भरतेन रामाश्रमदर्शनं रामपादयोः पतनं च

आश्रमचिह्नानां परिचयः, पर्णशालायाः वर्णनम्, जटावल्कलधरस्य रामस्य दर्शनम्, भरतस्य विलापः, पादयोः पतनम्, रामेण परिष्वङ्गः

अस्मिन् सर्गे भरतः चित्रकूटे रामस्य आश्रमं प्राप्य तं साक्षात् पश्यति। सेनां निवेश्य उत्सुकः सः शत्रुघ्नाय मार्गचिह्नानि दर्शयन् गच्छति, वसिष्ठं च मातॄणाम् आनयनाय संदिशति। सुमन्त्रः अपि रामदर्शनतर्षेण अनुगच्छति। मार्गे सः पर्णकुटीम्, अवभग्नानि काष्ठानि, अपचितानि पुष्पाणि, कुशचीरैः कृतानि अभिज्ञानानि, करीषसंचयान्, कुञ्जराणां पदानि, तापसाग्नेः धूमं च पश्यति, तानि च सहचरेभ्यः व्याचष्टे। मन्दाकिनीम् अनुप्राप्तः सः आत्मानं निन्दति — ‘मत्कृते लोकनाथः वने वसति; धिक् मम जन्म।’ ततः महतीं पर्णशालां पश्यति, यस्यां धनूंषि, तूणगताः शराः, असी, चर्मणी, गोधाङ्गुलित्राणि, दीप्तपावका वेदिश्च शोभन्ते। उटजे जटामण्डलधारिणं कृष्णाजिनधरं रामं सीतया लक्ष्मणेन च सह दर्भसंस्तीर्णे स्थण्डिले उपविष्टं ब्रह्माणम् इव दृष्ट्वा सः शोकमोहपरिप्लुतः धावति, विलपति च — ‘यः संसदि उपास्यः, सः वन्यैः मृगैः उपासीनः।’ अन्ते पादौ अप्राप्य एव पतति, ‘आर्य’ इति सकृत् उक्त्वा मौनं भजते। शत्रुघ्नः अपि चरणौ वन्दते; रामः तौ आलिङ्ग्य अश्रूणि वर्तयति। सुमन्त्रगुहाभ्यां सह राजसुतयोः समागमेन, वनौकसां च अश्रुपातेन सर्गः समाप्यते।

१निविष्टायां सेनायां भरतस्य आश्रमं प्रति प्रस्थानम्

१निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्ततः।
जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुघ्नमनुदर्शयन्॥

२ऋषिं वसिष्ठं संदिश्य मातॄर्मे शीघ्रमानय।
इति त्वरितमग्रे स जगाम गुरुवत्सलः॥

३सुमन्त्रस्त्वपि शत्रुघ्नमदूरादन्वपद्यत।
रामदर्शनजस्तर्षो भरतस्येव तस्य च॥

४गच्छन्नेवाथ भरतस्तापसालयसंस्थिताम्।
भ्रातुः पर्णकुटीं श्रीमानुटजं च ददर्श ह॥

५शालायास्त्वग्रतस्तस्या ददर्श भरतस्तदा।
काष्ठानि चावभग्नानि पुष्पाण्यपचितानि च॥

६स लक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाश्रममीयुषः।
कृतं वृक्षेष्वभिज्ञानं कुशचीरैः क्वचित्क्वचित्॥

पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः चित्रकूटे रामाश्रमस्य अग्निध्वजं दृष्ट्वा सेनां पुनः निवेश्य गुहेन सह त्वरितः प्रस्थितः आसीत्। अस्मिन् सर्गे सः आश्रमम् एव प्राप्नोति। सेनायां निविष्टायाम् उत्सुकः भरतः भ्रातरं द्रष्टुं गच्छति, शत्रुघ्नाय च मार्गे दृश्यमानानि चिह्नानि दर्शयन् अग्रे चलति। गमनात् पूर्वं सः वसिष्ठम् ऋषिं संदिशति — ‘मम मातॄः शीघ्रम् आनय’ इति। एतेन कविः सूचयति यत् भरतः केवलं स्वस्य मिलनं न इच्छति, अपि तु सर्वस्य कुलस्य रामेण सह सङ्गमम्। गुरुवत्सलः सः त्वरितम् अग्रे गच्छति। सुमन्त्रः अपि शत्रुघ्नस्य समीपे अदूरात् अन्वपद्यत — तस्य अपि रामदर्शनजः तर्षः भरतस्य इव तीव्रः आसीत्। गच्छन् एव श्रीमान् भरतः तापसालयसंस्थितां भ्रातुः पर्णकुटीम् उटजं च पश्यति। शालायाः अग्रतः होमार्थं संगृहीतानि अवभग्नानि काष्ठानि, पूजार्थं संचितानि अपचितानि पुष्पाणि च दृश्यन्ते। आश्रमम् आगच्छतोः रामलक्ष्मणयोः कृतम् अभिज्ञानम् अपि सः पश्यति — कुशचीरैः क्वचित् क्वचित् वृक्षेषु बद्धानि चिह्नानि। एवं रामस्य साक्षाद्दर्शनात् पूर्वम् एव तस्य वासस्य साक्ष्यं क्रमेण भरतं प्रति प्रकाशते। कविः इमां यात्रां चिह्नात् चिह्नं प्रति गच्छन्तीं करोति, येन पाठकस्य अपि उत्कण्ठा वर्धते। एतत् सर्वं दर्शनात् पूर्वं दर्शनस्य सिद्धता — कविः रामं तावत् न दर्शयति, अपि तु तस्य वासस्य चिह्नानि एव क्रमशः उपस्थापयति। पर्णकुटी, उटजः, काष्ठानि, पुष्पाणि, वृक्षेषु बद्धानि कुशचीराणि — एतैः पदैः वनम् एव आश्रमरूपेण परिणमति। शत्रुघ्नः सुमन्त्रः च तस्य पार्श्वे, वसिष्ठः मातृभिः सह पश्चात् — एवं समग्रम् अयोध्यायाः कुलं वनं प्रति चलति।

In the previous sarga Bharata had seen the smoke-banner of the fire at Rāma's hermitage on Citrakūṭa, camped the army once more and hurried on with Guha. In this sarga he reaches the hermitage itself. With the army settled, Bharata, eager to see his brother, set out, pointing out to Śatrughna the signs he saw along the way. Before going, devoted as he was to his elders, he sent word to the sage Vasiṣṭha: "Bring my mothers here quickly." By this the poet shows that Bharata wanted not only his own meeting with Rāma but the reunion of the whole family with him. Then he hurried on ahead. Sumantra followed close behind Śatrughna, for his longing to see Rāma was as keen as Bharata's. As he walked, Bharata caught sight of his brother's leaf hut and thatched cottage, set among the dwellings of ascetics. In front of the hut lay firewood broken up for the sacred fire and flowers gathered for worship. He saw too the marks Rāma and Lakṣmaṇa had made coming and going from the hermitage: strips of kuśa grass and bark tied to the trees here and there. So, before he saw Rāma himself, the evidence of his life there revealed itself to Bharata piece by piece. The poet makes the journey go from sign to sign, so that the reader's longing grows as well; he does not show Rāma yet, only the traces of his dwelling — hut, cottage, firewood, flowers, tokens on the trees — and through them the forest becomes a hermitage. Śatrughna and Sumantra at his side, Vasiṣṭha coming behind with the queens: the whole house of Ayodhyā was moving towards the forest.

२करीषसंचयः, चीरचिह्नानि, कुञ्जरपदानि, अग्निधूमश्च

७ददर्श च वने तस्मिन्महतः संचयान्कृतान्।
मृगाणां महिषाणां च करीषैः शीतकारणात्॥

८गच्छन्नेव महाबाहुर्द्युतिमान्भरतस्तदा।
शत्रुघ्नं चाब्रवीद्धृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः॥

९मन्ये प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्।
नातिदूरे हि मन्येऽहं नदीं मन्दाकिनीमितः॥

१०उच्चैर्बद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम्।
अभिज्ञानकृतः पन्था विकाले गन्तुमिच्छता॥

११इतश्चोदात्तदन्तानां कुञ्जराणां तरस्विनाम्।
शैलपार्श्वे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम्॥

१२यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसाः सततं वने।
तस्यासौ दृश्यते धूमः संकुलः कृष्णवर्त्मनः॥

१३अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम्।
आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टं महर्षिमिव राघवम्॥

अनन्तरं भरतः तस्मिन् वने मृगाणां महिषाणां च करीषैः कृतान् महतः संचयान् पश्यति — ते शीतकारणात् संगृहीताः आसन्। गच्छन् एव द्युतिमान् महाबाहुः भरतः हृष्टः सन् शत्रुघ्नं सर्वान् अमात्यांश्च आमन्त्र्य वदति — ‘मन्ये वयं तं देशं प्राप्ताः स्मः यं भरद्वाजः अब्रवीत्; मन्दाकिनी नदी इतः नातिदूरे इति मन्ये।’ ततः सः एकैकं चिह्नं व्याचष्टे। ‘उच्चैः बद्धानि एतानि चीराणि लक्ष्मणेन कृतानि स्युः; विकाले गन्तुम् इच्छता अभिज्ञानार्थं कृतः अयं पन्थाः भवेत्।’ ‘इतः उदात्तदन्तानां तरस्विनां कुञ्जराणाम् अन्योन्यम् अभिगर्जतां शैलपार्श्वे परिक्रान्तम् अस्ति।’ ‘यम् अग्निं तापसाः सततं वने आधातुम् इच्छन्ति, तस्य कृष्णवर्त्मनः अयं संकुलः धूमः दृश्यते।’ अन्ते सः स्वस्य आशाम् उद्घोषयति — ‘अत्र एव अहं गुरुसत्कारकारिणं पुरुषव्याघ्रम् आर्यं राघवं महर्षिम् इव संहृष्टः द्रक्ष्यामि।’ एषु श्लोकेषु भरतस्य दृष्टिः वनस्य भयानकतां न पश्यति, अपि तु प्रतिवस्तुनि भ्रातुः सान्निध्यम् एव पश्यति। तापसानाम् अग्निः, लक्ष्मणस्य चीरचिह्नानि, हस्तिनां पदानि — सर्वम् एकम् एव सूचयति, रामः समीपे अस्ति इति। अत्र च कविः भरतस्य नैपुण्यम् अपि दर्शयति — सः केवलं चिह्नानि न पश्यति, अपि तु तेषां कारणम् अपि निर्णयति। करीषसंचयाः शीतनिवारणाय, चीराणि मार्गबोधनाय, हस्तिपदानि परिहारार्थम्, धूमः च अग्निहोत्रस्य साक्ष्यम्। एवं प्रत्येकं चिह्नं तस्य आशां दृढीकरोति, अन्ते च ‘अत्र एव द्रक्ष्यामि’ इति निश्चयः जायते। ‘भरद्वाजः यम् अब्रवीत्’ इति वचनेन कविः पूर्वसर्गयोः यात्रां स्मारयति।

Then Bharata saw in the forest great heaps of deer and buffalo dung, gathered against the cold. Still walking, the radiant prince spoke in delight to Śatrughna and all the ministers: "I think we have reached the place Bharadvāja spoke of; the Mandākinī cannot be far from here." Then he read the signs one by one. "These strips of bark tied high up must be Lakṣmaṇa's work: a path marked out by someone who wants to find his way at odd hours. Here is where tall-tusked, powerful elephants have circled the mountain slope, trumpeting at one another. And that thick smoke is from the black-pathed fire that ascetics in the forest always keep burning. Here I shall see, to my great joy, my noble brother Rāghava, tiger among men, who honours his elders, looking like a great sage." In these verses Bharata's eyes do not see the forest's terrors; in every object they find his brother's nearness. The ascetics' fire, Lakṣmaṇa's markers, the elephants' tracks all point to one thing: Rāma is close by. The poet also shows Bharata's shrewdness, for he not only sees the signs but works out their causes: the dung heaps are against the cold, the bark strips mark the path, the elephant tracks are ground to avoid, and the smoke is witness to the fire-offering. Each sign firms his hope until he is certain: "Here I shall see him." And the mention of Bharadvāja recalls the journey of the sargas before.

३मन्दाकिनीतीरे आत्मनिन्दा, पर्णशालायाः दर्शनम्

१४अथ गत्वा मुहूर्तं तु चित्रकूटं स राघवः।
मन्दाकिनीमनुप्राप्तस्तं जनं चेदमब्रवीत्॥

१५जगत्यां पुरुषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः।
जनेन्द्रो निर्जनं प्राप्य धिङ्मे जन्म सजीवितम्॥

१६मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः।
सर्वान्कामान्परित्यज्य वने वसति राघवः॥

१७इति लोकसमाक्रुष्टः पादेष्वद्य प्रसादयन्।
रामं तस्य पतिष्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च॥

१८एवं स विलपंस्तस्मिन्वने दशरथात्मजः।
ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम्॥

मुहूर्तं गत्वा राघवः भरतः चित्रकूटं मन्दाकिनीं च अनुप्राप्तः सन् साथिजनं प्रति वदति। तस्य वचनं न वार्ता, अपि तु आत्मनिन्दा एव। ‘पुरुषव्याघ्रः जनेन्द्रः निर्जनं देशं प्राप्य जगत्याम् एव वीरासने रतः आस्ते — धिक् मम जन्म, धिक् मम जीवितम्।’ ‘मत्कृते महाद्युतिः लोकनाथः व्यसनं प्राप्तः; सर्वान् कामान् परित्यज्य राघवः वने वसति।’ ‘इति सर्वैः लोकैः समाक्रुष्टः अहम् अद्य पादेषु प्रसादयन् रामं तस्य पादयोः पतिष्यामि, सीतायाः लक्ष्मणस्य च।’ अत्र भरतः स्वं निन्दति, न कैकेयीम्; एषा एव तस्य महत्ता। एवं विलपन् दशरथात्मजः तस्मिन् वने महतीं पुण्यां मनोरमां पर्णशालां पश्यति। एतेन सर्गस्य द्वितीयः भागः आरभ्यते — अधुना वर्णनं वस्तुतः रामस्य निवासस्य एव भवति। कविः प्रथमं शालां वर्णयति, ततः तत्र स्थितानि आयुधानि, ततः वेदिम्, अन्ते च रामम् — यथा दृष्टिः बहिः आरभ्य क्रमेण अन्तः प्रविशति। एषा वर्णनपद्धतिः पाठकम् अपि भरतेन सह तम् आश्रमं प्रवेशयति। मन्दाकिन्याः तीरं प्राप्तस्य तस्य मुखे न हर्षः, अपि तु आत्मगर्हा एव प्रथमं निःसरति — एषः एव भरतस्य स्वभावः सर्गे सर्गे दृश्यते। ‘मत्कृते’ इति पदं द्विः आवर्तते, तेन च तस्य आत्मनिन्दायाः केन्द्रं स्पष्टं भवति। अनन्तरं दृश्यमाना पर्णशाला तस्य विलापस्य प्रत्युत्तरम् इव उपतिष्ठते — यत्र सः दुःखं पश्यति, तत्र कविः शोभाम् एव वर्णयति।

After walking a while, Bharata reached Citrakūṭa and the Mandākinī and spoke to those with him — not with news, but with self-reproach. "That tiger among men, lord of men, has come to this empty place and sits on the bare ground in the warrior's posture. A curse on my birth and on my life! It is because of me that the glorious lord of the world has met this calamity; giving up every pleasure, Rāghava lives in the forest. Reviled by all the world, I shall throw myself at his feet today to win him over — at Rāma's feet, and at Sītā's and Lakṣmaṇa's." Bharata blames himself here, not Kaikeyī; that is his greatness. Lamenting like this, Daśaratha's son saw in the forest a great leaf hut, holy and lovely. With this the second part of the sarga begins, and the description is now of Rāma's dwelling itself. The poet describes the hut first, then the weapons in it, then the altar, and last Rāma, as the eye moves from outside inward; the reader too enters the hermitage with Bharata. Reaching the Mandākinī's bank, what first came from Bharata's lips was not joy but self-blame, as it does sarga after sarga, and "because of me" is the centre of it. The leaf hut that then appears is like an answer to his lament: where he sees suffering, the poet describes beauty.

४पर्णशालायाः आयुधानां वेद्याश्च वर्णनम्

१९सालतालाश्वकर्णानां पर्णैर्बहुभिरावृताम्।
विशालां मृदुभिस्तीर्णां कुशैर्वेदिमिवाध्वरे॥

२०शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकैर्भारसाधनैः।
रुक्मपृष्ठैर्महासारैः शोभितां शत्रुबाधकैः॥

२१अर्करश्मिप्रतीकाशैर्घोरैस्तूणगतैः शरैः।
शोभितां दीप्तवदनैः सर्पैर्भोगवतीमिव॥

२२महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम्।
रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम्॥

२३गोधाङ्गुलित्रैरासक्तैश्चित्रकाञ्चनभूषितैः।
अरिसंघैरनाधृष्यां मृगैः सिंहगुहामिव॥

२४प्रागुदक्प्रवणां वेदिं विशालां दीप्तपावकाम्।
ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने॥

सा पर्णशाला सालतालाश्वकर्णानां बहुभिः पर्णैः आवृता, विशाला, मृदुभिः कुशैः तीर्णा च आसीत् — अध्वरे वेदिः इव। तत्र शक्रायुधनिकाशानि भारसाधनानि रुक्मपृष्ठानि महासाराणि शत्रुबाधकानि कार्मुकाणि शोभन्ते स्म। तूणगतैः अर्करश्मिप्रतीकाशैः घोरैः शरैः सा शाला दीप्तवदनैः सर्पैः भोगवती इव विराजते। महारजतवासोभ्यां द्वाभ्याम् असिभ्यां रुक्मबिन्दुविचित्राभ्यां द्वाभ्यां चर्मभ्यां च सा शोभिता। चित्रैः काञ्चनभूषितैः आसक्तैः गोधाङ्गुलित्रैः युक्ता सा शाला मृगैः सिंहगुहा इव अरिसंघैः अनाधृष्या आसीत्। रामनिवेशने भरतः तत्र प्रागुदक्प्रवणां विशालां दीप्तपावकां पुण्यां वेदिम् अपि पश्यति। अस्मिन् वर्णने कविः सूक्ष्मं विरोधं स्थापयति — तापसस्य पर्णशाला, किन्तु तस्याम् एव क्षत्रियस्य धनूंषि तूणीराः खड्गाश्च; वल्कलधारी वनवासी, किन्तु सः एव लोकस्य रक्षकः। वेद्याः दीप्तपावकः च दर्शयति यत् रामः वने अपि गृहस्थधर्मम् अग्निहोत्रं च न त्यजति। एषा एव रामस्य मूर्तिः — तपः क्षात्रं च एकत्र स्थितम्। श्लोकाः पञ्च एव वर्णने व्ययिताः, किन्तु तेषु दृश्यमानं वस्तु वनवासिनः नैव, अपि तु राजपुत्रस्य एव — कार्मुकाणि, तूणीराः, असी, चर्माणि, अङ्गुलित्राणि। एतेन कविः सूचयति यत् रामः तपस्वी सन् अपि क्षत्रधर्मं न मुञ्चति, आश्रमः च तस्य दुर्गः इव अनाधृष्यः तिष्ठति। वेद्याः प्रागुदक्प्रवणत्वं शास्त्रोक्तं लक्षणम्, दीप्तपावकः च नित्याग्निहोत्रस्य साक्ष्यम्।

The hut was roofed with many leaves of sāla, palmyra and aśvakarṇa trees; it was broad and strewn with soft kuśa grass, like an altar at a sacrifice. It shone with bows like Indra's own weapon, gold-backed, immensely strong, fit for heavy work and a torment to enemies. The fearful arrows in their quivers, bright as the sun's rays, made it gleam like Bhogavatī, the serpent city, with its blazing-mouthed snakes. It was graced by two swords in golden scabbards and two shields dappled with gold. With bright gold-ornamented leather finger-guards hanging there, it could no more be assailed by hosts of enemies than a lion's cave by deer. And in Rāma's dwelling Bharata saw a broad and holy altar sloping to the north-east, with the sacred fire blazing on it. The poet sets a quiet contrast in this picture: an ascetic's leaf hut, yet holding a warrior's bows, quivers and swords; a forest-dweller in bark, yet the protector of the world. The altar and its blazing fire show that even in the forest Rāma kept up his household duties and the daily fire-offering. That is Rāma's image: austerity and warrior strength in one place. The things described belong not to a hermit but to a prince — bows, quivers, swords, shields, finger-guards — so Rāma, though living as an ascetic, has not let go of a warrior's duty, and his hermitage stands as unassailable as a fort. The altar's slope to the north-east is the one the scriptures prescribe, and the blazing fire is witness to the unbroken daily offering.

५जटावल्कलधरस्य रामस्य दर्शनम्

२५निरीक्ष्य स मुहूर्तं तु ददर्श भरतो गुरुम्।
उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम्॥

२६कृष्णाजिनधरं तं तु चीरवल्कलवाससम्।
ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्॥

२७सिंहस्कन्धं महाबाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम्।
पृथिव्याः सागरान्ताया भर्तारं धर्मचारिणम्॥

२८उपविष्टं महाबाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।
स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्णे सीतया लक्ष्मणेन च॥

मुहूर्तं निरीक्ष्य भरतः उटजे आसीनं जटामण्डलधारिणं गुरुं रामं पश्यति। सः कृष्णाजिनधरः चीरवल्कलवासाः अभितः पावकोपमः आसीत् — वल्कलानि तस्य तेजः न आच्छादयन्ति, अपि तु अग्निम् इव तं प्रकाशयन्ति। कविः तम् एव पुनः क्षत्रियरूपेण वर्णयति — सिंहस्कन्धः, महाबाहुः, पुण्डरीकनिभेक्षणः, सागरान्तायाः पृथिव्याः धर्मचारी भर्ता। दर्भसंस्तीर्णे स्थण्डिले सीतया लक्ष्मणेन च सह उपविष्टः सः शाश्वतः ब्रह्मा इव प्रतीयते। एतत् एव दृश्यं सर्गस्य केन्द्रम् — यः समुद्रपर्यन्तायाः भूमेः स्वामी, सः अधुना कुशास्तरणे उपविष्टः; यस्य मूर्ध्नि छत्रं धार्यं तस्य मूर्ध्नि जटामण्डलम्। ब्रह्मोपमा अत्र सार्थका, यतः ब्रह्मा अपि निष्परिग्रहः तपोमयः च सन् एव लोकस्य अधिपतिः। द्वौ श्लोकौ रामस्य बाह्यं वेषं वर्णयतः, द्वौ च तस्य अन्तरङ्गं माहात्म्यम्। एवं भरतस्य दृष्टौ रामः न दीनः, अपि तु पूर्वापेक्षया अधिकतेजस्वी प्रतिभाति — किन्तु तेन एव तस्य शोकः अधिकः भवति। एवं सर्गस्य केन्द्रे प्रत्यक्षदर्शनं स्थापितम्। ‘मुहूर्तं निरीक्ष्य’ इति पदेन कविः तं क्षणं दीर्घीकरोति — भरतः तूर्णं न धावति, अपि तु स्तब्धः पश्यति एव। जटामण्डलम्, कृष्णाजिनम्, चीरवल्कले — एतानि त्रीणि तापसस्य लक्षणानि; सिंहस्कन्धः, महाबाहुत्वम्, पुण्डरीकनिभे ईक्षणे — एतानि त्रीणि च सार्वभौमस्य। उभयोः समावेशः एव अत्र वर्ण्यः।

After looking about for a moment, Bharata saw his revered brother Rāma seated in the cottage, his matted hair coiled on his head. He wore a black antelope skin and garments of bark, and he glowed like fire on every side: the bark did not hide his splendour but made him shine like a flame. The poet describes him once more as a warrior: lion-shouldered, mighty-armed, with eyes like white lotuses, the righteous lord of the earth to its ocean shores. Seated with Sītā and Lakṣmaṇa on levelled ground strewn with darbha grass, he looked like the eternal Brahmā. This scene is the heart of the sarga: the master of the earth to the sea now sits on a mat of grass, and where the royal parasol should be held over his head there is a coil of matted hair. The comparison with Brahmā fits, for Brahmā too, owning nothing and made of austerity, is lord of the worlds. Two verses describe Rāma's outward dress and two his inner greatness. In Bharata's eyes Rāma was not pitiable but more radiant than before — and that only deepened his grief. "After looking for a moment" stretches the instant: Bharata did not rush forward but stood stunned, gazing. Matted hair, antelope skin and bark are the marks of an ascetic; lion shoulders, mighty arms and lotus eyes the marks of an emperor; what is described here is the two together.

६भरतस्य विलापः — ‘मन्निमित्तम् इदं दुःखम्’

२९तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमाञ्छोकमोहपरिप्लुतः।
अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः केकयीसुतः॥

३०दृष्ट्वैव विललापार्तो बाष्पसंदिग्धया गिरा।
अशक्नुवन्वारयितुं धैर्याद्वचनमब्रुवन्॥

३१यः संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम्।
वन्यैर्मृगैरुपासीनः सोऽयमास्ते ममाग्रजः॥

३२वासोभिर्बहुसाहस्रैर्यो महात्मा पुरोचितः।
मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन्॥

३३अधारयद्यो विविधाश्चित्राः सुमनसः सदा।
सोऽयं जटाभारमिमं सहते राघवः कथम्॥

३४यस्य यज्ञैर्यथादिष्टैर्युक्तो धर्मस्य संचयः।
शरीरक्लेशसम्भूतं स धर्मं परिमार्गते॥

३५चन्दनेन महार्हेण यस्याङ्गमुपसेवितम्।
मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते॥

३६मन्निमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः।
धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम्॥

तं दृष्ट्वा शोकमोहपरिप्लुतः धर्मात्मा कैकयीसुतः भरतः अभ्यधावत। दृष्ट्वा एव आर्तः सः बाष्पसंदिग्धया गिरा विललाप; धैर्येण वेगं वारयितुम् अशक्नुवन् वचनम् उक्तवान्। तस्य विलापः षड्भिः विरोधैः रचितः। ‘यः संसदि प्रकृतिभिः उपासितुं युक्तः भवेत्, सः एव मम अग्रजः वन्यैः मृगैः उपासीनः आस्ते।’ ‘यः महात्मा बहुसाहस्रैः वासोभिः पुरा उचितः, सः एव इह मृगाजिने धर्मम् आचरन् प्रवसति।’ ‘यः सदा विविधाः चित्राः सुमनसः अधारयत्, सः एव राघवः इमं जटाभारं कथं सहते।’ ‘यस्य यथादिष्टैः यज्ञैः धर्मस्य संचयः युक्तः, सः शरीरक्लेशसम्भूतं धर्मं परिमार्गते।’ ‘यस्य अङ्गं महार्हेण चन्दनेन उपसेवितम्, तस्य आर्यस्य अङ्गम् इदं मलेन कथं सेव्यते।’ अन्ते सः निर्णयं वदति — ‘मन्निमित्तम् इदं दुःखं सुखोचितः रामः प्राप्तः; नृशंसस्य मम लोकविगर्हितं जीवितं धिक्।’ प्रत्येकं वाक्यं पूर्वसुखस्य वर्तमानदुःखस्य च द्वन्द्वम् एव स्थापयति, दोषं च सर्वत्र आत्मनि एव आरोपयति। अष्टौ श्लोकाः एकम् एव भावम् आवर्तयन्ति, किन्तु प्रतिश्लोकं नूतनेन विरोधेन — सभा प्रति वनम्, सहस्रवस्त्राणि प्रति मृगाजिनम्, पुष्पाणि प्रति जटाभारः, यज्ञाः प्रति शरीरक्लेशः, चन्दनं प्रति मलः। एषा पुनरुक्तिः दोषः न, अपि तु शोकस्य स्वाभाविकी गतिः — शोचन् जनः एकम् एव वस्तु पुनः पुनः नूतनैः शब्दैः वदति। अन्ते च सर्वेषां विरोधानां हेतुः एकः एव इति सः स्वीकरोति — ‘मन्निमित्तम्’ इति। विलापस्य आरम्भे कविः ‘शोकमोहपरिप्लुतः’ इति पदेन तस्य अवस्थां सूचयति — शोकः मोहश्च युगपत्।

At the sight, righteous Bharata, Kaikeyī's son, overwhelmed by grief and confusion, ran towards him. The moment he saw him he began to lament, unable to hold back the surge of feeling, and spoke in a voice choked with tears. His lament is built of contrasts. "He who should be attended by his subjects in the royal assembly, my eldest brother, sits here attended by the beasts of the forest. That great soul, once used to many thousands of garments, lives here in a deerskin, practising righteousness. He who always wore garlands of bright flowers of every kind — how does Rāghava bear this load of matted hair? He who should have gathered merit through sacrifices performed as the scriptures prescribe now seeks the merit that comes from punishing the body. His limbs were once anointed with precious sandal paste; how can my noble brother's limbs now be covered in dirt? It is because of me that Rāma, who deserves every comfort, has come to this suffering. A curse on my cruel life, which the whole world condemns!" Every sentence sets past comfort against present hardship, and every time he lays the blame on himself. Verse after verse repeats one feeling through a fresh contrast: assembly and forest, a thousand garments and a deerskin, flowers and matted hair, sacrifices and bodily hardship, sandal paste and dirt. This repetition is no flaw but the natural movement of grief, which says the same thing again and again in new words. At the end he admits the single cause of all of it: "because of me". "Overwhelmed by grief and confusion" at the lament's start shows him seized by both at once.

७पादयोः पतनम्, रामेण परिष्वङ्गः, सर्वेषां समागमः

३७इत्येवं विलपन्दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः।
पादावप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन्॥

३८दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः।
उक्त्वार्येति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किंचन॥

३९बाष्पैः पिहितकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम्।
आर्येत्येवाभिसंक्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत्ततः॥

४०शत्रुघ्नश्चापि रामस्य ववन्दे चरणौ रुदन्।
तावुभौ च समालिङ्ग्य रामोऽप्यश्रूण्यवर्तयत्॥

४१ततः सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतू राजसुतावरण्ये।
दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम्॥

४२तान्पार्थिवान्वारणयूथपार्हान्समागतांस्तत्र महत्यरण्ये।
वनौकसस्तेऽभिसमीक्ष्य सर्वे त्वश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम्॥

इत्येवं विलपन् दीनः प्रस्विन्नमुखपङ्कजः भरतः रामस्य पादौ अप्राप्य एव रुदन् भूमौ पपात — तस्य शोकः चरणस्पर्शात् पूर्वम् एव तं पातयति। दुःखाभितप्तः महाबलः राजपुत्रः सकृत् दीनम् ‘आर्य’ इति उक्त्वा पुनः किंचन न अवाच। बाष्पैः पिहितकण्ठः सः यशस्विनं रामं प्रेक्ष्य ‘आर्य’ इति एव अभिसंक्रुश्य ततः व्याहर्तुं न अशकत्। शत्रुघ्नः अपि रुदन् रामस्य चरणौ ववन्दे। रामः तौ उभौ समालिङ्ग्य स्वयम् अपि अश्रूणि अवर्तयत् — एतेन पूर्वसर्गाणां दीर्घः वियोगः अन्ते समाप्तिं प्राप्नोति। ततः राजसुतौ अरण्ये सुमन्त्रेण गुहेन च समीयतुः — यथा अम्बरे दिवाकरः निशाकरश्च शुक्रबृहस्पतिभ्यां सह मिलतः। अन्ते कविः दृष्टिं वनौकसां प्रति नयति — वारणयूथपार्हान् तान् पार्थिवान् महति अरण्ये समागतान् अभिसमीक्ष्य सर्वे वनवासिनः हर्षं प्रविहाय अश्रूणि अमुञ्चन्। एवं मिलनस्य आनन्दः एव शोकेन परिणमति, सर्गश्च एतेन करुणेन दृश्येन समाप्यते। अन्तिमौ श्लोकौ वृत्तान्तरेण (उपजातिवृत्तेन) रचितौ, यथा सर्गान्ते कवेः रीतिः; मुद्रणे तौ चतसृभिः पङ्क्तिभिः स्थापितौ, अर्धश्लोकौ तु द्वौ एव। रामस्य अश्रुपातः अत्र प्रथमं दृश्यते — सः पितुः मरणं तावत् न जानाति, किन्तु भ्रातृसङ्गमेन एव विह्वलः भवति। वनौकसां शोकेन सर्गः समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे रामः कुशलप्रश्नान् आरभते।

Lamenting like this, wretched, his lotus face damp with sweat, Bharata fell weeping to the ground before he could even reach Rāma's feet; his grief threw him down before he could touch them. Tormented by sorrow, the mighty prince cried "Noble brother!" once, piteously, and could say nothing more. His throat choked with tears, he looked at glorious Rāma, cried out "Noble brother!" and could not speak again. Śatrughna too wept as he bowed at Rāma's feet. Rāma embraced them both and shed tears himself, and so the long separation of the preceding sargas came at last to its end. Then the princes met Sumantra and Guha in the forest, as the sun and moon meet Venus and Jupiter in the sky. Finally the poet turns to the forest-dwellers: seeing those princes, fit to ride the leaders of elephant herds, come together in that great forest, they all let go of their joy and wept. So the joy of meeting turns to grief, and the sarga closes on this moving scene, its last two verses in a longer metre as the poet likes at a sarga's end. Here we see Rāma weep for the first time: he does not yet know of his father's death, but the meeting with his brothers alone overwhelms him. The sarga ends in the forest-dwellers' tears; in the next, Rāma begins to ask after everyone's welfare.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवनवतितमः सर्गः॥ ९९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३४ पदानि

अनुदर्शयन् ९९.१ (आश्रमचिह्नानि) दर्शयन् सन्

सन्धिः: अनु + दर्शयन् → अनुदर्शयन् — सन्धिकार्यं नास्ति (उ इत्यस्य परे व्यञ्जनम्)
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु’ उपसर्गः, ‘दृश्’ धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्ययः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (भरतस्य विशेषणम्)

गुरुवत्सल ९९.२ गुरुजनेषु स्नेहवान्, वसिष्ठादिषु भक्तः

सन्धिः: गुरु + वत्सल → गुरुवत्सल — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गुरुषु वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अन्वपद्यत ९९.३ पश्चात् अनुसृतवान्, पीछे-पीछे गतवान्

सन्धिः: अनु + अपद्यत → अन्वपद्यत — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु + पद्’ धातोः लङ्लकारः, आत्मनेपदम्
विभक्तिः: क्रियापदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

रामदर्शनज ९९.३ रामदर्शनात् उत्पन्नः

सन्धिः: राम + दर्शन → रामदर्शन — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘दर्शन + ज’ इत्यत्र अपि
समासः: रामस्य दर्शनात् जातः — पञ्चमीतत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘तर्षः’ इत्यस्य विशेषणम्)

तर्ष ९९.३ तृष्णा, तीव्रा अभिलाषा

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘तृष्’ धातोः घञन्तं रूपम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

तापसालयसंस्थिता ९९.४ तपस्विनां निवासेषु इव प्रतिष्ठिताम्

सन्धिः: तापस + आलय → तापसालय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: तापसानाम् आलयः, तस्मिन् संस्थिता — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘पर्णकुटीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

उटज ९९.४ पर्णकुटी, तृणपर्णनिर्मितं वनगृहम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — रूढशब्दः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

अवभग्न ९९.५ छिन्नानि, खण्डशः भग्नानि (होमार्थम्)

सन्धिः: अव + भग्न → अवभग्न — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अव’ उपसर्गः, ‘भञ्ज्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘काष्ठानि’ इत्यस्य विशेषणम्)

अपचित ९९.५ अवचितानि, पूजार्थं संगृहीतानि

सन्धिः: अप + चित → अपचित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अप + चि’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘पुष्पाणि’ इत्यस्य विशेषणम्)

ईयुषः ९९.६ आगतवतोः, आश्रमं प्रति गतवतोः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — किन्तु मुद्रणे ‘आश्रममीयुषः’ इति संयुक्तं लिखितम् (‘आश्रमम् + ईयुषः’, अनुस्वारस्य मकारे परिणामः)
समासः: समासः नास्ति — ‘इ’ धातोः लिटः क्वसुप्रत्ययान्तस्य षष्ठी
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘रामस्य लक्ष्मणस्य’ इत्यनयोः विशेषणम्)

करीष ९९.७ शुष्कं गोमयम्, सूखा गोबर

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

शीतकारण ९९.७ शीतनिवारणाय इति हेतोः

सन्धिः: शीत + कारण → शीतकारण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शीतस्य (निवारणस्य) कारणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (हेत्वर्थे)

अभिज्ञानकृत ९९.१० पहचानके लिये कृतः, चिह्नार्थं निर्मितः

सन्धिः: अभि + ज्ञान → अभिज्ञान — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: अभिज्ञानाय कृतः — चतुर्थीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘पन्थाः’ इत्यस्य विशेषणम्)

उदात्तदन्त ९९.११ उन्नतदन्तानाम्, बृहद्दन्तानाम्

सन्धिः: उत् + आत्त → उदात्त — जश्त्वसन्धिः (त् + आ = द् + आ)
समासः: उदात्ताः दन्ताः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम् (‘कुञ्जराणाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

तरस्विन् ९९.११ वेगवताम्, बलवताम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘तरस्’ इत्यस्मात् ‘विनि’ प्रत्ययः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम्

कृष्णवर्त्मन् ९९.१२ अग्निः (यस्य मार्गः कृष्णः धूमेन भवति)

सन्धिः: कृष्ण + वर्त्मन् → कृष्णवर्त्मन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कृष्णं वर्त्म यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

गुरुसत्कारकारिणम् ९९.१३ गुरुजनानां पूजां कुर्वाणम्

सन्धिः: सत् + कार → सत्कार — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘कारिन्’ इत्यस्य द्वितीयैकवचने ‘कारिणम्’
समासः: गुरूणां सत्कारं करोति इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः (‘णिनि’ प्रत्ययान्तः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘पुरुषव्याघ्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

वीरासन ९९.१५ वीरोचितम् आसनम्, भूमौ एकजानुना स्थितिः

सन्धिः: वीर + आसन → वीरासन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: वीराणाम् आसनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

लोकसमाक्रुष्ट ९९.१७ लोकैः निन्दितः, सर्वैः दूषितः

सन्धिः: सम् + आक्रुष्ट → समाक्रुष्ट — ‘सम्’ इत्यस्य मकारः स्वरे परे अविकृतः एव उत्तरपदेन योज्यते; ‘आ + क्रुश्’ इत्यत्र च सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लोकैः समाक्रुष्टः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अध्वर ९९.१९ यज्ञः, हिंसारहितं श्रौतकर्म

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — किन्तु मुद्रणे ‘वेदिमिवाध्वरे’ इति संयुक्तम् (‘इव + अध्वरे’, सवर्णदीर्घसन्धिः अ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

शक्रायुधनिकाश ९९.२० इन्द्रधनुषः इव दृश्यमानैः

सन्धिः: शक्र + आयुध → शक्रायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: शक्रस्य आयुधम् इव निकाशः येषां ते — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘कार्मुकैः’ इत्यस्य विशेषणम्)

भारसाधन ९९.२० महत्कार्यसाधनसमर्थैः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भारं (गुरुतरं कार्यं) साधयन्ति इति — उपपदसमासः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

अर्करश्मिप्रतीकाश ९९.२१ सूर्यकिरणसदृशप्रभैः

सन्धिः: अर्क + रश्मि → अर्करश्मि — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्रतीकाश’ इत्यत्र तु ‘प्रति’ इत्यस्य इकारः घञन्ते ‘काश’ इति उत्तरपदे दीर्घीभूतः (उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम्), न तु स्वरसन्धिना
समासः: अर्कस्य रश्मयः इव प्रतीकाशः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘शरैः’ इत्यस्य विशेषणम्)

भोगवती ९९.२१ नागलोकस्य नगरी, सर्पाणां पुरी

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘भोग’ (सर्पशरीरम्) इत्यस्मात् मतुप्, स्त्रीलिङ्गे ङीप्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

महारजत ९९.२२ सुवर्णम्; अत्र ‘महारजतवासस्’ इति सुवर्णमयकोशः

सन्धिः: महा + रजत → महारजत — सन्धिकार्यं नास्ति (‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः)
समासः: कर्मधारयः — रूढ्या ‘सुवर्णम्’ इत्यर्थे
विभक्तिः: तृतीया, द्विवचनम् (‘वासोभ्याम्’ इत्यनेन सह)

गोधाङ्गुलित्र ९९.२३ गोधाचर्मनिर्मितानि अङ्गुलित्राणि, धनुर्धरस्य दस्ताने

सन्धिः: गोधा + अङ्गुलित्र → गोधाङ्गुलित्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: गोधायाः (चर्मणः) अङ्गुलित्राणि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

प्रागुदक्प्रवण ९९.२४ पूर्वोत्तरदिशं प्रति निम्नाम्, ईशानकोणं प्रति नताम्

सन्धिः: प्राच् + उदच् → प्रागुदक् — ‘प्राच्’ इत्यस्य पदान्ते ‘प्राक्’, ततः स्वरे परे जश्त्वेन ‘प्राग्’; ‘उदच्’ इत्यस्य च पदान्ते ‘उदक्’
समासः: प्राक् च उदक् च — समाहारद्वन्द्वः; तं प्रति प्रवणा — तत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘वेदिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

जटामण्डलधारिणम् ९९.२५ शिरसि जटाजूटं धारयन्तम्

सन्धिः: जटा + मण्डल → जटामण्डल — सन्धिकार्यं नास्ति (आ इत्यस्य परे व्यञ्जनम्); ‘धारिन्’ इत्यस्य द्वितीयैकवचने ‘धारिणम्’
समासः: जटानां मण्डलं धारयति इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

पुण्डरीकनिभेक्षण ९९.२७ श्वेतकमलसदृशनेत्रम्

सन्धिः: निभ + ईक्षण → निभेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: पुण्डरीकनिभे ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

दर्भसंस्तीर्ण ९९.२८ कुशैः आस्तृतम्

सन्धिः: सम् + स्तीर्ण → संस्तीर्ण — मकारस्य अनुस्वारे परिणामः
समासः: दर्भैः संस्तीर्णम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘स्थण्डिले’ इत्यस्य विशेषणम्)

बाष्पसंदिग्धया ९९.३० अश्रुभिः गद्गदया, रुद्धया वाचा

सन्धिः: सम् + दिग्धा → संदिग्धा — मकारस्य अनुस्वारे परिणामः; तृतीयैकवचने ‘संदिग्धया’
समासः: बाष्पेण संदिग्धा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘गिरा’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रस्विन्नमुखपङ्कज ९९.३७ यस्य कमलसदृशं मुखं स्वेदेन आर्द्रम्

सन्धिः: प्र + स्विन्न → प्रस्विन्न — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्रस्विन्नं मुखपङ्कजं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अभिसंक्रुश्य ९९.३९ उच्चैः क्रन्दित्वा, आक्रोशं कृत्वा

सन्धिः: अभि + सम् + क्रुश्य → अभिसंक्रुश्य — मकारस्य अनुस्वारे परिणामः
समासः: समासः नास्ति — ‘क्रुश्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

वारणयूथपार्ह ९९.४२ गजयूथपतेः उपरि आरोहणम् अर्हतः

सन्धिः: यूथप + अर्ह → यूथपार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: वारणानां यूथपः, तम् अर्हन्ति इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्