भरतेन रामाश्रमस्य अन्वेषणम्

सेनां निवेश्य भरतस्य पादचारः, शत्रुघ्नाय गुहाय च अन्वेषणादेशः, ‘न मे शान्तिर्भविष्यति’ इति प्रतिज्ञा, अग्निध्वजदर्शनम्

अस्मिन् सर्गे सेनां निवेश्य पादवतां वरः भरतः गुरुवर्तकं रामम् अभिगन्तुं पद्भ्याम् एव इच्छति। सैन्ये यथोद्देशं विनीतवत् निविष्टे सः शत्रुघ्नम् आदिशति — ‘नरसंघैः लुब्धैः च सहितः इदं वनं समन्ततः अन्वेषितुम् अर्हसि’; गुहः अपि शरचापासिपाणिना ज्ञातिसहस्रेण परिवृतः काकुत्स्थौ समन्वेषतु; स्वयं च अमात्यैः पौरैः गुरुभिः द्विजातिभिः सह पद्भ्यां सर्वं चरिष्यति। ततः तस्य हृदयं चतुर्भिः श्लोकैः एकम् एव पदम् आवर्तयति — ‘न मे शान्तिर्भविष्यति’ — यावत् रामं लक्ष्मणं वैदेहीं वा न द्रक्ष्यामि, यावत् भ्रातुः चन्द्रसंकाशं पद्मविशालाक्षं मुखं न द्रक्ष्यामि, यावत् पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ चरणौ शिरसा न प्रग्रहीष्यामि, यावत् च सः पितृपैतामहे राज्ये अभिषिक्तः जलक्लिन्नः न भविष्यति। मध्ये सः लक्ष्मणं सिद्धार्थं वदति, सीतां च कृतकृत्याम्; चित्रकूटं सुशुभं, व्यालनिषेवितं वनं च कृतकार्यम् — सर्वं रामसंसर्गेण धन्यम्। ततः पुरुषर्षभः पद्भ्याम् एव महद् वनं प्रविश्य, पुष्पिताग्राणां द्रुमजालानां मध्येन गत्वा, सालम् आरुह्य रामाश्रमगतस्य अग्नेः उच्छ्रितं ध्वजं पश्यति, अम्भसः पारं गतः इव च मुदितः भवति; अन्ते उपजातिवृत्तेन चमूं पुनर्निवेश्य गुहेन सार्धं त्वरितः प्रयाति।

१सेनां निवेश्य भरतस्य पादचारनिश्चयः, शत्रुघ्नाय आदेशः

१निवेश्य सेनां तु विभुः पद्भ्यां पादवतां वरः।
अभिगन्तुं स काकुत्स्थमियेष गुरुवर्तकम्॥

२निविष्टमात्रे सैन्ये तु यथोद्देशं विनीतवत्।
भरतो भ्रातरं वाक्यं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत्॥

३क्षिप्रं वनमिदं सौम्य नरसंघैः समन्ततः।
लुब्धैश्च सहितैरेभिस्त्वमन्वेषितुमर्हसि॥

पूर्वसर्गान्ते भरतस्य सेना चित्रकूटस्य समन्तात् निविष्टा। अयं सर्गः तस्याः एव सेनायाः निवेशनानन्तरं भरतस्य प्रथमेन कर्मणा आरभ्यते। सेनां निवेश्य पादवतां वरः विभुः भरतः गुरुवर्तकं काकुत्स्थम् अभिगन्तुम् इयेष — रथेन न, अपि तु पद्भ्याम् एव। सैन्ये यथोद्देशं विनीतवत् निविष्टमात्रे सः भ्रातरं शत्रुघ्नम् इदम् अब्रवीत् — ‘हे सौम्य, एभिः नरसंघैः लुब्धैः च सहितः त्वं समन्ततः इदं वनं क्षिप्रम् अन्वेषितुम् अर्हसि।’ ‘पद्भ्यां पादवतां वरः’ इति पदेन कविः भरतस्य विनयं सूचयति — यः रथारोहणयोग्यः सः पादाभ्यां गच्छति, यतः सः ज्येष्ठम् आश्रमे तापसं द्रष्टुं याति। ‘गुरुवर्तकम्’ इति रामस्य विशेषणम् अपि सार्थकम् — यः पितुः आज्ञायां वर्तते तं द्रष्टुं यः पितुः आज्ञायाः फलं वहति सः गच्छति।

At the end of the previous sarga Bharata's army had camped all round Citrakūṭa. This sarga begins with the first thing Bharata did once it was settled. Mighty Bharata, best of those who go on foot, resolved to go to Kākutstha, who lived in obedience to his elders — and to go not by chariot but on foot. As soon as the troops had taken their places in good order, each where he had been told, he said to his brother Śatrughna: "Be quick, gentle brother; take these bands of men and these hunters and search this forest through on every side." By calling him best of those who go on foot the poet points to Bharata's humility: a man fit to ride in a chariot walks, because he is going to see his elder brother living as an ascetic in a hermitage. The epithet given to Rāma, "who lived in obedience to his elders", is pointed too: the one who bears the fruit of their father's command goes to see the one who is living by it.

२गुहस्य ज्ञातिसहस्रेण अन्वेषणम्, भरतस्य स्वयं वनचरणम्

४गुहो ज्ञातिसहस्रेण शरचापासिपाणिना।
समन्वेषतु काकुत्स्थावस्मिन्परिवृतः स्वयम्॥

५अमात्यैः सह पौरैश्च गुरुभिश्च द्विजातिभिः।
सह सर्वं चरिष्यामि पद्भ्यां परिवृतः स्वयम्॥

अन्वेषणस्य व्यवस्था विस्तारेण कथ्यते — ‘शरचापासिपाणिना ज्ञातिसहस्रेण परिवृतः गुहः स्वयम् अस्मिन् वने काकुत्स्थौ समन्वेषतु। अहम् अपि अमात्यैः पौरैः गुरुभिः द्विजातिभिः च सह परिवृतः स्वयं पद्भ्यां सर्वं चरिष्यामि।’ एतौ द्वौ श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ, समीक्षितसंस्करणे न स्तः; तथापि तौ प्रसङ्गे सुसङ्गतौ, यतः गुहस्य निषादसेना पूर्वं शृङ्गवेरपुरे मिलिता आसीत्, सा च अद्यापि भरतेन सह वर्तते। अत्र त्रयः अन्वेषकसमूहाः विभक्ताः — शत्रुघ्नः नरसंघैः लुब्धैः च, गुहः ज्ञातिभिः, भरतः स्वयम् अमात्यादिभिः। किन्तु भरतस्य कृते अन्वेषणं केवलं व्यवस्था न; तत् एव तस्य प्रायश्चित्तस्य मार्गः, यतः सः पद्भ्याम् एव चरति।

The search was laid out in detail: "Let Guha himself, with his thousand kinsmen bearing bows, arrows and swords, search this forest for the two Kākutsthas. And I too shall go through all of it on foot, with the ministers, the townsmen, the elders and the brahmins around me." These verses fit the story well, for Guha's force of Niṣādas had joined Bharata at Śṛṅgaverapura and was still with him. Three search parties are formed: Śatrughna with his bands of men and hunters, Guha with his kinsmen, and Bharata himself with the ministers and the rest. But for Bharata the search was not mere organisation; walking it on foot was the path of his atonement.

३‘न मे शान्तिर्भविष्यति’ — भरतस्य चतुर्विधा प्रतिज्ञा

६यावन्न रामं द्रक्ष्यामि लक्ष्मणं वा महाबलम्।
वैदेहीं वा महाभागां न मे शान्तिर्भविष्यति॥

७यावन्न चन्द्रसंकाशं तद्द्रक्ष्यामि शुभाननम्।
भ्रातुः पद्मविशालाक्षं न मे शान्तिर्भविष्यति॥

८सिद्धार्थः खलु सौमित्रिर्यश्चन्द्रविमलोपमम्।
मुखं पश्यति रामस्य राजीवाक्षं महाद्युतिम्॥

९यावन्न चरणौ भ्रातुः पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ।
शिरसा प्रग्रहीष्यामि न मे शान्तिर्भविष्यति॥

१०यावन्न राज्ये राज्यार्हः पितृपैतामहे स्थितः।
अभिषिक्तो जलक्लिन्नो न मे शान्तिर्भविष्यति॥

इतः भरतस्य हृदयम् एव वदति। चत्वारः श्लोकाः एकेन एव पदेन समाप्यन्ते — ‘न मे शान्तिर्भविष्यति’। ‘यावत् रामं महाबलं लक्ष्मणं महाभागां वैदेहीं वा न द्रक्ष्यामि, न मे शान्तिः। यावत् भ्रातुः चन्द्रसंकाशं शुभाननं पद्मविशालाक्षं न द्रक्ष्यामि, न मे शान्तिः। यावत् पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ भ्रातुः चरणौ शिरसा न प्रग्रहीष्यामि, न मे शान्तिः। यावत् राज्यार्हः सः पितृपैतामहे राज्ये स्थितः अभिषिक्तः जलक्लिन्नः च न भविष्यति, न मे शान्तिः।’ मध्ये च सः लक्ष्मणं श्लाघते — ‘सिद्धार्थः खलु सौमित्रिः, यः चन्द्रविमलोपमं राजीवाक्षं महाद्युति रामस्य मुखं नित्यं पश्यति।’ पुनरुक्तिः अत्र दोषः न, अपि तु शिल्पम् — एकैकस्मिन् श्लोके इच्छा उच्चतरा भवति: प्रथमं दर्शनम्, ततः मुखदर्शनम्, ततः चरणस्पर्शः, अन्ते च अभिषेकः। ‘पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ’ इति चरणयोः विशेषणेन भरतः रामम् एव सत्यं राजानं मन्यते; ‘पितृपैतामहे राज्ये’ इति पदेन च कुलक्रमागतम् अधिकारं स्मारयति, न तु कैकेय्याः वरम्। ‘जलक्लिन्नः’ इति च अभिषेकजलेन आर्द्रः इत्यर्थः — भरतस्य कामना राज्यत्यागमात्रं न, अपि तु रामस्य अभिषेकदर्शनम्।

From here Bharata's heart speaks. Four verses end with the same words, "I shall have no peace." "Until I see Rāma, or mighty Lakṣmaṇa, or illustrious Vaidehī, I shall have no peace. Until I see my brother's lovely face, bright as the moon, with eyes wide as lotuses, I shall have no peace. Until I hold on my head my brother's feet, marked with the signs of kingship, I shall have no peace. Until he who deserves the kingdom stands in the kingdom of his fathers and forefathers, consecrated and wet with the water of anointing, I shall have no peace." And in the midst of this he praised Lakṣmaṇa: "Saumitri has surely won his purpose, for he looks every day on Rāma's radiant, lotus-eyed face, spotless as the moon." The repetition is no fault but craft, for the wish rises with each verse: first to see them, then to see Rāma's face, then to touch his feet, and last to see him consecrated. By calling his brother's feet marked with the signs of kingship, Bharata declares Rāma the true king; "the kingdom of his fathers and forefathers" recalls the right that comes down through the family, not Kaikeyī's boon. And "wet with the water" means wet with the water of consecration: Bharata wants not only to give up the kingdom but to see Rāma anointed.

४सीतायाः कृतकृत्यता, चित्रकूटस्य वनस्य च सौभाग्यम्

११कृतकृत्या महाभागा वैदेही जनकात्मजा।
भर्तारं सागरान्तायाः पृथिव्या यानुगच्छति॥

१२सुशुभश्चित्रकूटोऽसौ गिरिराजसमो गिरिः।
यस्मिन्वसति काकुत्स्थः कुबेर इव नन्दने॥

१३कृतकार्यमिदं दुर्गवनं व्यालनिषेवितम्।
यदध्यास्ते महाराजो रामः शस्त्रभृतां वरः॥

भरतस्य दृष्टिः इदानीं बहिः गच्छति, सर्वं च रामसम्बन्धेन एव धन्यं पश्यति। ‘सागरान्तायाः पृथिव्याः भर्तारं या अनुगच्छति, सा महाभागा जनकात्मजा वैदेही कृतकृत्या। गिरिराजसमः असौ चित्रकूटः सुशुभः, यस्मिन् काकुत्स्थः वसति — नन्दने कुबेरः इव। इदं व्यालनिषेवितं दुर्गं वनम् अपि कृतकार्यम्, यत् शस्त्रभृतां वरः रामः अत्र अध्यास्ते।’ एषा दृष्टिः भरतस्य चरित्रस्य केन्द्रम् — सः आत्मानं निन्दति, अन्यान् सर्वान् च धन्यान् मन्यते। सीता पतिम् अनुगच्छति इति कृतकृत्या, पर्वतः रामं धारयति इति सुशुभः, वनं च रामेण अधिष्ठितम् इति कृतकार्यम्। एकः एव भरतः स्वयम् अकृतार्थः इति तस्य अन्तर्भावः, यः अग्रिमे सर्गे स्पष्टं विलापरूपेण प्रकटिष्यते।

Then Bharata's gaze turned outward, and he saw everything as blessed through its link with Rāma. "Vaidehī, Janaka's illustrious daughter, has fulfilled her purpose, for she follows her husband, lord of the sea-bounded earth. Blessed is this Citrakūṭa, equal to the king of mountains, where Kākutstha lives as Kubera lives in his garden Nandana. And this impassable forest, haunted by snakes, has fulfilled its purpose, since Rāma, best of those who bear arms, lives here." This outlook is the centre of Bharata's character: he blames himself and counts everyone else fortunate. Sītā is fulfilled because she follows her husband, the mountain blessed because it holds Rāma, the forest fulfilled because Rāma dwells in it. Bharata alone feels himself unfulfilled, and that inner feeling will pour out openly as lament in the next sarga.

५पद्भ्यां वनप्रवेशः, अग्निध्वजदर्शनम्, हर्षः, सेनायाः पुनर्निवेशः

१४एवमुक्त्वा महाबाहुर्भरतः पुरुषर्षभः।
पद्भ्यामेव महातेजाः प्रविवेश महद्वनम्॥

१५स तानि द्रुमजालानि जातानि गिरिसानुषु।
पुष्पिताग्राणि मध्येन जगाम वदतां वरः॥

१६स गिरेश्चित्रकूटस्य सालमारुह्य सत्वरम्।
रामाश्रमगतस्याग्नेर्ददर्श ध्वजमुच्छ्रितम्॥

१७तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान्मुमोद सहबान्धवः।
अत्र राम इति ज्ञात्वा गतः पारमिवाम्भसः॥

१८स चित्रकूटे तु गिरौ निशम्य रामाश्रमं पुण्यजनोपपन्नम्।
गुहेन सार्धं त्वरितो जगाम पुनर्निवेश्यैव चमूं महात्मा॥

एवम् उक्त्वा महातेजाः पुरुषर्षभः महाबाहुः भरतः पद्भ्याम् एव महत् वनं प्रविवेश। गिरिसानुषु जातानि पुष्पिताग्राणि द्रुमजालानि तेषां मध्येन वदतां वरः सः जगाम। ततः चित्रकूटस्य गिरेः सालं सत्वरम् आरुह्य रामाश्रमगतस्य अग्नेः उच्छ्रितं ध्वजं ददर्श — धूमः एव तत्र ध्वजः। तं दृष्ट्वा सहबान्धवः श्रीमान् भरतः मुमोद, ‘अत्र रामः’ इति ज्ञात्वा अम्भसः पारं गतः इव। अन्ते उपजातिवृत्तेन कविः वदति — चित्रकूटे गिरौ पुण्यजनोपपन्नं रामाश्रमं निशम्य सः महात्मा चमूं पुनः निवेश्य एव गुहेन सार्धं त्वरितः जगाम। धूमध्वजस्य दर्शनम् एव अस्य सर्गस्य शिखरम् — यः दिनानि यावत् अन्विष्यति सः एकेन चिह्नेन तीर्णः इव भवति। लक्ष्मणः कोविदारध्वजं दृष्ट्वा शङ्कितः, भरतः तु अग्निध्वजं दृष्ट्वा हृष्टः — द्वयोः ध्वजयोः विरोधेन कविः द्वयोः हृदययोः भेदं दर्शयति। श्लोकद्वये मार्गः एव वर्ण्यते — प्रथमं समतले द्रुमजालानां मध्येन गमनम्, ततः पर्वतस्य सालवृक्षारोहणम्; अधः गत्वा ऊर्ध्वं दृष्टिं प्रसारयति इति क्रमः। पूर्वसर्गे लक्ष्मणः सालम् आरुह्य सेनां दृष्टवान्, अत्र भरतः सालम् आरुह्य आश्रमं पश्यति — एकम् एव कर्म, द्वौ विरुद्धौ भावौ।

With these words mighty Bharata, a bull among men, entered the great forest on foot. The best of speakers made his way through the thickets of trees growing on the mountain slopes, their tops in full flower. Quickly climbing a sāla on Mount Citrakūṭa, he saw rising high the banner of the fire at Rāma's hermitage — its smoke. At the sight he and his kinsmen rejoiced; knowing that Rāma was there, he felt like a man who has crossed to the far shore of deep water. In the closing verse, in a longer metre, the poet tells how, having found Rāma's hermitage on Citrakūṭa, frequented by holy men, the great-souled Bharata had the army camp once more and hurried on with Guha. Seeing the smoke-banner is the climax of the sarga: a man who has searched for days feels himself carried across by a single sign. Lakṣmaṇa saw the kovidāra banner and grew suspicious; Bharata saw the banner of smoke and rejoiced — the poet sets the two banners against each other to show the difference between two hearts. The route too is described: first through the thickets on the lower ground, then up a sāla on the mountain, climbing to look out far. In the last sarga Lakṣmaṇa climbed a sāla and saw an army; here Bharata climbs a sāla and sees the hermitage — the same act, with opposite feelings.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टनवतितमः सर्गः॥ ९८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३५ पदानि

निवेश्य ९८.१ स्थापयित्वा, शिबिरं कारयित्वा

सन्धिः: नि + वेश्य → निवेश्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकात् ‘विश्’ धातोः णिजन्तात् ल्यबन्तम्
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

पादवत् ९८.१ पादयुक्तानां, जङ्गमप्राणिनाम्

सन्धिः: पाद + वत् → पादवत् — सन्धिकार्यं नास्ति (‘मतुप्’ प्रत्ययस्य ‘वत्’ इति आदेशः)
समासः: पादाः अस्य सन्ति इति — मत्वर्थीयम्
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम् (‘वरः’ इत्यस्य अपेक्षया)

अभिगन्तुम् ९८.१ समीपं गन्तुम्, अभिमुखं प्रयातुम्

सन्धिः: अभि + गन्तुम् → अभिगन्तुम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘गम्’ धातोः तुमुन्प्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः: अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)

गुरुवर्तक ९८.१ गुरुषु सेवापरायणः, पितुः आज्ञायां वर्तमानः

सन्धिः: गुरु + वर्तक → गुरुवर्तक — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गुरौ वर्तते इति गुरुवर्तकः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘काकुत्स्थम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

निविष्टमात्र ९८.२ निविष्टे सति एव, शिबिरे स्थिते एव

सन्धिः: नि + विष्ट → निविष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: निविष्टम् एव मात्रा यस्य तत् — बहुव्रीहिः (‘मात्र’ इत्यत्र ‘मात्रम्’ इति अवधारणार्थे)
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी — ‘सैन्ये निविष्टमात्रे’)

यथोद्देश ९८.२ यथास्थानम्, निर्दिष्टस्थाने

सन्धिः: यथा + उद्देश → यथोद्देश — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः: उद्देशम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
विभक्तिः: अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)

विनीतवत् ९८.२ विनयेन युक्तम् इव, अनुशासितरूपेण

सन्धिः: वि + नीत → विनीत — सन्धिकार्यं नास्ति; ततः ‘वति’ इति तद्धितप्रत्ययः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)

नरसंघ ९८.३ मनुष्यसमूहैः, जनसङ्घातैः

सन्धिः: नर + संघ → नरसंघ — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सम् + हन्’ इति व्युत्पत्तौ मकारस्य अनुस्वारः
समासः: नराणां संघाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

लुब्ध ९८.३ व्याधैः, मृगयाजीविभिः — अत्र निषादैः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘लुभ्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

अन्वेषितुम् ९८.३ अन्वेष्टुम्, मार्गयितुम्

सन्धिः: अनु + एषितुम् → अन्वेषितुम् — यण्सन्धिः (उ + ए = व् + ए)
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु + इष्’ धातोः तुमुन्प्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः: अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)

ज्ञातिसहस्र ९८.४ सहस्रसंख्यकैः स्वजनैः, बन्धुसहस्रेण

सन्धिः: ज्ञाति + सहस्र → ज्ञातिसहस्र — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: ज्ञातीनां सहस्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

शरचापासिपाणि ९८.४ बाणधनुःखड्गधारिणा, सशस्त्रेण

सन्धिः: चाप + असि → चापासि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: शराः चापः असिः च पाणौ यस्य सः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘ज्ञातिसहस्रेण’ इत्यस्य विशेषणम्)

समन्वेषतु ९८.४ सम्यक् अन्विष्यतु, अन्वेषणं करोतु

सन्धिः: सम् + अनु + एषतु → समन्वेषतु — मकारस्य अनुनासिकसन्धिः, ततः यण्सन्धिः (उ + ए = व् + ए)
समासः: समासः नास्ति — ‘सम् + अनु + इष्’ धातोः लोट्-प्रथमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः: क्रियापदम् (लोट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्)

परिवृत ९८.५ वेष्टितः, सर्वतः आवृतः

सन्धिः: परि + वृत → परिवृत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं ‘वृ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

द्विजाति ९८.५ ब्राह्मणैः, द्विजैः

सन्धिः: द्वि + जाति → द्विजाति — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: द्वे जाती यस्य सः — बहुव्रीहिः (जन्मना उपनयनेन च द्विः जातः)
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम्

महाभागा ९८.६ महाभाग्यशालिनी, परमपूज्या

सन्धिः: महा + भागा → महाभागा — सन्धिकार्यं नास्ति (‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः)
समासः: महान् भागः (भाग्यम्) यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘वैदेहीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

चन्द्रसंकाश ९८.७ चन्द्रतुल्यम्, चन्द्रसदृशम्

सन्धिः: सम् + काश → संकाश — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: चन्द्रेण संकाशम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘आननम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

पद्मविशालाक्ष ९८.७ कमलवत् विशालनेत्रम्

सन्धिः: विशाल + अक्ष → विशालाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: पद्मम् इव विशाले अक्षिणी यस्य तत् — उपमानपूर्वपदः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

सिद्धार्थ ९८.८ कृतार्थः, सफलमनोरथः

सन्धिः: सिद्ध + अर्थ → सिद्धार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: सिद्धः अर्थः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

चन्द्रविमलोपम ९८.८ निर्मलचन्द्रसदृशम्

सन्धिः: विमल + उपम → विमलोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: चन्द्रस्य विमलतया उपमा यस्य तत् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘मुखम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

राजीवाक्ष ९८.८ कमलनयनम्

सन्धिः: राजीव + अक्ष → राजीवाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: राजीवे इव अक्षिणी यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

पार्थिवव्यञ्जनान्वित ९८.९ राजचिह्नैः युक्तौ — चरणतले ध्वजवज्राङ्कुशादिलक्षणैः शोभितौ

सन्धिः: व्यञ्जन + अन्वित → व्यञ्जनान्वित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: पार्थिवस्य व्यञ्जनैः अन्वितौ — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, द्विवचनम् (‘चरणौ’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्रग्रहीष्यामि ९८.९ शिरसा धारयिष्यामि, आदरेण गृहीष्यामि

सन्धिः: प्र + ग्रहीष्यामि → प्रग्रहीष्यामि — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘प्र + ग्रह्’ धातोः लृट्-उत्तमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः: क्रियापदम् (लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्)

पितृपैतामह ९८.१० पितृपितामहपरम्परागते, कुलक्रमागते

सन्धिः: पितृ + पैतामह → पितृपैतामह — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पितुः पितामहस्य च सम्बन्धि — द्वन्द्वगर्भः तद्धितान्तः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘राज्ये’ इत्यस्य विशेषणम्)

जलक्लिन्न ९८.१० जलेन आर्द्रः — अत्र अभिषेकजलेन सिक्तः

सन्धिः: जल + क्लिन्न → जलक्लिन्न — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: जलेन क्लिन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

कृतकृत्या ९८.११ सम्पन्नकर्तव्या, धन्या, कृतार्था

सन्धिः: कृत + कृत्या → कृतकृत्या — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कृतं कृत्यं यया सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सागरान्ता ९८.११ समुद्रपर्यन्ता, सागरसीमा

सन्धिः: सागर + अन्ता → सागरान्ता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: सागरः अन्तः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘पृथिव्याः’ इत्यस्य विशेषणम्)

गिरिराजसम ९८.१२ हिमवत्तुल्यः, पर्वतश्रेष्ठसदृशः

सन्धिः: गिरि + राज → गिरिराज — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गिरिराजेन समः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘गिरिः’ इत्यस्य विशेषणम्)

व्यालनिषेवित ९८.१३ सर्पैः हिंस्रजन्तुभिः वा सेवितम्

सन्धिः: व्याल + निषेवित → व्यालनिषेवित — उत्तरपदं व्यञ्जनादि, अतः स्वरसन्धिकार्यं नास्ति
समासः: व्यालैः निषेवितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

शस्त्रभृत् ९८.१३ शस्त्रधारिणाम्, आयुधवताम्

सन्धिः: शस्त्र + भृत् → शस्त्रभृत् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शस्त्रं बिभर्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, बहुवचनम् (‘वरः’ इत्यस्य अपेक्षया)

पुरुषर्षभ ९८.१४ नरश्रेष्ठः, पुरुषेषु वृषभवत् प्रधानः

सन्धिः: पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः: पुरुषेषु ऋषभः इव — उपमानोत्तरपदः कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पुष्पिताग्र ९८.१५ येषां शाखाग्राणि पुष्पैः भृतानि, प्रफुल्लशिखराणि

सन्धिः: पुष्पित + अग्र → पुष्पिताग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: पुष्पितानि अग्राणि येषां तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)

उच्छ्रित ९८.१६ ऊर्ध्वम् उत्थितम्, उन्नतम्

सन्धिः: उद् + श्रित → उच्छ्रित — श्चुत्वसन्धिः तथा छत्वम् (द् + श् = च्छ्)
समासः: समासः नास्ति — ‘उद् + श्रि’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘ध्वजम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

सहबान्धव ९८.१७ बन्धुसहितः — अत्र शत्रुघ्नादिभिः सह

सन्धिः: सह + बान्धव → सहबान्धव — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बान्धवेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पुण्यजनोपपन्न ९८.१८ पुण्यात्मभिः महर्षिभिः युक्तम्

सन्धिः: पुण्यजन + उपपन्न → पुण्यजनोपपन्न — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: पुण्यजनैः उपपन्नम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘रामाश्रमम्’ इत्यस्य विशेषणम्)