॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ९७

अयोध्याकाण्डम् — सप्तनवतितमः सर्गः

रामेण लक्ष्मणस्य रोषशमनम्

‘किं राज्येन सापवादेन’ इति रामस्य प्रतिज्ञा, भरतस्य भ्रातृवात्सल्यवर्णनम्, लक्ष्मणस्य लज्जा, भरतसेनायाः पर्वतसमीपे निवेशः

अस्मिन् सर्गे भरतं प्रति सुसंरब्धं क्रोधमूर्च्छितं लक्ष्मणं रामः परिसान्त्व्य वदति — ‘महाबले महोत्साहे भरते स्वयमागते धनुषा असिना वा किं कार्यम्? पितुः सत्यं प्रतिश्रुत्य आहवे भरतं हत्वा सापवादेन राज्येन किं करिष्यामि? बान्धवक्षये लब्धं द्रव्यं विषकृतं भक्ष्यम् इव न प्रतिगृह्णीयाम्; धर्मम् अर्थं कामं पृथिवीं च भवताम् एव अर्थे इच्छामि; अधर्मेण शक्रत्वम् अपि न इच्छेयम्।’ ततः सः भरतस्य आगमनस्य कारणं व्याख्याति — कुलधर्मम् अनुस्मरन्, स्नेहेनाक्रान्तहृदयः, शोकेनाकुलितेन्द्रियः सः द्रष्टुम् एव अभ्यागतः, राज्यं दातुम् आगतः; अतः तस्मै निष्ठुरं वचः न वाच्यम्। ‘यदि राज्यस्य हेतोः त्वम् एवं वदसि, तर्हि भरतं दृष्ट्वा वक्ष्यामि — अस्मै राज्यं प्रदीयताम्’ इति वचनेन लक्ष्मणः लज्जया स्वगात्राणि प्रविवेश इव। ततः सः ‘पिता दशरथः स्वयम् आयातः’ इति मन्यते; रामः अपि तत् अनुमोदते। वृक्षाग्रात् तुरगोत्तमौ शत्रुंजयं गजं च पश्यन् सः पाण्डुरस्य दिव्यस्य छत्रस्य अदर्शनेन संशयं वदति। रामस्य आदेशेन अवतीर्य प्राञ्जलिः सः रामपार्श्वे तिष्ठति। अन्ते भरतस्य आदेशेन सेना शैलस्य समन्तात् अध्यर्धयोजनं व्याप्य निविशते; उपजातिवृत्तेन ‘धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम्’ इति श्लोकेन सर्गः समाप्यते।

१रामेण क्रोधमूर्च्छितस्य लक्ष्मणस्य सान्त्वनम्

१सुसंरब्धं तु भरतं लक्ष्मणं क्रोधमूर्च्छितम्।
रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत्॥

२किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा।
महाबले महोत्साहे भरते स्वयमागते॥

पूर्वस्मिन् सर्गे लक्ष्मणः भरतस्य सेनां दृष्ट्वा वधप्रतिज्ञाम् अकरोत्। अयं सर्गः तस्य एव रोषस्य शमनेन आरभ्यते। भरतं प्रति सुसंरब्धं क्रोधमूर्च्छितं च लक्ष्मणं रामः प्रथमं परिसान्त्व्य ततः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘अत्र धनुषा किं कार्यम्? असिना वा सचर्मणा किं प्रयोजनम्? महाबले महोत्साहे भरते स्वयम् आगते शस्त्रस्य अवसरः एव नास्ति।’ कविः अत्र द्वे क्रिये क्रमेण योजयति — प्रथमं सान्त्वनम्, ततः वचनम्; यतः क्रोधेन मूर्च्छितं चेतः उपदेशं न गृह्णाति। ‘स्वयम् आगते’ इति पदम् एव रामस्य युक्तिः — यः शत्रुरूपेण आगच्छेत् सः न स्वयम् आगच्छति, सः सेनया आगच्छति; भरतस्य तु आगमनम् एव तस्य निर्दोषतायाः प्रमाणम्। ‘महोत्साहे’ इति विशेषणेन रामः भ्रातुः गुणम् एव स्मारयति, न दोषम्। पूर्वसर्गे लक्ष्मणः भरतं ‘अरिः’ इति अवदत्; अत्र रामः तम् एव ‘महाबलः महोत्साहः’ इति वर्णयति — एकस्य एव पुरुषस्य द्वे चित्रे, द्वयोः द्रष्ट्रोः भेदेन।

In the previous sarga Lakṣmaṇa, seeing Bharata's army, had vowed to kill him; this sarga opens with that anger being calmed. Lakṣmaṇa was in a fury against Bharata and beside himself with rage, so Rāma first soothed him and only then spoke: "What need is there here of a bow, or of a sword and shield? Bharata, so mighty and so full of spirit, has come in person; there is no call for weapons at all." The poet sets two acts in order, first comfort and then argument, because a mind stunned by anger will not take advice. "In person" is the core of Rāma's reasoning: a man who comes as an enemy does not come himself, he sends an army; Bharata's coming in person is itself proof of his innocence. In calling him mighty and full of spirit, Rāma reminds his brother of Bharata's virtues, not his faults. In the last sarga Lakṣmaṇa called Bharata "the enemy"; here Rāma calls him mighty and spirited — two portraits of one man, differing with the eyes that see him.

२‘किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन’ — रामस्य प्रतिज्ञा

३पितुः सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमाहवे।
किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण॥

४यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्।
नाहं तत्प्रतिगृह्णीयां भक्ष्यान्विषकृतानिव॥

५धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।
इच्छामि भवतामर्थे एतत्प्रतिशृणोमि ते॥

६भ्रातृणां संग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण।
राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनायुधमालभे॥

७नेयं मम मही सौम्य दुर्लभा सागराम्बरा।
नहीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण॥

८यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं वापि मानद।
भवेन्मम सुखं किंचिद्भस्म तत्कुरुतां शिखी॥

रामः स्वस्य मूलनिश्चयं प्रकटयति — ‘पितुः सत्यं प्रतिश्रुत्य आहवे भरतं हत्वा सापवादेन राज्येन किं करिष्यामि? यद् द्रव्यं बान्धवानां मित्राणां वा क्षये भवेत्, तत् विषकृतान् भक्ष्यान् इव अहं न प्रतिगृह्णीयाम्। हे लक्ष्मण, धर्मम् अर्थं कामं पृथिवीं च भवताम् एव अर्थे इच्छामि — एतत् ते प्रतिशृणोमि। भ्रातॄणां संग्रहार्थं सुखार्थं च अहं राज्यम् अपि इच्छामि; सत्येन आयुधम् आलभे। हे सौम्य, सागराम्बरा इयं मही मम दुर्लभा न; किन्तु अधर्मेण शक्रत्वम् अपि न इच्छेयम्। हे मानद, भरतं त्वां शत्रुघ्नं च विना यत् किंचित् मम सुखं भवेत्, तत् शिखी भस्म करोतु।’ एते षट् श्लोकाः रामस्य समग्रस्य चरित्रस्य संक्षेपः — राज्यं साध्यं न, अपि तु भ्रातॄणां संग्रहस्य साधनम्। ‘सत्येनायुधमालभे’ इति शपथः क्षत्रियस्य दृढतमः; धनुः स्पृष्ट्वा सत्यं वदति। ‘विषकृतान् भक्ष्यान् इव’ इति उपमा अपि तीव्रा — बन्धुवधेन लब्धं राज्यं भोजनम् इव दृश्यते, किन्तु तत् प्राणहरम् एव।

Then Rāma laid bare his own deepest resolve: "I have promised to keep my father's word. What should I do with a kingdom won by killing Bharata in battle, a kingdom under reproach? Wealth that comes from the ruin of kinsmen or friends I would no more accept than poisoned food. Righteousness, wealth, pleasure, the earth itself — I want them only for your sakes, Lakṣmaṇa; this I promise you. It is to hold my brothers together and to make them happy that I would want even the kingdom; I lay my hand on my weapon and swear it by my truth. This earth in its robe of ocean is not beyond my reach, gentle brother, but I would not want even Indra's throne if it came by unrighteousness. Giver of honour, if any happiness should come to me without Bharata, you and Śatrughna, let fire burn it to ashes." These words sum up Rāma's whole character: the kingdom is not an end but a means of holding his brothers together. To swear by his truth with his hand on his weapon is the firmest oath a warrior can take. And the image of poisoned food is sharp: a kingdom won by killing kin looks like a meal but takes the eater's life.

३भरतस्य भ्रातृवात्सल्यम् — ‘नान्यथाऽऽगतः’

९मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।
मम प्राणैः प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्॥

१०श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।
जानक्या सहितं वीर त्वया च पुरुषोत्तम॥

११स्नेहेनाक्रान्तहृदयः शोकेनाकुलितेन्द्रियः।
द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽऽगतः॥

१२अम्बां च केकयीं रुष्य भरतश्चाप्रियं वदन्।
प्रसाद्य पितरं श्रीमान्राज्यं मे दातुमागतः॥

१३प्राप्तकालं यथैषोऽस्मान्भरतो द्रष्टुमर्हति।
अस्मासु मनसाप्येष नाहितं किंचिदाचरेत्॥

ततः रामः भरतस्य आगमनस्य कारणं स्वयमेव व्याख्याति — ‘मन्ये, अयोध्यां प्रत्यागतः भ्रातृवत्सलः भरतः, यः मम प्राणेभ्यः अपि प्रियतरः, कुलधर्मम् अनुस्मरन् आगतः। हे वीर पुरुषोत्तम, मां जटावल्कलधारिणं प्रव्राजितं जानक्या त्वया च सहितं श्रुत्वा स्नेहेन आक्रान्तहृदयः शोकेन आकुलितेन्द्रियः च सः द्रष्टुम् एव अभ्यागतः, न अन्यथा। अम्बां कैकेयीं रुष्य, तस्यै अप्रियं वदन्, पितरं च प्रसाद्य श्रीमान् भरतः मह्यं राज्यं दातुम् आगतः। यथा एषः अस्मान् द्रष्टुम् अर्हति, तत् प्राप्तकालम् एव; अस्मासु सः मनसा अपि किंचित् अहितं न आचरेत्।’ रामस्य एषा व्याख्या न केवलं भ्रातुः रक्षणम्, अपि तु मानवस्वभावस्य सूक्ष्मं ज्ञानम् — यः कुलधर्मम् अनुस्मरति सः ज्येष्ठं हन्तुं न आगच्छति। लक्ष्मणः ध्वजं दृष्ट्वा शत्रुं कल्पितवान्, रामः तु शीलं स्मृत्वा भ्रातरम् एव पश्यति। ‘मम प्राणेभ्यः प्रियतरः’ इति वचनेन रामस्य स्नेहः, ‘नान्यथाऽऽगतः’ इति निश्चयेन च तस्य विश्वासः प्रकटितः।

Next Rāma explained for himself why Bharata had come. "I believe Bharata, who loves his brothers and is dearer to me than my own life, has returned to Ayodhyā and, remembering the duty of our house, has heard that I was sent into exile in matted hair and bark with Jānakī and with you. His heart overcome with love and his senses shaken with grief, he has come simply to see us, and for nothing else. He has been angry with mother Kaikeyī and spoken harshly to her, he has won our father round, and now noble Bharata has come to give me the kingdom. It is only right that he should want to see us now; he would not do us the least harm even in thought." This reading is not only a defence of his brother but a fine knowledge of human nature: one who remembers the duty of his house does not come to kill his elder brother. Lakṣmaṇa saw a banner and imagined an enemy; Rāma remembered Bharata's character and saw a brother. "Dearer than my own life" shows Rāma's love; "for nothing else" shows his trust.

४‘नहि ते निष्ठुरं वाच्यः’ — राज्यदानप्रस्तावः

१४विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम्।
ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं यद्विशङ्कसे॥

१५नहि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः।
अहं ह्यप्रियमुक्तः स्यां भरतस्याप्रिये कृते॥

१६कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यांचिदापदि।
भ्राता वा भ्रातरं हन्यात्सौमित्रे प्राणमात्मनः॥

१७यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे।
वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम्॥

१८उच्यमानो हि भरतो मया लक्ष्मण तद्वचः।
राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव मंस्यते॥

रामः लक्ष्मणं प्रतिप्रश्नेन एव निरुत्तरं करोति — ‘भरतेन ते कदा किं विप्रियं कृतपूर्वम्? यत् अद्य त्वं भरतं विशङ्कसे, तादृशं भयं ते कुतः? तस्मात् ते भरतं प्रति निष्ठुरं वचः अप्रियं वा न वाच्यम्; भरतस्य अप्रिये कृते अहम् एव अप्रियम् उक्तः स्याम्। कस्याञ्चित् अपि आपदि कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः? हे सौमित्रे, भ्राता वा आत्मनः प्राणभूतं भ्रातरं कथं हन्यात्? यदि त्वं राज्यस्य हेतोः इमां वाचं प्रभाषसे, तर्हि भरतं दृष्ट्वा वक्ष्यामि — अस्मै राज्यं प्रदीयताम्। मया तत् वचः उच्यमानः भरतः ‘बाढम्’ इति एव मंस्यते।’ अन्तिमः प्रहारः एव तीव्रतमः — यदि राज्यम् एव कारणम्, तर्हि तत् त्वम् एव गृहाण; अहं तु तत् दातुं सज्जः। एतेन लक्ष्मणस्य समग्रा युक्तिः निर्मूला भवति, यतः तस्य रोषस्य आधारः राज्यलोभः न आसीत्, किन्तु रामस्य एतत् वचनम् अपि तम् एव निर्दिशति। ‘भरतस्य अप्रिये कृते अहम् एव अप्रियम् उक्तः स्याम्’ इति पदेन भ्रात्रोः अभेदः स्थापितः — भरतम् अवमन्य रामः न मान्यते।

Then Rāma silenced Lakṣmaṇa with questions of his own: "What wrong has Bharata ever done you? Where does this fear come from, that you suspect him today? You must not say a harsh or unkind word to Bharata; if Bharata is treated unkindly, it is I who am spoken to unkindly. Whatever the extremity, how could sons kill their father? How could a brother kill a brother who is his very life, Saumitri? If you are speaking like this for the kingdom's sake, then when I see Bharata I shall tell him: let the kingdom be given to Lakṣmaṇa. And when I say it, Bharata will simply answer, 'So be it.'" The last blow was the sharpest: if the kingdom is really the reason, take it yourself; I am ready to hand it over. This uproots Lakṣmaṇa's whole argument. His anger had never sprung from greed for the kingdom, yet Rāma's words point straight at that possibility. And the words "if Bharata is treated unkindly, it is I who am spoken to unkindly" make the two brothers one: Rāma cannot be honoured while Bharata is scorned.

५लक्ष्मणस्य लज्जा — ‘पिता दशरथः स्वयमायातः’

१९तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः।
लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया॥

२०तद्वाक्यं लक्ष्मणः श्रुत्वा व्रीडितः प्रत्युवाच ह।
त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथः स्वयम्॥

२१व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह।
एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान्द्रष्टुमागतः॥

२२अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमानः सुखोचितौ।
वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति॥

२३इमां चाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम्।
पिता मे राघवः श्रीमान्वनादादाय यास्यति॥

धर्मशीलेन भ्रात्रा तथा उक्तः, तस्य हिते रतः लक्ष्मणः लज्जया स्वानि गात्राणि प्रविवेश इव — यथा कश्चित् स्वशरीरे एव निलीयेत। तत् वाक्यं श्रुत्वा व्रीडितः सः प्रत्युवाच — ‘त्वां द्रष्टुं पिता दशरथः स्वयम् आयातः इति मन्ये।’ व्रीडितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः उत्तरम् अददात् — ‘एषः महाबाहुः अस्मान् इह द्रष्टुम् आगतः इति अहम् अपि मन्ये। अथवा नौ सुखोचितौ मन्यमानः, वनवासम् अनुध्याय, ध्रुवं गृहाय प्रतिनेष्यति। इमाम् अत्यन्तसुखसेविनीं वैदेहीम् अपि मम पिता श्रीमान् राघवः वनात् आदाय यास्यति।’ लक्ष्मणस्य शङ्का इदानीं स्नेहे परिणता — यः क्षणात् पूर्वं शत्रुसेनां पश्यति स्म, सः अधुना पितुः आगमनम् एव कल्पयति। रामः अपि तां कल्पनाम् अनुमोदते, यतः द्वयोः अपि हृदये पितुः दर्शनस्य आशा जीवति। किन्तु पाठकः जानाति यत् दशरथः न आगमिष्यति — एषा एव अस्य स्थलस्य करुणा। ‘लज्जया स्वानि गात्राणि प्रविवेश इव’ इति उत्प्रेक्षा लक्ष्मणस्य परिवर्तनं सूक्ष्मतया दर्शयति — यः सालाग्रे उन्नतः आसीत्, सः अधुना स्वशरीरे एव संकुचितः।

Spoken to like this by his righteous brother, whose only concern was his good, Lakṣmaṇa seemed to shrink into his own limbs for shame, as though he would hide inside his body. Hearing those words he answered, abashed: "I think it is our father Daśaratha himself who has come to see you." Seeing him abashed, Rāma replied: "I too think it is our strong-armed father who has come here to see us. Or rather, I am sure of it: thinking that we two are used to comfort, and brooding on our life in the forest, he will take us home. And my noble father will take Vaidehī too, who has known nothing but ease, away from the forest with him." Lakṣmaṇa's suspicion had now turned to affection: a moment ago he saw an enemy army, and now he imagined his father's coming. Rāma agreed, for in both their hearts the hope of seeing their father was still alive. But the reader knows Daśaratha will not come, and that is the pathos of the passage. The image of Lakṣmaṇa shrinking into his own limbs marks his change finely: the man who stood tall at the top of the sāla is now drawn into himself.

६तुरगोत्तमौ, शत्रुंजयः गजः, छत्रस्य अदर्शनम्, अवरोहणम्

२४एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ।
वायुवेगसमौ वीरौ जवनौ तुरगोत्तमौ॥

२५स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे।
नागः शत्रुंजयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः॥

२६न तु पश्यामि तच्छत्रं पाण्डुरं लोकविश्रुतम्।
पितुर्दिव्यं महाभाग संशयो भवतीह मे॥

२७वृक्षाग्रादवरोह त्वं कुरु लक्ष्मण मद्वचः।
इतीव रामो धर्मात्मा सौमित्रिं तमुवाच ह॥

२८अवतीर्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिंजयः।
लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः॥

लक्ष्मणः उच्चात् सालाग्रात् पुनः वर्णयति — ‘एतौ तौ गोत्रवन्तौ मनोरमौ वायुवेगसमौ जवनौ तुरगोत्तमौ सम्प्रकाशेते। एषः सुमहाकायः वाहिनीमुखे कम्पते — धीमतः तातस्य वृद्धः शत्रुंजयः नाम नागः। किन्तु तत् पाण्डुरं लोकविश्रुतं पितुः दिव्यं छत्रं न पश्यामि; हे महाभाग, अत्र मे संशयः भवति।’ छत्रस्य अदर्शनम् एव प्रथमं सूचनं यत् राजा न आगच्छति; किन्तु द्वौ अपि तस्य अर्थं न गृह्णीतः। ततः रामः आह — ‘हे लक्ष्मण, वृक्षाग्रात् अवरोह, मम वचः कुरु।’ इति धर्मात्मा रामः सौमित्रिं तम् उवाच। तस्मात् सालाग्रात् अवतीर्य समितिंजयः लक्ष्मणः प्राञ्जलिः भूत्वा रामस्य पार्श्वे तस्थौ। वृक्षात् अवरोहणम् एव रूपकम् — उच्चात् शङ्कास्थानात् सः भूमिं प्रति, भ्रातुः पार्श्वं प्रति च प्रत्यागच्छति। ‘प्राञ्जलिर्भूत्वा’ इति पदेन रोषस्य पूर्णं शमनं सूचितम्। ‘समितिंजयः’ इति विशेषणम् अत्र विशेषेण योजितम् — यः समितिं जयति सः अधुना स्वस्य क्रोधम् एव जितवान्; एषः एव वास्तविकः विजयः इति कविः सूचयति।

From high in the sāla Lakṣmaṇa described the scene again: "There are those two splendid horses of good stock, swift as the wind, coming into view. And that huge elephant swaying at the head of the column is Śatruṃjaya, the old elephant of our wise father. But I do not see our father's white parasol, famous through the world and divine; that makes me doubt, noble brother." The missing parasol was the first sign that the king was not coming, but neither brother grasped what it meant. Then righteous Rāma said to him: "Come down from the tree, Lakṣmaṇa; do as I say." Lakṣmaṇa, victor in battle, came down from the sāla, folded his hands and stood at Rāma's side. The descent is itself an image: from a high perch of suspicion he returned to the ground and to his brother's side. The folded hands show his anger fully spent. The epithet "victor in battle" is placed here with purpose: he who conquers in battle has now conquered his own anger, and the poet suggests that this is the true victory.

७भरतस्य आदेशेन सेनानिवेशः, वंशस्थेन सर्गसमाप्तिः

२९भरतेनाथ संदिष्टा सम्मर्दो न भवेदिति।
समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत्॥

३०अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य ह।
पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिनराकुला॥

३१सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम्।
प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विरोचते नीतिमता प्रणीता॥

अत्र दृष्टिः पर्वतात् अधः सेनां प्रति गच्छति। भरतेन संदिष्टा — ‘सम्मर्दः न भवेत्’ इति — सेना तस्य शैलस्य समन्तात् वासम् अकल्पयत्। इक्ष्वाकुचमूः पर्वतस्य पार्श्वे अध्यर्धं योजनम् आवृत्य न्यविशत्, गजवाजिनराकुला सती। अन्तिमे श्लोके कविः वृत्तं परिवर्तयति — सा चित्रकूटे भरतेन आनीता सेना धर्मं पुरस्कृत्य, दर्पं विधूय, रघुनन्दनस्य प्रसादनार्थं नीतिमता प्रणीता सती विरोचते। ‘धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम्’ इति पदद्वयम् एव अस्य सर्गस्य सारः — या सेना लक्ष्मणस्य दृष्टौ शत्रुसेना आसीत्, सा वस्तुतः दर्पं त्यक्त्वा धर्मं पुरतः कृत्वा प्रसादनार्थम् एव आगता। ‘सम्मर्दः न भवेत्’ इति भरतस्य आदेशः अपि तम् एव भावं दर्शयति — तपोवनस्य शान्तिः न भङ्क्तव्या। एवं सर्गः शङ्कायाः शमनेन, सेनायाः निवेशेन च समाप्यते। वृत्तपरिवर्तनम् अपि अर्थवत् — अनुष्टुभः प्रवाहात् दीर्घवृत्तं प्रति गमनेन कविः दृश्यस्य समाप्तिं सूचयति, यथा अस्मिन् काण्डे प्रायः सर्गान्तेषु दृश्यते।

Now the eye moves from the mountain down to the army. Bharata had ordered that there should be no crowding, and the army made its camp all round the mountain. The Ikṣvāku host, thick with elephants, horses and men, spread over a league and a half beside the mountain and settled there. In the last verse the poet changes to a longer metre, as he often does at the end of a sarga in this kāṇḍa, to mark the close of the scene: brought to Citrakūṭa by Bharata, putting righteousness first and shaking off its pride, led by a man wise in policy in order to win over Raghu's son, the army was a splendid sight. "Putting righteousness first and shaking off pride" is the heart of this sarga: the army that looked hostile to Lakṣmaṇa had in truth laid aside its pride and come, with righteousness at its head, only to win Rāma's favour. Bharata's order against crowding shows the same spirit — the peace of the hermitage forest was not to be broken. So the sarga ends with suspicion calmed and the army at rest.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः॥ ९७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
सुसंरब्ध ९७.१ अत्यन्तं क्रुद्धः, रोषावेशयुक्तः
सन्धिः
सु + सम् + रब्ध → सुसंरब्ध — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + रभ्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्, ‘सु’ इति प्रादिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘लक्ष्मणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
क्रोधमूर्च्छित ९७.१ क्रोधेन विवेकं विस्मृतः, रोषेण मोहम् आपन्नः
सन्धिः
क्रोध + मूर्च्छित → क्रोधमूर्च्छित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्रोधेन मूर्च्छितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
परिसान्त्व्य ९७.१ सम्यक् सान्त्वयित्वा, परितोष्य
सन्धिः
परि + सान्त्व्य → परिसान्त्व्य — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे तु ‘परिसान्त्व्य + अथ’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकात् ‘सान्त्व्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
महोत्साह ९७.२ महोद्यमः, प्रबलपराक्रमः
सन्धिः
महा + उत्साह → महोत्साह — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
महान् उत्साहः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सतिसप्तमी — ‘भरते स्वयमागते’)
प्रतिश्रुत्य ९७.३ प्रतिज्ञां कृत्वा, वचनं दत्त्वा
सन्धिः
प्रति + श्रुत्य → प्रतिश्रुत्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकात् ‘श्रु’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
सापवाद ९७.३ निन्दायुक्तम्, कलङ्कितम्
सन्धिः
स + अपवाद → सापवाद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अपवादेन सहितम् — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘राज्येन’ इत्यस्य विशेषणम्)
संग्रहार्थ ९७.६ एकत्र रक्षणार्थम्, परिपालनार्थम्
सन्धिः
संग्रह + अर्थ → संग्रहार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
संग्रहः अर्थः (प्रयोजनम्) यस्य तत् — बहुव्रीहिः; प्रयोगे ‘संग्रहार्थम्’ इति क्रियाविशेषणम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (प्रयोजनार्थे)
आलभे ९७.६ स्पृशामि — अत्र ‘आयुधं स्पृष्ट्वा शपथं करोमि’ इति अर्थः
सन्धिः
आ + लभे → आलभे — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे तु ‘आयुधम् + आलभे’ इत्यत्र मकारस्य अनुनासिकसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘आ + लभ्’ धातोः लट्-उत्तमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम् (लट्, आत्मनेपदम्, उत्तमपुरुषः)
सागराम्बरा ९७.७ समुद्रवसना, सागरपर्यन्ता पृथिवी
सन्धिः
सागर + अम्बरा → सागराम्बरा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सागरः अम्बरं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘मही’ इत्यस्य विशेषणम्)
मानद ९७.८ अन्येषां सम्मानं दातः — लक्ष्मणस्य रामं प्रति सम्बोधनम्
सन्धिः
मान + द → मानद — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मानं ददाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, प्रथमा, एकवचनम्
भ्रातृवत्सल ९७.९ भ्रातुः विषये स्नेहयुक्तः, भ्रातृप्रेमी
सन्धिः
भ्रातृ + वत्सल → भ्रातृवत्सल — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भ्रातरि वत्सलः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कुलधर्म ९७.९ वंशस्य परम्परागतः आचारः, कुलोचितं कर्तव्यम्
सन्धिः
कुल + धर्म → कुलधर्म — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कुलस्य धर्मः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अनुस्मरन्’ इत्यस्य कर्म)
प्रव्राजित ९७.१० वनं प्रेषितः, निर्वासितः
सन्धिः
प्र + व्राजित → प्रव्राजित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र + व्रज्’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
आक्रान्तहृदय ९७.११ यस्य हृदयम् अभिभूतम्, स्नेहेन व्याप्तचित्तः
सन्धिः
आ + क्रान्त → आक्रान्त — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे तु ‘स्नेहेन + आक्रान्तहृदयः’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
आक्रान्तं हृदयं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
आकुलितेन्द्रिय ९७.११ यस्य इन्द्रियाणि व्याकुलानि, शोकेन विह्वलः
सन्धिः
आकुलित + इन्द्रिय → आकुलितेन्द्रिय — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
आकुलितानि इन्द्रियाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्राप्तकाल ९७.१३ समयोचितम्, उचितकाले प्रवृत्तम्
सन्धिः
प्र + आप्त → प्राप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ततः ‘प्राप्त + काल’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्राप्तः कालः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे, भावार्थे)
विशङ्कसे ९७.१४ सन्देहं करोषि, आशङ्कसे
सन्धिः
वि + शङ्कसे → विशङ्कसे — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + शङ्क्’ धातोः लट्-मध्यमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम् (लट्, आत्मनेपदम्, मध्यमपुरुषः)
निष्ठुर ९७.१५ कठोरम्, कर्कशम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘निस्’ इत्यस्य सकारस्य षत्वं ततः तकारस्य टत्वम् इति व्युत्पत्तिः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वचः’ इत्यस्य विशेषणम्)
मंस्यते ९७.१८ मंस्यति, अङ्गीकरिष्यति, स्वीकरिष्यति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘मन्’ धातोः लृट्-प्रथमपुरुषैकवचने नकारस्य अनुस्वारः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् (लृट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः)
धर्मशील ९७.१९ धर्मस्वभावः, धर्मे निरतः
सन्धिः
धर्म + शील → धर्मशील — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
धर्मः शीलं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘भ्रात्रा’ इत्यस्य विशेषणम्)
व्रीडित ९७.२० लज्जितः, ह्रीयुक्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘व्रीड्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुखोचित ९७.२२ सुखस्य योग्यौ, सुखभोगार्हौ
सन्धिः
सुख + उचित → सुखोचित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सुखस्य उचितौ — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम् (‘नौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
अत्यन्तसुखसेविनी ९७.२३ निरन्तरं सुखम् अनुभवितुं योग्या, सुखलालिता
सन्धिः
अति + अन्त → अत्यन्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
अत्यन्तं सुखं सेवते इति अत्यन्तसुखसेविनी — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वैदेहीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
वायुवेगसम ९७.२४ वायोः वेगतुल्यौ, अतिशीघ्रगामिनौ
सन्धिः
वायु + वेग → वायुवेग — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वायोः वेगेन समौ — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘तुरगोत्तमौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
लोकविश्रुत ९७.२६ जगति प्रसिद्धम्, सर्वत्र ख्यातम्
सन्धिः
वि + श्रुत → विश्रुत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
लोके विश्रुतम् — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘छत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
समितिंजय ९७.२८ संग्रामे विजयी, युद्धजेता
सन्धिः
समितिम् + जय → समितिंजय — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
समितिं जयति इति — उपपदतत्पुरुषः (अलुक्समासः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्राञ्जलि ९७.२८ बद्धाञ्जलिः, हस्तौ संयोज्य स्थितः
सन्धिः
प्र + अञ्जलि → प्राञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्रगतः अञ्जलिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सम्मर्द ९७.२९ संघर्षः, परस्परपीडनम्, भीडा
सन्धिः
सम् + मर्द → सम्मर्द — मकारस्य परसवर्णः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + मृद्’ धातोः घञन्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
गजवाजिनराकुला ९७.३० हस्तिभिः अश्वैः मनुष्यैः च संकुला
सन्धिः
गजवाजिनर + आकुला → गजवाजिनराकुला — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
गजैः वाजिभिः नरैः च आकुला — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः (गजाः च वाजिनः च नराः च इति द्वन्द्वः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सेना’ इत्यस्य विशेषणम्)
नीतिमत् ९७.३१ नयशास्त्रज्ञेन, नीतिकुशलेन
सन्धिः
नीति + मत् → नीतिमत् — सन्धिकार्यं नास्ति (‘मतुप्’ प्रत्ययः)
समासः
नीतिः अस्य अस्ति इति — मत्वर्थीयम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘भरतेन’ इत्यस्य विशेषणम्)