुच्चयेन एव दत्तम्, किन्तु संस्कृताङ्काः पृथक् एव, अतः श्लोकविभागः तैः एव निर्णीतः। ‘चैत्यानि’ इति यज्ञभूमयः देवायतनानि वा; ‘प्रपाः’ इति पानीयशालाः; ‘तटाकानि’ इति जलाशयाः — त्रीणि एतानि लोकोपकारस्य चिह्नानि। ‘खनयः’ इति आकराः, ये राज्ञः कोषस्य मूलम्। ‘सुकृष्टसीमा’ इति यस्य क्षेत्राणि सम्यक् कृष्टानि; ‘पशुमान्’ इति गवादिसमृद्धः। एवं नगरस्य वर्णनं जनपदस्य च वर्णनं परस्परं पूरयतः — दुर्गं जनैः, जनपदः च कृष्या।

Then the questions turn to the city and the countryside, in a single long sentence that runs over seven verses. "Ayodhyā, where our heroic ancestors lived of old, true to her name, strong-gated, crowded with elephants, horses and chariots, filled by the thousand with noble brahmins, warriors and merchants, each devoted to his own work, self-controlled and full of spirit, ringed with palaces of every shape, thronged with learned men, flourishing and prosperous — do you guard her well?" "True to her name" explains the name itself: Ayodhyā means the city no one can fight against. Then the countryside: "Graced by hundreds of sacred grounds, full of well-settled people, adorned with temples, drinking-stations and tanks, its men and women happy, bright with gatherings and festivals, its fields well ploughed, rich in cattle, free of violence, not dependent on the rains, lovely, rid of beasts of prey, free from every fear, enriched by its mines, free of wicked men and well guarded by my forefathers — does that countryside, Rāghava, live prosperous and at ease?" A land not dependent on the rains is one watered by rivers, so that its farming is secure. In describing the city and the country the poet does not list the king's duties separately; he makes the prosperity of the land itself the test of the king. The sacred grounds or shrines, the drinking-stations and the tanks are signs of public good; the mines are the source of the treasury; the well-ploughed fields and the cattle are its farming wealth. The two descriptions complete each other: the fortified city by its people, the countryside by its tillage.

८वार्ता, स्त्रियः, नागवनम्, प्रजादर्शनम्, दुर्गाणि

४७कच्चित्ते दयिताः सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः।
वार्तायां संश्रितस्तात लोकोऽयं सुखमेधते॥

४८तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम्।
रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः॥

४९कच्चित्स्त्रियः सान्त्वयसे कच्चित्तास्ते सुरक्षिताः।
कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे॥

५०कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः।
कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि॥

५१कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मानुषाणां विभूषितम्।
उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे॥

५२कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्तेऽविशङ्कया।
सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम्॥

५३कच्चिद्दुर्गाणि सर्वाणि धनधान्यायुधोदकैः।
यन्त्रैश्च प्रतिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः॥

ततः वैश्याः स्त्रियः गजवनं दुर्गाणि च। ‘कृषिगोरक्षजीविनः सर्वे ते दयिताः? वार्तायां संश्रितः अयं लोकः सुखम् एधते।’ ‘तेषां गुप्तिपरीहारैः तव भरणं कृतम्? राज्ञा हि सर्वे विषयवासिनः धर्मेण रक्ष्याः।’ ‘स्त्रियः सान्त्वयसे? ताः सुरक्षिताः? आसां न श्रद्दधासि, गुह्यं च न भाषसे?’ ‘नागवनं गुप्तम्? धेनुकाः सन्ति? गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च न तृप्यसि?’ ‘हे राजपुत्र, पूर्वाह्णे उत्थाय उत्थाय महापथे मानुषाणां नित्यं विभूषितं दर्शयसे?’ ‘सर्वे कर्मान्ताः अविशङ्कया ते प्रत्यक्षाः न, सर्वे वा पुनः उत्सृष्टाः न — अत्र मध्यमम् एव कारणम्।’ ‘सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः यन्त्रैः शिल्पिधनुर्धरैश्च प्रतिपूर्णानि?’ एषु प्रश्नेषु द्वौ विशेषौ — प्रथमं वार्ता (कृषिः गोरक्षा वाणिज्यं च) एव लोकस्य आधारः इति स्पष्टं कथ्यते; द्वितीयं च ‘मध्यमम् एव कारणम्’ इति मध्यमार्गस्य उपदेशः, यः सर्वेषु व्यवहारेषु उपयुज्यते। ‘वार्ता’ इति कृषिगोरक्षवाणिज्यात्मिका विद्या, या दण्डनीत्या त्रय्या च सह तिसृषु विद्यासु गण्यते; तस्याम् एव लोकस्य वृद्धिः इति अष्टचत्वारिंशे स्पष्टम्। ‘गुप्तिपरीहारौ’ इति इष्टस्य रक्षणम् अनिष्टस्य च निवारणम्। एकोनपञ्चाशे स्त्रीविषये चत्वारः प्रश्नाः — सान्त्वनम्, रक्षणम्, अतिविश्वासस्य निषेधः, गुह्यभाषणस्य च निषेधः; एषः उपदेशः तत्कालीनस्य राजगृहस्य व्यवहारं सूचयति। पञ्चाशे ‘नागवनम्’ इति गजानां प्रसवभूमिः, या राज्ञः बलस्य आधारः। एकपञ्चाशे च ‘दर्शयसे’ इति राज्ञः प्रजासु दर्शनदानं कर्तव्यम् — यः प्रजाभिः न दृश्यते, सः प्रजाभिः विस्मर्यते। द्विपञ्चाशे च ‘कर्मान्ताः’ इति कर्मशालाः तत्र नियुक्ताः पुरुषाश्च; तेषु अत्यन्तः प्रश्रयः अत्यन्तः उपेक्षा च — उभयम् अपि दोषाय, अतः ‘मध्यमम् एव कारणम्’ इति।

Next, the farmers, the women, the elephant forest and the forts. "Are all who live by farming and herding dear to you? This world thrives and prospers when it rests on farming, herding and trade. Do you provide for them by securing what they need and warding off what harms them? A king must protect all who live in his realm as righteousness requires. Do you speak kindly to your women? Are they well guarded? You do not trust them too far, or tell them secrets? Is the elephant forest guarded? Have you plenty of milch cows? And are you never sated with gathering she-elephants, horses and elephants? Prince, do you rise early and show yourself every day in your finery to the people on the royal road? Do those in charge of your works neither all come before you without restraint, nor all get shut out? The middle way is right here. Are all your forts filled with wealth and grain, weapons and water, war-engines, craftsmen and bowmen?" Two points stand out. First, it is said plainly that farming, herding and trade are the foundation of the world; this is one of the three branches of knowledge a king must master, and the world's prosperity rests on it. Second, the middle way is taught, and it applies to every kind of dealing. About the women there are four questions: kindness, protection, not trusting too far, and not sharing secrets; the advice reflects the ways of a royal household of the time. The elephant forest, where elephants breed, is the basis of a king's strength. A king must be seen by his people, for a king who is not seen is forgotten. And with those in charge of the works, too much familiarity and too much neglect are both faults, hence the middle way.

९आयव्ययौ, दण्डस्य निष्पक्षता, मिथ्याभिशस्तानाम् अश्रूणि

५४आयस्ते विपुलः कच्चित्कच्चिदल्पतरो व्ययः।
अपात्रेषु न ते कच्चित्कोषो गच्छति राघव॥

५५देवतार्थे च पित्रर्थे ब्राह्मणाभ्यागतेषु च।
योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः॥

५६कच्चिदार्योऽपि शुद्धात्मा क्षारितश्चापकर्मणा।
अदृष्टः शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्बध्यते शुचिः॥

५७गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टः सकारणः।
कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ॥

५८व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्बलस्य च राघव।
अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः॥

५९यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि राघव।
तानि पुत्रपशून्घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः॥

ततः कोषः दण्डः न्यायश्च। ‘आयः ते विपुलः, व्ययः च अल्पतरः? हे राघव, तव कोषः अपात्रेषु न गच्छति?’ ‘देवतार्थे पित्रर्थे ब्राह्मणाभ्यागतेषु योधेषु मित्रवर्गेषु च ते व्ययः गच्छति?’ ततः न्यायस्य त्रयः प्रश्नाः — ‘आर्यः शुद्धात्मा अपि अपकर्मणा क्षारितः शास्त्रकुशलैः अदृष्टः सन् लोभात् न बध्यते?’ ‘हे नरर्षभ, गृहीतः पृष्टः काले दृष्टः सकारणश्च चोरः धनलोभात् न मुच्यते?’ ‘हे राघव, आढ्यस्य दुर्बलस्य च व्यसने तव बहुश्रुताः अमात्याः विरागाः सन्तः अर्थं पश्यन्ति?’ अन्ते च भीषणं वचनम् — ‘मिथ्याभिशस्तानां यानि अश्रूणि पतन्ति, तानि प्रीत्यर्थम् अनुशासतः राज्ञः पुत्रपशून् घ्नन्ति।’ एषः एकः श्लोकः समग्रस्य न्यायविभागस्य सारः — पक्षपातेन कृतः दण्डः राज्ञः कुलम् एव नाशयति। ‘आयः विपुलः, व्ययः अल्पतरः’ इति कोषशास्त्रस्य सङ्ग्रहः। ‘अपात्रेषु न गच्छति’ इति च व्ययस्य दिशा। पञ्चपञ्चाशे षट् पात्राणि गणितानि — देवाः, पितरः, ब्राह्मणाः, अभ्यागताः, योधाः, मित्राणि। षट्पञ्चाशे ‘क्षारितः’ इति मिथ्यादोषेण दूषितः; ‘अदृष्टः शास्त्रकुशलैः’ इति च विचारं विना दण्डितः। सप्तपञ्चाशे चतस्रः प्रमाणपद्धतयः सूचिताः — ग्रहणम्, प्रश्नः, प्रत्यक्षदर्शनम्, कारणसद्भावश्च; एतैः सिद्धः चोरः धनलोभेन न मोच्यः। एकोनषष्टितमे च ‘प्रीत्यर्थम् अनुशासतः’ इति यः प्रीत्या पक्षपातेन वा शासति, तस्य एव दोषः — मिथ्याभिशस्तानाम् अश्रूणि तस्य सन्ततिं पशून् च नाशयन्ति।

Then the treasury, punishment and justice. "Is your income large and your spending smaller? Does your treasury not flow out to the unworthy, Rāghava? Does your spending go to the gods and the ancestors, to brahmins and guests, to your warriors and your friends?" These six are the proper recipients. Then three questions on justice: "Is a noble, pure-hearted man, falsely charged with a crime, never fined out of greed without being examined by those learned in the law? Is a thief, once seized, questioned, caught in the act and with good cause shown against him, never set free for love of money, bull among men? When a rich man and a poor one are in dispute, do your learned ministers look at the matter without taking sides?" And last, a dreadful warning: "The tears that fall from those falsely accused destroy the sons and the cattle of a king who rules by favour." This one verse is the essence of the whole passage on justice: punishment given out of partiality destroys the king's own line. Large income and smaller outlay sum up the science of the treasury, and "not to the unworthy" gives spending its direction. Four kinds of proof are hinted at in the question on the thief: arrest, questioning, eyewitness and a proven cause; a thief so convicted must not be released for a bribe. The fault lies with the king who governs out of favour or partiality: the tears of the wrongly accused destroy his children and his cattle.

१०वृद्धसत्कारः, त्रिवर्गसेवा, चतुर्दश राजदोषाः

६०कच्चिद्वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यान्मुख्यांश्च राघव।
दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे॥

६१कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान्देवतातिथीन्।
चैत्यांश्च सर्वान्सिद्धार्थान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि॥

६२कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुनः।
उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन न विबाधसे॥

६३कच्चिदर्थं च कामं च धर्मं च जयतां वर।
विभज्य काले कालज्ञ सर्वान्वरद सेवसे॥

६४कच्चित्ते ब्राह्मणाः शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदाः।
आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैः सह॥

६५नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम्।
अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम्॥

६६एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम्।
निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम्॥

६७मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः।
कच्चित्त्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश॥

ततः प्रश्नाः पुनः राज्ञः व्यक्तिगतं धर्मं प्रति निवर्तन्ते। ‘हे राघव, वृद्धान् बालान् मुख्यान् वैद्यांश्च दानेन मनसा वाचा — एतैः त्रिभिः बुभूषसे?’ ‘गुरून् वृद्धान् तापसान् देवतातिथीन् सर्वान् चैत्यान् सिद्धार्थान् ब्राह्मणांश्च नमस्यसि?’ ‘अर्थेन धर्मम्, धर्मेण वा अर्थम्, प्रीतिलोभेन कामेन वा उभौ — न विबाधसे?’ ‘हे जयतां वर, कालज्ञ, वरद — कालं विभज्य अर्थं कामं धर्मं च सर्वान् सेवसे?’ ‘हे महाप्राज्ञ, सर्वशास्त्रार्थकोविदाः ब्राह्मणाः पौरजानपदैः सह ते शर्म आशंसन्ते?’ ततः दीर्घा सूची — ‘नास्तिक्यम्, अनृतम्, क्रोधम्, प्रमादम्, दीर्घसूत्रताम्, ज्ञानवताम् अदर्शनम्, आलस्यम्, पञ्चवृत्तिताम्, अर्थानाम् एकचिन्तनम्, अनर्थज्ञैः सह मन्त्रणम्, निश्चितानाम् अनारम्भम्, मन्त्रस्य अपरिरक्षणम्, मङ्गलाद्यप्रयोगम्, सर्वतः प्रत्युत्थानं च — एतान् चतुर्दश राजदोषान् वर्जयसि?’ त्रिभिः श्लोकैः एका सूची — एषा कवेः रीतिः, यया शास्त्रस्य सङ्ग्रहः काव्ये प्रविशति। ‘पञ्चवृत्तिता’ इति पञ्चेन्द्रियवशवर्तिता; ‘दीर्घसूत्रता’ इति कार्ये विलम्बः; ‘सर्वतः प्रत्युत्थानम्’ इति युगपत् सर्वैः शत्रुभिः सह विग्रहः। षष्टितमे ‘दानेन मनसा वाचा’ इति त्रिविधः सत्कारः — द्रव्येण, अन्तःकरणेन, वचसा च; त्रयाणाम् एकतमेन अपि हीनः सत्कारः अपूर्णः। एकषष्टितमे ‘सिद्धार्थान्’ इति पूर्णकामान्, ‘देवतातिथीन्’ इति च देवान् अतिथींश्च। द्विषष्टितमे त्रिवर्गस्य परस्परबाधा निषिद्धा — धर्मार्थकामाः त्रयः अपि परस्परम् अविरुद्धाः सेव्याः; त्रिषष्टितमे च तस्य उपायः — ‘कालं विभज्य’ इति, अर्थात् प्रत्येकस्य स्वः कालः। चतुःषष्टितमे ब्राह्मणानां पौराणां जानपदानां च शुभाशंसा राज्ञः धर्मस्य प्रत्यक्षं प्रमाणम्। चतुर्दशदोषाणां सूची च राजनीतिशास्त्रे प्रसिद्धा; तेषु प्रथमः ‘नास्तिक्यम्’ इति, अन्तिमश्च ‘सर्वतः प्रत्युत्थानम्’ — आदौ श्रद्धायाः अभावः, अन्ते च विवेकस्य। षट्षष्टितमे ‘अनर्थज्ञैः सह मन्त्रणम्’ इति प्रयोजनम् अजानद्भिः सह विचारः, यः निश्चयम् एव नाशयति; सप्तषष्टितमे च ‘मङ्गलाद्यप्रयोगः’ इति मङ्गलकर्मणाम् अकरणम्।

The questions then return to the king's personal conduct. "Do you win over the old, the young and the chief physicians in three ways — with gifts, with goodwill and with kind words? Do you bow to your teachers and elders, to ascetics, gods and guests, to all the sacred trees, and to brahmins whose aims are fulfilled? Do you not harm righteousness for wealth, or wealth for righteousness, or both of them for desire, which is mere fondness and greed? Best of conquerors, you who know the right time for everything, do you divide your hours and give each its due — wealth, pleasure and righteousness? Do the brahmins who know the meaning of every treatise wish you well, together with the people of town and country?" Then a long list: "Unbelief, falsehood, anger, carelessness, procrastination, avoiding the wise, sloth, slavery to the five senses, brooding over affairs alone, consulting those who do not understand them, failing to begin what has been decided, failing to keep counsel secret, neglecting auspicious rites, and rising against all enemies at once — do you avoid these fourteen faults of kings?" A list spread over three verses is the poet's way of bringing the summary of a treatise into poetry. Honour is threefold, in wealth, in heart and in word, and lacking any one of them it is incomplete. The three aims of life must not be allowed to obstruct one another, and the way to keep them in harmony is to divide the time, each having its own hour. The good wishes of brahmins, townsmen and country people are the visible proof of a king's righteousness. The list of fourteen faults is well known in the science of government; the first is unbelief and the last is fighting all enemies at once — it begins with a lack of faith and ends with a lack of judgement. Consulting those who do not see the purpose destroys any decision, and neglecting the auspicious rites means leaving undone what should be done.

११शास्त्रीयाः वर्गाः, मन्त्रणारीतिः, धर्मपालनस्य फलम्

६८दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः।
अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव॥

६९इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्वा षाड्गुण्यं दैवमानुषम्।
कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम्॥

७०यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी संधिविग्रहौ।
कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे॥

७१मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टं चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा।
कच्चित्समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्रं मन्त्रयसे बुध॥

७२कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलाः क्रियाः।
कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम्॥

७३कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघव।
आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थसंहिता॥

७४यां वृत्तिं वर्तते तातो यां च नः प्रपितामहः।
तां वृत्तिं वर्तसे कच्चिद्या च सत्पथगा शुभा॥

७५कच्चित्स्वादुकृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव।
कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्यः सम्प्रयच्छसि॥

७६राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा महीपतिर्दण्डधरः प्रजानाम्।
अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथावदितश्च्युतः स्वर्गमुपैति विद्वान्॥

अन्तिमे भागे शास्त्रीयाणां वर्गाणां सङ्ग्रहः, ततः मन्त्रणायाः रीतिः, अन्ते च आत्मपरीक्षा। ‘हे राघव, दशवर्गं पञ्चवर्गं चतुर्वर्गं सप्तवर्गं तत्त्वतः, अष्टवर्गं त्रिवर्गं तिस्रः विद्याः च; बुद्ध्या इन्द्रियाणां जयम्, दैवमानुषं षाड्गुण्यम्, कृत्यं विंशतिवर्गं प्रकृतिमण्डलं च; यात्रादण्डविधानं द्वियोनी संधिविग्रहौ च — हे महाप्राज्ञ, एतान् यथावत् अनुमन्यसे?’ एतेषां व्याख्याः गीताप्रेस-मुद्रणे पादटिप्पणीषु दत्ताः, ताश्च द्वयोः पृष्ठयोः अधस्तात् दीर्घतया विस्तृताः। ‘हे बुध, यथोद्दिष्टं चतुर्भिः त्रिभिः एव वा मन्त्रिभिः समस्तैः व्यस्तैश्च मन्त्रं मन्त्रयसे?’ ‘ते वेदाः सफलाः? क्रियाः सफलाः? दाराः सफलाः? श्रुतं सफलम्?’ अत्र ‘सफल’ इति पदं चतुर्वारं आवर्तते, प्रत्येकं च अन्यम् अर्थं वहति — वेदानां फलं कर्म, क्रियाणां फलं सिद्धिः, दाराणां फलं सन्ततिः, श्रुतस्य फलं विनयः। ‘मया यथोक्ता एषा एव ते बुद्धिः, या आयुष्या यशस्या धर्मकामार्थसंहिता च?’ ‘यां वृत्तिं तातः वर्तते, यां च नः प्रपितामहः, या च सत्पथगा शुभा — तां वृत्तिं वर्तसे?’ ‘स्वादुकृतं भोज्यम् एकः न अश्नासि? आशंसमानेभ्यः मित्रेभ्यः सम्प्रयच्छसि?’ अन्ते वृत्तान्तरेण एकः श्लोकः फलं वदति — ‘दण्डधरः महीपतिः प्रजाः धर्मेण पालयित्वा कृत्स्नां वसुधां यथावत् अवाप्य, इतः च्युतः सन् विद्वान् स्वर्गम् उपैति।’ एतेन सर्गः समाप्यते; भरतस्य उत्तरं तु अग्रिमे सर्गे। एते त्रयः श्लोकाः (६८–७०) शास्त्रीयानां सङ्ख्यावाचिनां वर्गाणां केवलं नामसङ्ग्रहः; तेषाम् अर्थः काव्ये न विवृतः, अतः गीताप्रेस-सम्पादकैः पञ्चदशाधिकपञ्चशततमात् पृष्ठात् आरभ्य दीर्घाः पादटिप्पण्यः दत्ताः, यासु दशवर्गः (कामजाः दश दोषाः), पञ्चवर्गः (पञ्च दुर्गाणि), चतुर्वर्गः (सामदानभेददण्डाः), सप्तवर्गः (राज्यस्य सप्त अङ्गानि), अष्टवर्गः (क्रोधजाः अष्ट दोषाः), त्रिवर्गः, तिस्रः विद्याः, षाड्गुण्यम्, विंशतिवर्गः, प्रकृतिमण्डलं च व्याख्यातानि। एतेन ज्ञायते यत् सर्गः अयं काव्यं सन् अपि शास्त्रस्य सङ्ग्रहः एव। द्विसप्ततितमे ‘सफल’ इति पदस्य चतुर्वारम् आवृत्तिः श्लेषवत् रमणीया। षट्सप्ततितमः श्लोकः वृत्तान्तरेण (उपजातिवृत्तेन) रचितः — मुद्रणे चतस्रः पङ्क्तयः, अत्र तु द्वे एव अर्धे; तत्र च ‘यथाव-दितश्च्युतः’ इति पदं मुद्रणे एव पङ्क्तिभङ्गेन विभक्तम्, यत् चतुःपङ्क्तिस्थापनस्य असाध्यतां प्रत्यक्षं दर्शयति।

The last part gathers up the technical groups of the treatises, then the manner of taking counsel, and finally a self-examination. "The group of ten, of five, of four, the group of seven as it truly is, the group of eight, the group of three and the three sciences; the conquest of the senses by understanding, the sixfold policy, calamities sent by gods and by men, the twenty kinds of undertaking and the circle of states; the march, the ordering of the army, and peace and war with their two sources each — do you give all these their due regard, wise one?" The poem only names these numbered groups and does not explain them: the ten are the vices born of desire, the five are the kinds of fortress, the four are the means of conciliation, gifts, division and force, the seven are the limbs of a kingdom, the eight the vices born of anger, and so on — which shows that this sarga, though poetry, is also a digest of a treatise. "Do you take counsel, as the books prescribe, with four ministers or three, both together and one by one? Are your Vedas fruitful, your rites fruitful, your wives fruitful, your learning fruitful?" The word "fruitful" comes four times with a different meaning each time: the fruit of the Vedas is right action, of rites success, of wives children, of learning discipline. "Is your judgement just as I have described it — one that brings long life and fame and holds righteousness, pleasure and wealth together? Do you follow the good and auspicious way of life, keeping to the path of the good, that our father followed and our great-grandfather before him? Do you not eat a well-made dish alone, but share it with friends who hope for it?" And a final verse, in a longer metre, gives the reward: "A king who bears the rod and protects his people by righteousness, having rightly won the whole earth, goes to heaven, a wise man, when he departs from here." So the sarga ends; Bharata's answer comes in the next.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे शततमः सर्गः॥ १००॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

५१ पदानि
जटिलम् १००.१ जटाधारिणम्, जटावन्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘जटा’ इत्यस्मात् ‘इलच्’ प्रत्ययः, ततः स्त्रीप्रत्ययाभावे पुंलिङ्गम्
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘भरतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुर्दर्शम् १००.१ द्रष्टुम् अशक्यम्, यं द्रष्टुं कष्टम्
सन्धिः
दुस् + दर्श → दुर्दर्श — विसर्गस्य रेफादेशः (घोषवर्णे परे)
समासः
दुःखेन दृश्यते इति — प्रादितत्पुरुषः (खल् प्रत्ययान्तः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कथंचिद् १००.२ कष्टेन, यथाकथंचित्
सन्धिः
कथम् + चित् → कथंचित् — मकारस्य अनुस्वारे परिणामः; मुद्रणे च स्वरे परे जश्त्वेन ‘कथंचिदभिविज्ञाय’ इति — अत्र बाह्यसन्धिः एव कठिनता, अतः सा एव रूपेण उद्धृता
समासः
समासः नास्ति — निपातसमुदायः
विभक्तिः
अव्ययम्
विवर्णवदनम् १००.२ विगतकान्तिमुखम्, पाण्डुवदनम्
सन्धिः
वि + वर्ण → विवर्ण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विवर्णं वदनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘भ्रातरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
आघ्राय १००.३ मूर्ध्नि गन्धम् आदाय (स्नेहसूचकः आचारः)
सन्धिः
आ + घ्राय → आघ्राय — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘आ + घ्रा’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
सादरम १००.३ आदरपूर्वकम्, स्नेहेन
सन्धिः
स + आदर → सादर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
आदरेण सह — अव्ययीभावः (बहुव्रीहिर्वा)
विभक्तिः
अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)
दुष्प्रतीकम १००.५ विकृताकारम्, यस्य रूपं द्रष्टुं दुःखदम्
सन्धिः
दुस् + प्रतीक → दुष्प्रतीक — विसर्गस्य षत्वम् (कवर्गे परे षकारः)
समासः
दुःखेन प्रतीकः (आकारः) यस्य सः — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘भरतम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
लोकान्तरम् १००.६ परलोकः, मरणम्
सन्धिः
लोक + अन्तर → लोकान्तर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अन्यः लोकः — नित्यसमासः (मयूरव्यंसकादिः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (गत्यर्थस्य कर्म)
सत्यसंगरः १००.८ सत्यप्रतिज्ञः, यः प्रतिज्ञां न लङ्घयति
सन्धिः
सम् + गर → संगर — मकारस्य अनुस्वारे परिणामः
समासः
सत्यः संगरः (प्रतिज्ञा) यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘राजा’ इत्यस्य विशेषणम्)
आहर्ता १००.८ अनुष्ठाता, यज्ञस्य कर्ता
सन्धिः
आ + हर्तृ → आहर्तृ — सन्धिकार्यं नास्ति; प्रथमैकवचने ‘आहर्ता’
समासः
समासः नास्ति — ‘आ + हृ’ धातोः तृचन्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रजावती १००.१० सत्सन्तानवती
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘प्रजा’ इत्यस्मात् मतुप्, ततः ङीप्
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सुमित्रा’ इत्यस्य विशेषणम्)
अनसूयुः १००.११ असूयारहितः, परगुणेषु दोषम् अपश्यन्
सन्धिः
न + असूयु → अनसूयु — नञ्समासे स्वरादौ ‘अन्’ इति आदेशः
समासः
न असूयुः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘पुरोहितः’ इत्यस्य विशेषणम्)
होष्यमाणम् १००.१२ यत् होतव्यम्, भविष्यति हविः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘हु’ धातोः लृट्-कर्मणि शानच्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (कर्मणि)
पितॄन १००.१३ पितृदेवताः, पूर्वजाः। मुद्रणे दीर्घः ऋकारः स्पष्टः — तस्मिन् एव पादे ‘पितृसमान्’ इति ह्रस्वेन सह तुलनया ९०० डी.पी.आई. मात्रया निर्णीतम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘पितृ’ इत्यस्य द्वितीयाबहुवचने ‘नामि’ दीर्घः (पितॄन्)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
इष्वस्त्रवरसम्पन्नम १००.१४ श्रेष्ठबाणास्त्रविद्यायुक्तम्
सन्धिः
इषु + अस्त्र → इष्वस्त्र — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः
इषवः अस्त्राणि च, तेषु वरः, तेन सम्पन्नः — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘सुधन्वानम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
इङ्गितज्ञाः १००.१५ बाह्यचेष्टया अन्तर्भावं जानन्तः
सन्धिः
इङ्गित + ज्ञ → इङ्गितज्ञ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
इङ्गितं जानन्ति इति — उपपदसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
मन्त्रिधुरैः १००.१६ मन्त्रणायाः भारवाहिभिः
सन्धिः
मन्त्रिन् + धुर् → मन्त्रिधुर — समासे ‘मन्त्रिन्’ इत्यस्य नकारलोपः; सन्धिकार्यम् अन्यत् नास्ति
समासः
मन्त्रिणः धूः (भारः) येषां ते — बहुव्रीहिः; समीक्षितसंस्करणे तु ‘mantradharaiḥ’ इति पाठः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘अमात्यैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अपररात्रेषु १००.१७ रात्रेः पश्चिमेषु यामेषु
सन्धिः
अपर + रात्र → अपररात्र — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अपरः रात्रेः भागः — तत्पुरुषः (अच् समासान्तः)
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम् (कालाधिकरणे)
अर्थनैपुणम १००.१७ अर्थसिद्धेः उपायकौशलम्
सन्धिः
अर्थ + नैपुण → अर्थनैपुण — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘निपुण’ इत्यस्मात् अण्प्रत्यये वृद्धिः (इ → ऐ)
समासः
अर्थस्य नैपुणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अर्थकृच्छ्रेषु १००.२२ धनसंकटेषु, कार्यापत्सु
सन्धिः
अर्थ + कृच्छ्र → अर्थकृच्छ्र — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अर्थस्य कृच्छ्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, बहुवचनम्
निःश्रेयसम् १००.२२ परमं कल्याणम्, महत् हितम्
सन्धिः
निस् + श्रेयस → निःश्रेयस — विसर्गसन्धिः (शकारे परे विसर्गः अवशिष्टः)
समासः
निर्गतं श्रेयसः (यस्मात् परं श्रेयः नास्ति) — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
उपधातीतान १००.२६ धर्मार्थकामभयोपधाभिः परीक्षिताः, अघृष्याः
सन्धिः
उपधा + अतीत → उपधातीत — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
उपधाम् (परीक्षाम्) अतीताः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘अमात्यान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
उद्वेजिताः १००.२७ उद्विग्नाः, सन्त्रस्ताः
सन्धिः
उत् + वेजिता → उद्वेजिता — जश्त्वसन्धिः (त् + व = द् + व)
समासः
समासः नास्ति — ‘उत् + विज्’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘प्रजाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
उग्रप्रतिग्रहीतारम् १००.२८ बलात् करम् आददानम्
सन्धिः
प्रति + ग्रहीतृ → प्रतिग्रहीतृ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
उग्रः प्रतिग्रहीता — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘त्वाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
दृष्टापदानाः १००.३१ येषां पराक्रमः प्रत्यक्षं दृष्टः
सन्धिः
दृष्ट + अपदान → दृष्टापदान — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दृष्टम् अपदानं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
कालातिक्रमणे १००.३३ नियतकालस्य उल्लङ्घने
सन्धिः
काल + अतिक्रमण → कालातिक्रमण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कालस्य अतिक्रमणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (भावे सप्तमी)
प्रतिभानवान १००.३५ तत्क्षणे उचितम् उत्तरं वक्तुं समर्थः
सन्धिः
प्रतिभान + वत् → प्रतिभानवत् — सन्धिकार्यं नास्ति; प्रथमैकवचने ‘प्रतिभानवान्’
समासः
समासः नास्ति — मतुबन्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘दूतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
तीर्थानि १००.३६ राज्यस्य अधिकारिस्थानानि (मन्त्री पुरोहितः सेनापतिः इत्यादीनि); न तु जलतीर्थानि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
लोकायतिकान १००.३८ नास्तिकान्, चार्वाकमतानुयायिनः
सन्धिः
लोक + आयत → लोकायत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ततः ठक् प्रत्ययः
समासः
लोकायतं शास्त्रम् अधीयते इति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘ब्राह्मणान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अध्युषिताम् १००.४० निवासिताम्, यस्यां ते ऊषुः
सन्धिः
अधि + उषित → अध्युषित — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अधि + वस्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अयोध्याम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सत्यनामाम् १००.४० यस्याः नाम अर्थानुगुणम् (‘अयोध्या’ इति — येन सह योद्धुं न शक्यते)
सन्धिः
सत्य + नामन् → सत्यनामन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सत्यं नाम यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अदेवमातृकः १००.४५ यः वृष्टिम् एव न अपेक्षते, नदीजलेन सिच्यमानः
सन्धिः
न + देवमातृक → अदेवमातृक — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः
समासः
देवः (वृष्टिः) माता यस्य सः देवमातृकः, न तथा — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘जनपदः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कृषिगोरक्षजीविनः १००.४७ कृषिपशुपालनाभ्यां जीविकां कुर्वाणाः
सन्धिः
गो + रक्ष → गोरक्ष — सन्धिकार्यं नास्ति (ओ इत्यस्य परे व्यञ्जनम्)
समासः
कृष्या गोरक्षया च जीवन्ति इति — द्वन्द्वगर्भः उपपदसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
गुप्तिपरीहारैः १००.४८ इष्टस्य रक्षणेन अनिष्टस्य च निवारणेन
सन्धिः
परि + हार → परीहार — ‘परि’ इत्यस्य इकारः घञन्ते उत्तरपदे दीर्घीभूतः (उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्)
समासः
गुप्तिश्च परीहारश्च, तैः — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
धेनुकाः १००.५० दुग्धदात्र्यः गावः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘धेनु’ इत्यस्मात् स्वार्थे कन्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
तृप्यसि १००.५० तृप्तिम् अनुभवसि, सन्तुष्यसि। मुद्रणे ‘तृप्यसि’ इति स्पष्टम् (८०० डी.पी.आई. मात्रया साक्षात् पठितम्), समीक्षितसंस्करणे अपि ‘tṛpyasi’
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘तृप्’ धातोः लट्, मध्यमपुरुषः
विभक्तिः
क्रियापदम्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
पूर्वाह्णे १००.५१ दिनस्य पूर्वभागे, प्रातःकाले
सन्धिः
पूर्व + अह्न → पूर्वाह्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘अहन्’ इत्यस्य समासान्ते ‘अह्न’, णत्वं च
समासः
पूर्वः अह्नः भागः — तत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (कालाधिकरणे)
अविशङ्कया १००.५२ निःशङ्कतया, भयं विना
सन्धिः
न + विशङ्का → अविशङ्का — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ इति आदेशः
समासः
न विशङ्का — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
धनधान्यायुधोदकैः १००.५३ धनेन धान्येन शस्त्रैः जलेन च
सन्धिः
धान्य + आयुध → धान्यायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); आयुध + उदक → आयुधोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
धनं धान्यम् आयुधम् उदकं च, तैः — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
क्षारितः १००.५६ मिथ्यादोषेण दूषितः, अभिशस्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘क्षर्’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘आर्यः’ इत्यस्य विशेषणम्)
मिथ्याभिशस्तानाम् १००.५९ असत्येन दोषेण अभियुक्तानाम्
सन्धिः
मिथ्या + अभिशस्त → मिथ्याभिशस्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
मिथ्या अभिशस्ताः, तेषाम् — सुप्सुपासमासः (क्रियाविशेषणगर्भः)
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
बुभूषसे १००.६० अभ्युदयम् इच्छसि, सत्कर्तुम् उद्यतः भवसि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भू’ धातोः सन्नन्तं रूपम् (भवितुम् इच्छसि)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
दीर्घसूत्रताम १००.६५ कार्येषु विलम्बशीलता
सन्धिः
दीर्घ + सूत्र → दीर्घसूत्र — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दीर्घं सूत्रं यस्य सः, तस्य भावः — बहुव्रीहिगर्भः तद्धितान्तः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पञ्चवृत्तिताम १००.६५ पञ्चेन्द्रियवशवर्तित्वम्
सन्धिः
पञ्चन् + वृत्ति → पञ्चवृत्ति — ‘पञ्चन्’ इत्यस्य समासे नकारलोपः
समासः
पञ्चानां (इन्द्रियाणां) वृत्तिः यस्य सः, तस्य भावः — बहुव्रीहिगर्भः तद्धितान्तः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
षाड्गुण्यम् १००.६९ संधिविग्रहयानासनद्वैधीभावसमाश्रयाः — राजनीतेः षट् गुणाः
सन्धिः
षष् + गुण → षड्गुण — जश्त्वसन्धिः (ष् → ड्); ततः ष्यञ् प्रत्यये वृद्धिः (षाड्गुण्य)
समासः
षड्गुणानां समाहारः — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रकृतिमण्डलम १००.६९ राज्याङ्गानां समुदायः (स्वामी अमात्यः सुहृद् कोषः राष्ट्रं दुर्गं सेना च)
सन्धिः
प्रकृति + मण्डल → प्रकृतिमण्डल — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रकृतीनां मण्डलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
द्वियोनी १००.७० ययोः द्वे द्वे कारणे — यानासनयोः द्वैधीभावसमाश्रययोश्च
सन्धिः
द्वि + योनि → द्वियोनि — सन्धिकार्यं नास्ति; द्विवचने ‘द्वियोनी’
समासः
द्वे योनी ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘संधिविग्रहौ’ इत्यनयोः विशेषणम्)
यथोद्दिष्टम् १००.७१ शास्त्रे यथा निर्दिष्टं तथा
सन्धिः
यथा + उद्दिष्ट → यथोद्दिष्ट — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
उद्दिष्टम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
विभक्तिः
अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)
आयुष्या १००.७३ आयुर्वर्धिनी, दीर्घायुष्करी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘आयुस्’ इत्यस्मात् यत् प्रत्ययः, षत्वं च
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘बुद्धिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्वादुकृतम् १००.७५ सुस्वादु सम्पादितम्, रुचिरं पक्वम्
सन्धिः
स्वादु + कृत → स्वादुकृत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वादु कृतम् — गतिसमासः (च्व्यर्थे)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘भोज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
इतश्च्युतः १००.७६ अस्माल्लोकात् प्रच्युतः, मृतः
सन्धिः
इतस् + च्युत → इतश्च्युत — श्चुत्वसन्धिः (विसर्गस्य चवर्गे परे शकारः)
समासः
इतः च्युतः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘विद्वान्’ इत्यस्य विशेषणम्)