सेनादर्शनेन लक्ष्मणस्य रोषः

गिरिप्रस्थे रामसीतयोः विश्रामः, भरतसेनायाः रेणुः शब्दश्च, लक्ष्मणस्य सालारोहणम्, कोविदारध्वजदर्शनम्, भरतवधप्रतिज्ञा

अस्मिन् सर्गे मन्दाकिनीदर्शनानन्तरं गिरिप्रस्थे उपविष्टयोः रामसीतयोः शान्तिं भङ्क्त्वा भरतस्य उपयायिन्याः सेनायाः रेणुः शब्दश्च नभस्पृशौ प्रादुर्भवतः। शब्देन त्रस्ताः मत्ताः यूथपाः सयूथाः दिशः प्रद्रवन्ति। रामः लक्ष्मणं पृच्छति — ‘गजयूथानि, महिषाः, सिंहत्रस्ताः मृगाः, मृगयां चरन् राजा, अन्यद् वा श्वापदम्? अयं गिरिः पक्षिणाम् अपि सुदुश्चरः; सर्वमेतद्यथातत्त्वमभिज्ञातुमर्हसि।’ लक्ष्मणः पुष्पितं सालम् आरुह्य उदङ्मुखः गजाश्वरथसम्बाधां महतीं चमूं पश्यति, रामं च ‘अग्निं संशमयतु, सीता गुहां भजताम्, चापं सज्यं कुरु’ इति वदति। ‘कस्येमां मन्यसे चमूम्’ इति पृष्टः सः रथे विराजमानं कोविदारध्वजं दृष्ट्वा निश्चिनोति — ‘अभिषिक्तः भरतः आवां हन्तुं समभ्येति।’ ततः तस्य रोषः क्रमेण वर्धते — गिरेः आश्रयणम्, संनद्धावस्थानम्, भरतवधे दोषाभावः, ‘पूर्वापकारिणं हत्वा न ह्यधर्मेण युज्यते’ इति नीतिवचनम्, कैकेय्याः सानुबन्धायाः वधप्रतिज्ञा, शत्रुसैन्येषु क्रोधमोक्षः, चित्रकूटकाननस्य शोणितोक्षणम्, अन्ते च ‘ससैन्यं भरतं हत्वा शराणां धनुषश्चानृणो भविष्यामि’ इति षट्पादेन श्लोकेन सर्गसमाप्तिः।

१मन्दाकिनीदर्शनानन्तरं गिरिप्रस्थे रामसीतयोः विश्रामः

१तां तदा दर्शयित्वा तु मैथिलीं गिरिनिम्नगाम्।
निषसाद गिरिप्रस्थे सीतां मांसेन छन्दयन्॥

२इदं मेध्यमिदं स्वादु निष्टप्तमिदमग्निना।
एवमास्ते स धर्मात्मा सीतया सह राघवः॥

पूर्वस्मिन् सर्गे रामः सीतायै मन्दाकिन्याः शोभां विस्तरेण दर्शितवान्। अयं सर्गः तस्य एव दृश्यस्य शान्तेन उपसंहारेण आरभ्यते — तां गिरिनिम्नगां मैथिल्यै दर्शयित्वा रामः गिरिप्रस्थे निषसाद, सीतां च फलमूलानां मांसेन छन्दयन् आसीत्। ‘इदं मेध्यम्, इदं स्वादु, इदम् अग्निना सुनिष्टप्तम्’ इति वदन् सः धर्मात्मा सीतया सह सुखेन उपविष्टः आसीत्। एषा एव शान्तिः अस्य सर्गस्य पृष्ठभूमिः; यतः अनन्तरं तस्याः शान्तेः मध्ये एव भरतसेनायाः कोलाहलः प्रविशति। कविः इच्छापूर्वकम् एतौ द्वौ श्लोकौ पूर्वसर्गस्य वातावरणात् आनीय अत्र स्थापयति, येन वनवासस्य मधुरता सेनाशब्दस्य भयङ्करता च परस्परं विरुध्येते। ‘मांसेन’ इति पदेन अत्र फलानां गर्भः एव अभिप्रेतः, न तु आमिषम्; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘फल-मूलके गूदेसे’ इति तम् एव अर्थम् अनुसरति। द्वयोः अपि श्लोकयोः क्रिया एका एव — लालनम्, आश्वासनम्, विश्रामः। सर्गान्ते तु सः एव लक्ष्मणः यः अत्र निःशब्दः, वधप्रतिज्ञां करिष्यति। एवं कविः अनुभवस्य द्वौ विरुद्धौ वर्णौ एकस्मिन् एव सर्गे संयोजयति — आदौ फलमूलयुक्तं लालनम्, अन्ते च रुधिरसिक्तं काननम्।

In the previous sarga Rāma had shown Sītā the beauty of the Mandākinī at length, and this sarga opens by quietly closing that scene. When he had shown Maithilī the river that runs down from the mountain, Rāma sat down on a terrace of the hill and coaxed Sītā with the pulp of the forest fruits and roots: "This is pure, this is sweet, this has been roasted well on the fire." So the righteous prince sat happily with Sītā. The word the poet uses for the pulp can also mean flesh, but here it means the soft inner part of the fruit, not meat. This calm is the backdrop of the whole sarga, for into the middle of it bursts the uproar of Bharata's army. The poet has deliberately carried these two verses over from the mood of the last sarga, so that the sweetness of forest life and the terror of an army's noise stand against each other. Both verses show a single action: tenderness, comfort, rest. And Lakṣmaṇa, silent here, will by the sarga's end be vowing slaughter; the sarga begins with a loving meal of fruit and roots and ends with a forest drenched in blood.

२भरतसेनायाः रेणुः शब्दश्च, वनजन्तूनां पलायनम्

३तथा तत्रासतस्तस्य भरतस्योपयायिनः।
सैन्यरेणुश्च शब्दश्च प्रादुरास्तां नभस्पृशौ॥

४एतस्मिन्नन्तरे त्रस्ताः शब्देन महता ततः।
अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथाद्दुद्रुवुर्दिशः॥

५स तं सैन्यसमुद्भूतं शब्दं शुश्राव राघवः।
तांश्च विप्रद्रुतान्सर्वान्यूथपानन्ववैक्षत॥

६तांश्च विप्रद्रुतान्दृष्ट्वा तं च श्रुत्वा महास्वनम्।
उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं दीप्ततेजसम्॥

७हन्त लक्ष्मण पश्येह सुमित्रा सुप्रजास्त्वया।
भीमस्तनितगम्भीरस्तुमुलः श्रूयते स्वनः॥

तथा तत्र उपविष्टयोः तयोः पुरतः उपयायिनः भरतस्य सेनायाः द्वौ अग्रदूतौ प्रादुरभूताम् — सैन्यरेणुः शब्दः च, उभौ अपि नभस्पृशौ। एतस्मिन् अन्तरे महता शब्देन त्रस्ताः अर्दिताः च मत्ताः यूथपाः सयूथाः सर्वासु दिक्षु दुद्रुवुः। रामः तं सैन्यसमुद्भूतं शब्दं शुश्राव, विप्रद्रुतान् सर्वान् यूथपान् च अन्ववैक्षत। तान् विद्रवतः दृष्ट्वा तं च महास्वनं श्रुत्वा सः दीप्ततेजसं सौमित्रिं लक्ष्मणम् उवाच — ‘हन्त लक्ष्मण, इह पश्य; सुमित्रा त्वया सुप्रजाः जाता। भीमस्तनितगम्भीरः तुमुलः स्वनः श्रूयते।’ अत्र कविः सेनाम् अद्यापि साक्षात् न दर्शयति; केवलं तस्याः रेणुः शब्दः च प्रथमं वनं प्रविशतः, वनजन्तवः च तस्याः प्रथमाः साक्षिणः भवन्ति। ‘नभस्पृशौ’ इति विशेषणेन सेनायाः विशालता सूच्यते — धूलिः अपि आकाशं स्पृशति। ‘सुमित्रा त्वया सुप्रजाः’ इति रामस्य वचनं स्नेहपूर्णं सम्बोधनम्, यत् आपत्काले अपि तस्य सौम्यतां प्रकटयति। ‘भीमस्तनितगम्भीरः’ इति उपमया शब्दस्य गभीरता मेघगर्जनया तुलिता; किन्तु सः मेघः न, सेना एव।

As the two of them sat there, the two heralds of Bharata's advancing army appeared before them: its dust and its din, both reaching up to the sky. At the same moment the rutting leaders of the elephant herds, terrified and tormented by the great noise, fled with their herds in every direction. Rāma heard the sound the army raised and watched the herd-leaders scattering. Seeing them run and hearing that huge noise, he said to Lakṣmaṇa, whose splendour blazed: "Look here, Lakṣmaṇa! Sumitrā has a fine son in you. There is a tumultuous sound, deep as a terrible thunderclap." The poet still does not show the army itself; only its dust and its noise enter the forest first, and the forest creatures are its first witnesses. The dust touching the sky tells of the army's size. Rāma's affectionate words about Sumitrā's fine son show his gentleness even at a moment of danger, and the sound he likens to thunder is no cloud but an army.

३रामस्य जिज्ञासा — ‘सर्वमेतद्यथातत्त्वमभिज्ञातुमर्हसि’

८गजयूथानि वारण्ये महिषा वा महावने।
वित्रासिता मृगाः सिंहैः सहसा प्रद्रुता दिशः॥

९राजा वा राजपुत्रो वा मृगयामटते वने।
अन्यद्वा श्वापदं किंचित्सौमित्रे ज्ञातुमर्हसि॥

१०सुदुश्चरो गिरिश्चायं पक्षिणामपि लक्ष्मण।
सर्वमेतद्यथातत्त्वमभिज्ञातुमिहार्हसि॥

रामः वनस्य सामान्यानि कारणानि क्रमेण गणयति — ‘किम् अस्मिन् महावने गजयूथानि महिषाः वा सञ्चरन्ति? अथवा सिंहैः वित्रासिताः मृगाः सहसा दिशः प्रद्रुताः? राजा वा राजपुत्रः वा वने मृगयाम् अटति? अन्यद् वा किंचित् श्वापदम् अस्ति? हे सौमित्रे, त्वं ज्ञातुम् अर्हसि।’ अनन्तरं सः स्वयमेव तानि कारणानि दुर्बलानि करोति — ‘अयं गिरिः पक्षिणाम् अपि सुदुश्चरः; अतः सर्वम् एतत् यथातत्त्वम् अभिज्ञातुम् इह अर्हसि।’ रामस्य एषा शान्ता जिज्ञासा लक्ष्मणस्य आगामिनः रोषस्य विपरीतरूपेण स्थापिता — एकः कारणं पृच्छति, अपरः शत्रुं कल्पयति। रामः न शङ्कते, न भयं गच्छति; सः केवलं तथ्यम् इच्छति। अष्टमे श्लोके गजाः महिषाः सिंहाः मृगाः च गणिताः — एतानि वनस्य स्वाभाविकानि कारणानि; नवमे तु मनुष्यः प्रविशति, किन्तु सः अपि मृगयुः एव, न शत्रुः। ‘यथातत्त्वम्’ इति पदम् एव अस्य सर्गस्य केन्द्रम् — यत् वस्तुतः अस्ति तत् ज्ञातव्यम्, न तु यत् भयेन कल्प्यते।

Rāma went through the ordinary causes the forest might offer, one by one: "Are there herds of elephants or buffaloes moving in this great wood? Or have deer, frightened by lions, suddenly bolted in all directions? Is some king or prince out hunting in the forest, or is it some other beast of prey? You should find out, Saumitri." Then he himself weakened those explanations: "This mountain is hard going even for birds; so find out the whole of this, here and now, exactly as it is." Rāma's calm inquiry is set as the opposite of the anger Lakṣmaṇa is about to show: one asks for the cause, the other imagines an enemy. Rāma neither suspects nor fears; he only wants the facts. His first guesses are elephants, buffaloes, lions and deer, the natural causes of the forest; then a man enters his thoughts, but only a hunter, not a foe. "Exactly as it is" is the key to this sarga: what is really there must be known, not what fear invents.

४लक्ष्मणस्य सालारोहणम्, चमूदर्शनम्, युद्धसज्जतोपदेशः

११स लक्ष्मणः संत्वरितः सालमारुह्य पुष्पितम्।
प्रेक्षमाणो दिशः सर्वाः पूर्वां दिशमवैक्षत॥

१२उदङ्मुखः प्रेक्षमाणो ददर्श महतीं चमूम्।
गजाश्वरथसम्बाधां यत्तैर्युक्तां पदातिभिः॥

१३तामश्वरथसम्पूर्णां रथध्वजविभूषिताम्।
शशंस सेनां रामाय वचनं चेदमब्रवीत्॥

१४अग्निं संशमयत्वार्यः सीता च भजतां गुहाम्।
सज्यं कुरुष्व चापं च शरांश्च कवचं तथा॥

लक्ष्मणः संत्वरितः पुष्पितं सालम् आरुह्य सर्वाः दिशः प्रेक्षमाणः पूर्वां दिशम् अवैक्षत। ततः उदङ्मुखः सन् महतीं चमूं ददर्श — गजाश्वरथसम्बाधां यत्तैः पदातिभिः युक्ताम्। ताम् अश्वरथसम्पूर्णां रथध्वजविभूषितां सेनां रामाय शशंस, इदं च वचनम् अब्रवीत् — ‘आर्यः अग्निं संशमयतु, सीता च गुहां भजताम्; त्वं च चापं सज्यं कुरु, शरान् कवचं च गृहाण।’ लक्ष्मणस्य प्रथमा प्रतिक्रिया एव युद्धसज्जता। धूमः सेनाम् आकर्षेत् इति भयात् सः अग्नेः शमनम् इच्छति — एतेन तस्य सावधानता अपि सूच्यते, केवलं रोषः न। सीतायाः गुहायां प्रवेशः, धनुषः सज्जीकरणम्, कवचधारणम् — एतानि त्रीणि क्रमशः रक्षणस्य त्रीणि सोपानानि। कविः अत्र लक्ष्मणस्य वीरत्वं न निन्दति, अपि तु तस्य अतिशीघ्रं निर्णयं दर्शयति, यः अग्रे रामेण शमनीयः भविष्यति। ‘यत्तैः पदातिभिः’ इति पदेन सेनायाः सज्जता सूचिता, यत् लक्ष्मणस्य शङ्कां वर्धयति।

Lakṣmaṇa quickly climbed a flowering sāla tree, looked out over every quarter and gazed towards the east. Then, turning north, he saw a vast army, crowded with elephants, horses and chariots and manned by foot-soldiers ready for action. He told Rāma of that army full of horses and chariots and decked with banners, and said: "Let my noble brother put out the fire, let Sītā take shelter in the cave; string your bow and take up your arrows and your armour." His first response was to make ready for battle. He wanted the fire put out for fear its smoke would draw the army to them, which shows his watchfulness and not only his anger. Sītā in the cave, the bow strung, the armour on: these are three steps of defence, one after another. The poet does not belittle Lakṣmaṇa's courage here, but shows how swiftly he leaps to a conclusion, something Rāma will have to calm. The soldiers being "at the ready" only feeds his suspicion.

५‘कस्येमां मन्यसे चमूम्’ — कोविदारध्वजेन लक्ष्मणस्य निश्चयः

१५तं रामः पुरुषव्याघ्रो लक्ष्मणं प्रत्युवाच ह।
अङ्गावेक्षस्व सौमित्रे कस्येमां मन्यसे चमूम्॥

१६एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।
दिधक्षन्निव तां सेनां रुषितः पावको यथा॥

१७सम्पन्नं राज्यमिच्छंस्तु व्यक्तं प्राप्याभिषेचनम्।
आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या भरतः सुतः॥

१८एष वै सुमहाञ्छ्रीमान्विटपी सम्प्रकाशते।
विराजत्युज्ज्वलस्कन्धः कोविदारध्वजो रथे॥

१९भजन्त्येते यथाकाममश्वानारुह्य शीघ्रगान्।
एते भ्राजन्ति संहृष्टा गजानारुह्य सादिनः॥

तं पुरुषव्याघ्रः रामः प्रत्युवाच — ‘सौमित्रे, अङ्गानि अवेक्षस्व; कस्य इमां चमूं मन्यसे?’ एवम् उक्तः लक्ष्मणः रुषितः पावकः इव तां सेनां दिधक्षन् इव वाक्यम् अब्रवीत् — ‘व्यक्तम् अभिषेचनं प्राप्य सम्पन्नं राज्यम् इच्छन् कैकेय्याः पुत्रः भरतः आवां हन्तुं समभ्येति। एष वै सुमहान् श्रीमान् विटपी सम्प्रकाशते; रथे उज्ज्वलस्कन्धः कोविदारध्वजः विराजति। एते शीघ्रगान् अश्वान् आरुह्य यथाकामं भजन्ति, एते च संहृष्टाः सादिनः गजान् आरुह्य भ्राजन्ते।’ ध्वजस्य कोविदारचिह्नम् एव तस्य निश्चयस्य एकमात्रं प्रमाणम् — चिह्नं सत्यम्, किन्तु तस्मात् निष्पादितः अर्थः असत्यः। कविः अत्र सूक्ष्मं दर्शयति यत् प्रमाणं पश्यन् अपि मनुष्यः स्वस्य भयेन एव तस्य अर्थं करोति। लक्ष्मणस्य दृष्टिः अग्रे सेनाम् एव पश्यति, न तु प्रसादनार्थम् आगच्छन्तं भ्रातरम्। रामस्य ‘अङ्गानि अवेक्षस्व’ इति वचनम् अपि शान्तम् एव — सः परीक्षाम् इच्छति, लक्ष्मणः तु निर्णयम् एव आनयति।

Rāma, a tiger among men, answered him: "Look closely, Saumitri. Whose army do you take this to be?" At that Lakṣmaṇa blazed up like an angry fire, as if he meant to burn the army to ashes, and said: "Clearly Bharata, Kaikeyī's son, has been consecrated and now wants the kingdom secure; he is coming to kill us both. There is the great, splendid tree standing out clearly: on the chariot the kovidāra banner shines with its bright trunk. These men ride swift horses as they please, and these riders sit exulting on their elephants, gleaming as they come." The kovidāra emblem on the banner was his only proof. The sign was true, but the meaning he drew from it was false; the poet shows subtly how a man can see the evidence and still read it through his own fear. Lakṣmaṇa's eyes see only an army ahead, not a brother coming to make peace. Rāma's "look closely" was calm: he wanted an examination, while Lakṣmaṇa brought a verdict.

६युद्धसंरम्भः — ‘भरतस्य वधे दोषं नाहं पश्यामि’

२०गृहीतधनुषावावां गिरिं वीर श्रयावहे।
अथवेहैव तिष्ठावः संनद्धावुद्यतायुधौ॥

२१अपि नौ वशमागच्छेत्कोविदारध्वजो रणे।
अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत्॥

२२त्वया राघव सम्प्राप्तं सीतया च मया तथा।
यन्निमित्तं भवान्राज्याच्च्युतो राघव शाश्वतात्॥

२३सम्प्राप्तोऽयमरिर्वीर भरतो वध्य एव हि।
भरतस्य वधे दोषं नाहं पश्यामि राघव॥

२४पूर्वापकारिणं हत्वा न ह्यधर्मेण युज्यते।
पूर्वापकारी भरतस्त्यागेऽधर्मश्च राघव॥

ततः सः युद्धस्य विधिम् एव कल्पयति — ‘गृहीतधनुषौ आवां गिरिं श्रयावहे, अथवा इह एव संनद्धौ उद्यतायुधौ तिष्ठावः। अपि नौ वशम् आगच्छेत् कोविदारध्वजः रणे! अपि द्रक्ष्यामि तं भरतं यत्कृते त्वया राघव महत् व्यसनं सम्प्राप्तं सीतया च मया च, यन्निमित्तं च भवान् शाश्वतात् राज्यात् च्युतः। एषः अरिः सम्प्राप्तः, वध्यः एव। भरतस्य वधे दोषं न पश्यामि; पूर्वापकारिणं हत्वा न हि अधर्मेण युज्यते। पूर्वापकारी भरतः; तस्य त्यागे एव अधर्मः।’ लक्ष्मणः अत्र धर्मशास्त्रम् अपि स्वपक्षे योजयति — पूर्वम् अपकारं कृतवतः वधे दोषः नास्ति इति नीतिवचनं सः भ्रातरं प्रति प्रयुङ्क्ते। किन्तु ‘पूर्वापकारी भरतः’ इति मूलप्रतिज्ञा एव अप्रमाणिता; भरतेन किमपि अपकृतं न, अपि तु कैकेय्या। एषः एव तर्कदोषः रामेण अग्रिमे सर्गे उद्घाट्यते। अत्र च कविः लक्ष्मणस्य वचनेषु ‘राघव’ इति सम्बोधनं पुनः पुनः योजयति, येन तस्य रोषः भ्रातुः एव हितम् उद्दिश्य प्रवृत्तः इति सूच्यते।

Then Lakṣmaṇa began to plan the fight itself: "Let us take our bows and make for the hill, or else stand here armoured with our weapons raised. May the kovidāra banner fall into our hands in battle! May I set eyes on Bharata, because of whom this great calamity has come upon you, Rāghava, and upon Sītā and me, and for whose sake you were thrown out of your ancestral kingdom. This enemy has come within reach; he deserves only death. I see no wrong in killing Bharata. No one incurs unrighteousness by killing one who has wronged him first. Bharata wronged us first; to spare him would be the unrighteous act." Lakṣmaṇa even pressed the law books into his service, quoting to his brother the maxim that there is no fault in killing an aggressor. But his first premise, that Bharata had wronged them, was unproved: Bharata had done nothing; the wrong was Kaikeyī's. Rāma will lay bare this flaw in the next sarga. And the poet has Lakṣmaṇa call on "Rāghava" again and again, a hint that his anger is roused wholly for his brother's sake.

७कैकेय्याः वधप्रतिज्ञा, क्रोधमोक्षः, षट्पादः अन्तिमः श्लोकः

२५एतस्मिन्निहते कृत्स्नामनुशाधि वसुंधराम्।
अद्य पुत्रं हतं संख्ये कैकेयी राज्यकामुका॥

२६मया पश्येत्सुदुःखार्ता हस्तिभिन्नमिव द्रुमम्।
कैकेयीं च वधिष्यामि सानुबन्धां सबान्धवाम्॥

२७कलुषेणाद्य महता मेदिनी परिमुच्यताम्।
अद्येमं संयतं क्रोधमसत्कारं च मानद॥

२८मोक्ष्यामि शत्रुसैन्येषु कक्षेष्विव हुताशनम्।
अद्यैव चित्रकूटस्य काननं निशितैः शरैः॥

२९छिन्दञ्छत्रुशरीराणि करिष्ये शोणितोक्षितम्।
शरैर्निर्भिन्नहृदयान्कुञ्जरांस्तुरगांस्तथा॥

३०श्वापदाः परिकर्षन्तु नरांश्च निहतान्मया।
शराणां धनुषश्चाहमनृणोऽस्मिन्महावने।
ससैन्यं भरतं हत्वा भविष्यामि न संशयः॥

‘एतस्मिन् निहते त्वं कृत्स्नां वसुन्धराम् अनुशाधि। अद्य राज्यकामुका कैकेयी संख्ये मया हतं पुत्रं पश्येत् — हस्तिना भग्नं द्रुमम् इव सुदुःखार्ता। कैकेयीम् अपि सानुबन्धां सबान्धवां वधिष्यामि; अद्य महता कलुषेण मेदिनी परिमुच्यताम्। हे मानद, अद्य इमं संयतं क्रोधम् असत्कारं च शत्रुसैन्येषु मोक्ष्यामि, कक्षेषु हुताशनम् इव। निशितैः शरैः शत्रुशरीराणि छिन्दन् अद्य एव चित्रकूटस्य काननं शोणितोक्षितं करिष्ये। मया निहतान् कुञ्जरान् तुरगान् नरान् च श्वापदाः परिकर्षन्तु। अस्मिन् महावने ससैन्यं भरतं हत्वा शराणां धनुषः च अनृणः भविष्यामि — न अत्र संशयः।’ एवं वचनेन सर्गः समाप्यते। लक्ष्मणस्य क्रोधः क्रमेण वर्धते — प्रथमं सज्जता, ततः वधनिश्चयः, ततः मातुः अपि वधप्रतिज्ञा, अन्ते च सर्वसेनायाः दाहः। अन्तिमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः युक्तः षट्पादः; तत्र एव क्रोधस्य शिखरम्। रामस्य उत्तरं तु आगामिनि सर्गे। ‘मानद’ इति सम्बोधनेन लक्ष्मणः रामं मानस्य दातारं वदति, स्वयं च मानभङ्गस्य प्रतीकारम् इच्छति; एषा एव तस्य क्रोधस्य मूलप्रेरणा।

"Once he is dead," Lakṣmaṇa went on, "you shall rule the whole earth. Today let Kaikeyī, greedy for the kingdom, see her son struck down by me in battle and grieve bitterly, like a tree broken by an elephant. I shall kill Kaikeyī too, with her followers and her kin; let the earth be freed today of this great pollution. Giver of honour, today I shall let loose on the enemy's ranks the anger and the humiliation I have held in, like fire on dry brushwood. With my sharp arrows I shall split my enemies' bodies and drench the forest of Citrakūṭa in blood this very day. Let the wild beasts drag about the elephants, horses and men I strike down. When I have killed Bharata and his army in this great forest, I shall have paid my debt to my arrows and my bow; of that there is no doubt." With these words the sarga ends. Lakṣmaṇa's anger has mounted step by step: first readiness, then the resolve to kill, then a vow to kill even Bharata's mother, and finally the burning of the whole army; the long last verse is its peak. Rāma's answer comes in the next sarga. In calling Rāma "giver of honour", Lakṣmaṇa names him the one who bestows honour, while he himself burns to avenge the honour that has been broken; that is the root of his rage.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षण्णवतितमः सर्गः॥ ९६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि

गिरिनिम्नगा ९६.१ पर्वतात् निःसृता नदी, मन्दाकिनी

सन्धिः: गिरि + निम्नगा → गिरिनिम्नगा — उत्तरपदम् व्यञ्जनादि, अतः स्वरसन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गिरेः निम्नगा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘तां … गिरिनिम्नगाम्’)

गिरिप्रस्थ ९६.१ पर्वतस्य समतलः प्रदेशः, शैलोपरि विस्तीर्णा भूमिः

सन्धिः: गिरि + प्रस्थ → गिरिप्रस्थ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गिरेः प्रस्थः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

छन्दयन् ९६.१ तोषयन्, प्रीणयन्, यथेष्टं भोजयन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘छद्’ धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्ययान्तं रूपम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (कर्तृविशेषणम्)

निष्टप्त ९६.२ सम्यक् पक्वम्, अग्नौ सुष्ठु संतप्तम्

सन्धिः: निस् + तप्त → निष्टप्त — सकारस्य षत्वम्, ततः तकारस्य टत्वम् (ष्टुत्वसन्धिः)
समासः: समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं ‘तप्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)

नभस्पृश् ९६.३ आकाशं स्पृशन्तौ, गगनव्यापिनौ

सन्धिः: नभः + स्पृश् → नभस्पृश् — विसर्गस्य सकारः (विसर्गसन्धिः)
समासः: नभः स्पृशतः इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम् (‘रेणुः शब्दश्च’ इत्यनयोः विशेषणम्)

उपयायिन् ९६.३ समीपम् आगच्छन्, अभिमुखं प्रयाणं कुर्वन्

सन्धिः: उप + यायिन् → उपयायिन् — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे तु ‘भरतस्य + उपयायिनः’ इत्यत्र गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: समासः नास्ति — ‘या’ धातोः णिनिप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘भरतस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)

सैन्यरेणु ९६.३ सेनायाः चरणैः उद्धूता धूलिः

सन्धिः: सैन्य + रेणु → सैन्यरेणु — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सैन्यस्य रेणुः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अर्दित ९६.४ पीडिताः, व्यथिताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘अर्द्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

यूथप ९६.४ गजयूथस्य नायकाः, यूथपतयः

सन्धिः: यूथ + प → यूथप — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: यूथं पाति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

सैन्यसमुद्भूत ९६.५ सेनातः उत्पन्नः, सेनया जनितः

सन्धिः: सम् + उत् + भूत → समुद्भूत — अनुस्वारस्य मकारः, ततः तकारस्य दकारः (जश्त्वसन्धिः)
समासः: सैन्यात् समुद्भूतः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

विप्रद्रुत ९६.६ चतुर्दिशं पलायितान्, विक्षिप्य धावितान्

सन्धिः: वि + प्र + द्रुत → विप्रद्रुत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकं ‘द्रु’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

महास्वन ९६.६ महान् शब्दः, गम्भीरः कोलाहलः

सन्धिः: महा + स्वन → महास्वन — सन्धिकार्यं नास्ति ( ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः)
समासः: महान् स्वनः — कर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

सुप्रजाः ९६.७ उत्तमसन्तानवती, श्रेष्ठपुत्रवती

सन्धिः: सु + प्रजाः → सुप्रजाः — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे तु विसर्गस्य सकारः (‘सुप्रजास्त्वया’)
समासः: शोभना प्रजा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘सुमित्रा’ इत्यस्य विशेषणम्)

भीमस्तनितगम्भीर ९६.७ भयङ्करमेघगर्जनवत् गम्भीरः

सन्धिः: भीम + स्तनित + गम्भीर → भीमस्तनितगम्भीर — उभे अपि उत्तरपदे व्यञ्जनादी, अतः स्वरसन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भीमं स्तनितम् इव गम्भीरः — उपमानपूर्वपदः कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘स्वनः’ इत्यस्य विशेषणम्)

सुदुश्चर ९६.१० अतीव दुर्गमः, यत्र गन्तुं सुदुष्करम्

सन्धिः: सु + दुस् + चर → सुदुश्चर — सकारस्य श्चुत्वेन शकारः (श्चुत्वसन्धिः)
समासः: समासः नास्ति — ‘सु’ ‘दुस्’ इति द्वौ उपसर्गौ ‘चर’ इत्यस्य पूर्वे
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘गिरिः’ इत्यस्य विशेषणम्)

यथातत्त्वम् ९६.१० यथार्थरूपेण, वस्तुस्थितिम् अनुसृत्य

सन्धिः: यथा + तत्त्वम् → यथातत्त्वम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: तत्त्वम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
विभक्तिः: अव्ययम् (क्रियाविशेषणम्)

अभिज्ञातुम् ९६.१० सम्यक् ज्ञातुम्, निश्चयेन अवगन्तुम्

सन्धिः: अभि + ज्ञातुम् → अभिज्ञातुम् — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे तु ‘यथातत्त्वम् + अभिज्ञातुम्’ इत्यत्र मकारस्य अनुनासिकसन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ‘ज्ञा’ धातोः तुमुन्प्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः: अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)

संत्वरित ९६.११ शीघ्रतां कुर्वन्, त्वरायुक्तः

सन्धिः: सम् + त्वरित → संत्वरित — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं ‘त्वर्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

गजाश्वरथसम्बाधा ९६.१२ हस्तिभिः अश्वैः रथैः च संकीर्णा, गाढं भृता

सन्धिः: गज + अश्व → गजाश्व — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: गजाश्वरथैः सम्बाधा — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः (गजाः च अश्वाः च रथाः च इति द्वन्द्वः, तैः सम्बाधा इति तत्पुरुषः)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘चमूम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

रथध्वजविभूषिता ९६.१३ रथेषु उच्छ्रितैः पताकैः अलङ्कृता

सन्धिः: रथ + ध्वज + विभूषिता → रथध्वजविभूषिता — उत्तरपदे व्यञ्जनादी, अतः स्वरसन्धिकार्यं नास्ति
समासः: रथानां ध्वजैः विभूषिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

सज्य ९६.१४ मौर्व्या युक्तम्, प्रत्यञ्चायुक्तम्

सन्धिः: स + ज्या → सज्य — ‘ज्या’ इत्यस्य समासान्ते ह्रस्वत्वम्
समासः: ज्यया सहितम् — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘चापम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

पुरुषव्याघ्र ९६.१५ नरश्रेष्ठः, पुरुषेषु व्याघ्रवत् पराक्रमी

सन्धिः: पुरुष + व्याघ्र → पुरुषव्याघ्र — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पुरुषेषु व्याघ्रः इव — उपमानोत्तरपदः कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

दिधक्षन् ९६.१६ दग्धुम् इच्छन्, भस्मीकर्तुम् उद्यतः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दह्’ धातोः सन्नन्तात् शतृप्रत्ययान्तं रूपम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

कोविदारध्वज ९६.१८ कोविदारवृक्षचिह्नयुक्ता पताका — भरतस्य राजचिह्नम्

सन्धिः: कोविदार + ध्वज → कोविदारध्वज — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: कोविदारः ध्वजे यस्य सः — बहुव्रीहिः (अथवा कोविदारचिह्नः ध्वजः इति कर्मधारयः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सादिन् ९६.१९ गजारोहिणः, वाहनोपरि उपविष्टाः योधाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘सद्’ धातोः णिनिप्रत्ययान्तं रूपम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

उद्यतायुध ९६.२० उत्तोलितशस्त्रौ, प्रहारार्थं सज्जितायुधौ

सन्धिः: उद्यत + आयुध → उद्यतायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: उद्यतानि आयुधानि याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्

पूर्वापकारी ९६.२४ यः प्रथमम् अपकारं कृतवान्, आदौ द्रोहकारी

सन्धिः: पूर्व + अपकारी → पूर्वापकारी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: पूर्वम् अपकारं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

राज्यकामुका ९६.२५ राज्यम् अभिलषन्ती, राज्यलोभयुक्ता

सन्धिः: राज्य + कामुका → राज्यकामुका — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: राज्यं कामयते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘कैकेयी’ इत्यस्य विशेषणम्)

शोणितोक्षित ९६.२९ रुधिरेण सिक्तम्, रक्ताक्तम्

सन्धिः: शोणित + उक्षित → शोणितोक्षित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: शोणितेन उक्षितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

अनृण ९६.३० ऋणरहितः, ऋणात् मुक्तः

सन्धिः: अन् + ऋण → अनृण — नञ्समासे ‘अन्’ आदेशः; पदे तु ‘अनृणः + अस्मिन्’ इत्यत्र विसर्गस्य ओकारः (‘अनृणोऽस्मिन्’)
समासः: न विद्यते ऋणं यस्य सः — नञ्बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्