॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ९५

अयोध्याकाण्डम् — पञ्चनवतितमः सर्गः

श्रीरामेण सीतायै मन्दाकिनीशोभावर्णनम्

विचित्रपुलिना मन्दाकिनी, अवगाहमानाः ऋषयः, ऊर्ध्वबाहवः मुनयः, नृत्यन् इव पर्वतः, चक्रवाकाः, सरय्वाः स्मृतिः, अयोध्याराज्ययोः अनपेक्षा

पूर्वसर्गे चित्रकूटस्य शोभां दर्शयित्वा रामः अस्मिन् सर्गे सीतां शैलात् अवतार्य मन्दाकिनीं नदीं दर्शयति। राजीवलोचनः सः वरारोहां चन्द्रचारुनिभाननां वैदेहीं प्रति वदति — ‘पश्य इमां विचित्रपुलिनां हंससारससेवितां कुसुमोपसम्पन्नां नदीम्; नानाविधैः तीररुहैः पुष्पफलद्रुमैः वृता सा राजराजस्य नलिनी इव राजते।’ मृगयूथैः निपीतानि कलुषाम्भांसि अपि तीर्थानि तस्य रतिं जनयन्ति। जटाजिनधराः वल्कलोत्तरवाससः ऋषयः नदीम् अवगाहन्ते, संशितव्रताः मुनयः च ऊर्ध्वबाहवः आदित्यम् उपतिष्ठन्ते। मारुतोद्धूतशिखरः पर्वतः पादपैः पुष्पपत्राणि नदीं प्रति सृजद्भिः प्रनृत्तः इव भाति। क्वचित् मणिनिकाशोदा, क्वचित् पुलिनशालिनी, क्वचित् सिद्धजनाकीर्णा च सा; वायुना निर्धूताः पुष्पसंचयाः जले प्लवन्ते, रथाङ्गाह्वयाः द्विजाः च शुभाः गिरः निष्कूजन्तः तीरम् अधिरोहन्ति। ‘चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याश्च दर्शनं पुरवासात् अधिकं मन्ये’ इति वदन् सः तां सिद्धैः नित्यविक्षोभितजलां नदीं सखीवत् अवगाहितुम् आह्वयति, ‘व्यालान् पौरजनवत्, पर्वतम् अयोध्याम् इव, नदीं च सरयूवत् मन्यस्व’ इति च उपदिशति। अन्ते ‘त्रिषवणम् उपस्पृशन् मधुमूलफलाशनः त्वया सह न अयोध्यायै न राज्याय स्पृहये’ इति निश्चयं वदति। अन्तिमाभ्यां दीर्घवृत्ताभ्यां श्लोकाभ्यां नद्याः स्तुतिः कविना क्रियते, रामः च प्रियासहायः नयनाञ्जनप्रभं चित्रकूटं चरन् दृश्यते।

१शैलात् निष्क्रम्य मैथिल्यै मन्दाकिन्याः दर्शनम्

१अथ शैलाद्विनिष्क्रम्य मैथिलीं कोसलेश्वरः।
अदर्शयच्छुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम्॥

२अब्रवीच्च वरारोहां चन्द्रचारुनिभाननाम्।
विदेहराजस्य सुतां रामो राजीवलोचनः॥

३विचित्रपुलिनां रम्यां हंससारससेविताम्।
कुसुमैरुपसम्पन्नां पश्य मन्दाकिनीं नदीम्॥

४नानाविधैस्तीररुहैर्वृतां पुष्पफलद्रुमैः।
राजन्तीं राजराजस्य नलिनीमिव सर्वतः॥

पूर्वस्मिन् सर्गे रामः सीतायै चित्रकूटस्य शिखराणि धातुवर्णान् वृक्षान् किंनरांश्च अदर्शयत्; अयं सर्गः तस्य एव वर्णनस्य द्वितीयः अङ्कः — अधुना पर्वतात् नदीं प्रति दृष्टिः गच्छति। कोसलेश्वरः रामः शैलात् विनिष्क्रम्य मैथिलीं शुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम् अदर्शयत्। राजीवलोचनः सः वरारोहां चन्द्रचारुनिभाननां विदेहराजस्य सुतां प्रति वदति — ‘पश्य इमां मन्दाकिनीं नदीम्, विचित्रपुलिनां रम्यां हंससारससेवितां कुसुमैः उपसम्पन्नाम्।’ ततः तीरवृक्षाणां वर्णनम् — नानाविधैः तीररुहैः पुष्पफलद्रुमैः वृता सा सर्वतः राजराजस्य नलिनी इव राजते। अत्र अपि पूर्वसर्गवत् उपमानं कुबेरस्य एव उद्यानं गृहीतम्; वनस्थस्य दम्पत्योः समीपे स्थिता क्षुद्रा नदी देवानां पुष्करिण्या समा इति रामस्य दृष्टिः। एषा मन्दाकिनी चित्रकूटस्य पार्श्वे प्रवहन्ती अद्यापि तेन एव नाम्ना प्रसिद्धा; कविः तस्याः नाम्ना स्वर्गीयां गङ्गाम् अपि स्मारयति।

In the previous sarga Rāma had shown Sītā the peaks of Citrakūṭa, its mineral-coloured rocks, its trees and its kinnaras; this sarga is the second act of the same description, and now the eye turns from the mountain to the river. The lord of Kosala came down from the hill and showed Maithilī the lovely Mandākinī with its clear, auspicious water. Lotus-eyed Rāma spoke to the king of Videha's daughter, the fair-hipped lady with a face as lovely as the moon: "Look at this river Mandākinī, with its many-coloured sandbanks, the haunt of geese and cranes, rich with flowers." Then he described the trees along its banks: ringed on every side by all kinds of trees heavy with flowers and fruit, the river shone like the lotus-pool of the king of kings. As in the previous sarga, the comparison is drawn from Kubera's own pleasure-garden; in Rāma's eyes a small river beside the exiled couple is the equal of a pool of the gods. The Mandākinī still flows beside Citrakūṭa under the same name, and with that name the poet also calls to mind the heavenly Gaṅgā.

२रमणीयानि तीर्थानि, अवगाहमानाः ऋषयः, नृत्यन् इव पर्वतः

५मृगयूथनिपीतानि कलुषाम्भांसि साम्प्रतम्।
तीर्थानि रमणीयानि रतिं संजनयन्ति मे॥

६जटाजिनधराः काले वल्कलोत्तरवाससः।
ऋषयस्त्ववगाहन्ते नदीं मन्दाकिनीं प्रिये॥

७आदित्यमुपतिष्ठन्ते नियमादूर्ध्वबाहवः।
एते परे विशालाक्षि मुनयः संशितव्रताः॥

८मारुतोद्धूतशिखरैः प्रनृत्त इव पर्वतः।
पादपैः पुष्पपत्राणि सृजद्भिरभितो नदीम्॥

अनन्तरं रामः नद्याः तीर्थानि दर्शयति। मृगयूथैः निपीतानि, अतः साम्प्रतं कलुषाम्भांसि अपि तानि तीर्थानि रमणीयानि, तानि च तस्य रतिं जनयन्ति — जलस्य मालिन्यम् अपि वनजीवनस्य चिह्नम् इति सौन्दर्यम् एव। ततः मानुषाः — जटाजिनधराः वल्कलोत्तरवाससः ऋषयः उचिते काले मन्दाकिनीम् अवगाहन्ते। अपरे च मुनयः संशितव्रताः नियमात् ऊर्ध्वबाहवः सन्तः आदित्यम् उपतिष्ठन्ते। एवं नदी न केवलं रमणीया, अपि तु तपोभूमिः अपि। अन्ते पर्वतस्य एव पुनः दर्शनम्, किन्तु अधुना नद्याः दृष्ट्या — मारुतेन उद्धूतानि शिखराणि यस्य सः पर्वतः प्रनृत्तः इव भाति, यतः तस्य पादपाः अभितः नदीं प्रति पुष्पपत्राणि सृजन्ति। शाखानां चलनं नृत्यम्, पुष्पवर्षणं च तस्य नृत्यस्य अर्घ्यम् इति उत्प्रेक्षा। एवम् अस्मिन् खण्डे मृगाः ऋषयः मुनयः पर्वतश्च क्रमेण आगच्छन्ति — तिर्यञ्चः, तपस्विनः, स्थावरं च, इति त्रिविधः लोकः एकस्यां नद्यां संगतः।

Next Rāma showed her the river's bathing-places. Herds of deer had drunk from them, so their water was now clouded, yet the landings were lovely and gave him delight; even the muddied water was a mark of forest life, and so itself a kind of beauty. Then came the people of the place: seers with matted hair and deerskins, wearing bark for an upper garment, bathed in the Mandākinī at the proper hour, and other sages, firm in their severe vows, stood with their arms raised in observance and worshipped the sun. The river was not only beautiful; it was ground for austerity too. Last the mountain appeared again, but seen now from the river: with its peaks tossed by the wind it seemed to be dancing, for its trees were scattering leaves and blossoms onto the river all around. The swaying of the branches is the dance, and the shower of flowers its offering. So in this passage deer, seers, sages and the mountain come in turn — animals, ascetics and the unmoving world — and all three orders of creation meet at a single river.

३मणिनिकाशोदा नदी, पुष्पसंचयाः, रथाङ्गाह्वयाः द्विजाः, दर्शनस्य श्रैष्ठ्यम्

९क्वचिन्मणिनिकाशोदां क्वचित्पुलिनशालिनीम्।
क्वचित्सिद्धजनाकीर्णां पश्य मन्दाकिनीं नदीम्॥

१०निर्धूतान्वायुना पश्य विततान्पुष्पसंचयान्।
पोप्लूयमानानपरान्पश्य त्वं तनुमध्यमे॥

११पश्यैतद्वल्गुवचसो रथाङ्गाह्वयना द्विजाः।
अधिरोहन्ति कल्याणि निष्कूजन्तः शुभा गिरः॥

१२दर्शनं चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याश्च शोभने।
अधिकं पुरवासाच्च मन्ये तव च दर्शनात्॥

१३विधूतकल्मषैः सिद्धैस्तपोदमशमान्वितैः।
नित्यविक्षोभितजलां विगाहस्व मया सह॥

ततः रामः नद्याः त्रीणि रूपाणि गणयति — क्वचित् सा मणिनिकाशोदा अर्थात् मणिवत् स्वच्छजला, क्वचित् पुलिनशालिनी, क्वचित् च सिद्धजनाकीर्णा। वायुना निर्धूताः विततः पुष्पसंचयाः तीरयोः प्रसृताः, अपरे च जलमध्ये प्लवमानाः — ‘पश्य त्वं तनुमध्यमे’ इति सम्बोधनेन सह सः तान् दर्शयति। वल्गुवचसः रथाङ्गाह्वयाः द्विजाः अर्थात् चक्रवाकाः शुभाः गिरः निष्कूजन्तः तीरम् अधिरोहन्ति। एतत् सर्वं दृष्ट्वा सः निर्णयं वदति — ‘शोभने, चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याश्च दर्शनं पुरवासात् अधिकं मन्ये, तव च दर्शनात्’ — अयोध्यायाः स्मृतिः अत्र प्रथमवारं प्रविशति, किन्तु तुलनायाम् एव, न तु शोके। अन्ते सः तां स्नानाय आह्वयति — विधूतकल्मषैः तपोदमशमान्वितैः सिद्धैः नित्यं विक्षोभितजलां नदीं मया सह विगाहस्व इति। सिद्धानां स्नानेन जलं पवित्रम् इति भावः; वर्णनात् आमन्त्रणं प्रति अत्र संवादस्य गतिः परिवर्तते।

Then Rāma counted three faces of the river: in one place her water was clear as a gem, in another she was bright with sandbanks, in a third she was crowded with holy men. "Look, slender-waisted one," he said, "at the heaps of blossom the wind has shaken loose and spread along both banks, and at the others floating in midstream." The sweet-voiced birds called "wheel-named", the cakravākas, were climbing the bank with their lovely calls. Having shown her all this, he gave his judgement: "My lovely one, I count the sight of Citrakūṭa and the Mandākinī better than living in the city — and better still because I see you here." Here the memory of Ayodhyā enters for the first time, but only as a comparison, not as grief. Finally he invited her to bathe: "Come into this river with me; holy men, washed of every stain and rich in austerity, self-control and calm, keep its water always astir." The sense is that their bathing has made the water pure; and with this the talk moves from description to invitation.

४सखीवत् अवगाहनम्, अयोध्यासरय्वोः स्मृतिः, अयोध्याराज्ययोः अनपेक्षा

१४सखीवच्च विगाहस्व सीते मन्दाकिनीं नदीम्।
कमलान्यवमज्जन्ती पुष्कराणि च भामिनि॥

१५त्वं पौरजनवद्व्यालानयोध्यामिव पर्वतम्।
मन्यस्व वनिते नित्यं सरयूवदिमां नदीम्॥

१६लक्ष्मणश्चैव धर्मात्मा मन्निदेशे व्यवस्थितः।
त्वं चानुकूला वैदेहि प्रीतिं जनयती मम॥

१७उपस्पृशंस्त्रिषवणं मधुमूलफलाशनः।
नायोध्यायै न राज्याय स्पृहये च त्वया सह॥

अनन्तरं रामस्य वचनं गाढतरं भवति। ‘हे सीते, कमलानि पुष्कराणि च अवमज्जन्ती सखीवत् इमां मन्दाकिनीं विगाहस्व’ इति सः वदति — नदी न स्थानमात्रम्, अपि तु सीतायाः सखी इति। ततः सः तस्यै स्मृतेः परिवर्तनम् उपदिशति — ‘वनवासिनः व्यालान् पौरजनवत्, चित्रकूटम् अयोध्याम् इव, इमां नदीं च सरयूवत् नित्यं मन्यस्व’ — वनम् एव नूतना अयोध्या इति भावः; एतेन सीतायाः नगरशोकः निवर्तते। ‘धर्मात्मा लक्ष्मणः मम निदेशे व्यवस्थितः, त्वं च अनुकूला — उभौ मम प्रीतिं जनयथः’ इति सः स्वस्य सन्तोषस्य हेतुं कथयति। अन्ते निश्चयवाक्यम् — ‘त्रिषवणम् उपस्पृशन् मधुमूलफलाशनः च अहं त्वया सह वर्तमानः न अयोध्यायै न राज्याय स्पृहयामि।’ इदं वाक्यम् एव अस्य सर्गद्वयस्य सारः — राज्यत्यागः न दुःखम्, अपि तु वरणीयम् इति रामस्य स्थितिः अत्र स्पष्टा भवति।

After this Rāma's words grew more intimate. "Sītā," he said, "go into the Mandākinī as you would go to a friend, pushing the lotuses and water-lilies under as you go" — the river is not just a place but Sītā's companion. Then he taught her to change what she remembered: "Think always of the wild beasts here as the townsfolk, of this mountain as Ayodhyā and of this river as the Sarayū." The forest itself is to be a new Ayodhyā, and so her grief for the city is set aside. He told her why he was content: "Righteous Lakṣmaṇa abides by my word, and you are of one mind with me, Vaidehī; the two of you make my happiness." And he ended with a firm declaration: "Bathing at the three times of prayer and living on honey, roots and fruit, so long as I am with you I have no longing for Ayodhyā or for the kingdom." This sentence is the heart of these two sargas: for Rāma, giving up the kingdom is no sorrow but something to be chosen gladly.

५दीर्घवृत्ताभ्यां श्लोकाभ्यां नद्याः स्तुतिः सर्गस्य च समाप्तिः

१८इमां हि रम्यां गजयूथलोडितां निपीततोयां गजसिंहवानरैः।
सुपुष्पितां पुष्पभरैरलंकृतां न सोऽस्ति यः स्यान्न गतक्लमः सुखी॥

१९इतीव रामो बहुसंगतं वचः प्रियासहायः सरितं प्रति ब्रुवन्।
चचार रम्यं नयनाञ्जनप्रभं स चित्रकूटं रघुवंशवर्धनः॥

अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ वृत्तं परिवर्तयतः — अनुष्टुभः स्थाने दीर्घं वृत्तम्, यत् कविः प्रायः सर्गान्ते प्रयुङ्क्ते। प्रथमे तेषु रामः नद्याः अन्तिमं चित्रं वदति — गजयूथैः लोडिता, गजैः सिंहैः वानरैः च निपीततोया, सुपुष्पितैः पुष्पभरैः अलंकृता च इयं रम्या नदी; ताम् उपगम्य गतक्लमः सुखी च न भवेत् — तादृशः कोऽपि नास्ति। द्वितीये तु कविः स्वयं वदति, न रामः — ‘इतीव बहुसंगतं वचः सरितं प्रति ब्रुवन् प्रियासहायः रघुवंशवर्धनः सः रम्यं नयनाञ्जनप्रभं चित्रकूटं चचार।’ अयं श्लोकः समग्रं सर्गद्वयं समापयति — सौन्दर्यवर्णनम्, सन्तोषः, दम्पत्योः विहारः इति। किन्तु श्रोता जानाति यत् तस्मिन् एव क्षणे भरतस्य सेना समीपम् आगच्छति; अतः अस्याः शान्तेः अन्तः आसन्नः इति करुणा अत्र निहिता। अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणः सेनायाः रेणुं शब्दं च दृष्ट्वा रोषम् आविष्करिष्यति; अतः अयम् एव सर्गः चित्रकूटवासस्य अन्तिमः शान्तः क्षणः।

The last two verses change the metre, leaving the usual short verse for the longer measure the poet often uses to close a sarga. In the first, Rāma gave his final picture of the river: churned by herds of elephants, its water drunk by elephants, lions and monkeys, decked with trees in full flower and heavy with blossom, this lovely river was such that no one could come to it and not lose their weariness and be made happy. In the second the poet speaks in his own voice, not Rāma's: speaking such fitting words to the river, with his beloved at his side, the increaser of Raghu's line wandered over lovely Citrakūṭa, dark and gleaming like collyrium for the eyes. The verse rounds off both sargas — the description of beauty, the contentment, the couple's happy wandering. But the listener knows that at this very moment Bharata's army is drawing near, and so there is pathos hidden in this peace: its end is close. In the next sarga Lakṣmaṇa will see the army's dust, hear its noise and flare into anger; this sarga is the last quiet moment of the life at Citrakūṭa.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः॥ ९५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३३ पदानि
मन्दाकिनी ९५.१ चित्रकूटसमीपस्था नदी, या अद्यापि तेन एव नाम्ना प्रसिद्धा
सन्धिः
मन्दम् + अकिनी इति निर्वचने ‘अ + अ = आ’ इति सवर्णदीर्घः; रूढं नदीनाम, समासः च न विभज्यते
समासः
रूढशब्दः — मन्दं गच्छति इति निर्वचनमात्रम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
कोसलेश्वर ९५.१ कोसलदेशस्य अधिपतिः, रामः
सन्धिः
कोसल + ईश्वर → कोसलेश्वर — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
कोसलानाम् ईश्वरः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विनिष्क्रम्य ९५.१ निर्गत्य, बहिः आगत्य
सन्धिः
वि + निस् + क्रम् — सकारस्य षत्वम् (‘निस्’ → ‘निष्’), अतः विनिष्क्रम्य; स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गद्वयपूर्वकं ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यप्)
अदर्शयच्छुभजलाम् ९५.१ शुभजलां (नदीं) दर्शितवान्
सन्धिः
अत्र पदसन्धिः एव कठिनः — ‘अदर्शयत् + शुभजलाम्’ इत्यत्र तकारस्य श्चुत्वेन चकारः, शकारस्य च छकारः (स्तोः श्चुना श्चुः; शश्छोऽटि), अतः ‘अदर्शयच्छुभजलाम्’
समासः
‘शुभजला’ — शुभं जलं यस्याः सा, बहुव्रीहिः; ‘अदर्शयत्’ तु णिजन्तस्य दृश्-धातोः लङ्रूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम् (लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्) + द्वितीया एकवचनम्
वरारोहा ९५.२ सुन्दरकटिप्रदेशा, उत्तमाङ्गी
सन्धिः
वर + आरोहा → वरारोहा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
वरः आरोहः (कटिप्रदेशः) यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
चन्द्रचारुनिभानना ९५.२ चन्द्रसदृशसुन्दरमुखी
सन्धिः
निभ + आनना → निभानना — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
चन्द्रवत् चारु निभम् आननं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
तीररुह ९५.४ तटे जाताः वृक्षाः
सन्धिः
समासे स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
तीरे रोहन्ति इति तीररुहाः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
तीर्थ ९५.५ अत्र नद्याः अवतरणस्थानम्, स्नानघट्टः — न तु यात्रास्थानम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — एकपदम्, समासः च नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘तीर्थानि’)
जटाजिनधर ९५.६ जटां मृगचर्म च धारयन्तः
सन्धिः
जटा + अजिन → जटाजिन — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
जटाः अजिनं च धारयन्ति ये ते — उपपदतत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वल्कलोत्तरवासस् ९५.६ वल्कलम् एव उत्तरीयं येषाम्
सन्धिः
वल्कल + उत्तर → वल्कलोत्तर — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
वल्कलम् उत्तरवासः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
ऊर्ध्वबाहवः ९५.७ उत्थापितभुजाः, ऊर्ध्वं हस्तौ कृत्वा स्थिताः
सन्धिः
‘ऊर्ध्वबाहु’ इत्यत्र स्वरसन्धिः नास्ति; कठिनता तु पदसन्धौ — ‘नियमात् + ऊर्ध्वबाहवः’ → ‘नियमादूर्ध्वबाहवः’, जश्त्वसन्धिः (त् + ऊ = द् + ऊ)
समासः
ऊर्ध्वौ बाहू येषां ते — बहुव्रीहिः (प्रातिपदिकम् ‘ऊर्ध्वबाहु’)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
विशालाक्ष ९५.७ हे विस्तीर्णनयने
सन्धिः
विशाल + अक्षि → विशालाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
विशाले अक्षिणी यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गे ‘विशालाक्षि’)
संशितव्रत ९५.७ दृढनियमाः, तीक्ष्णव्रताः
सन्धिः
सम् + शित → संशित — मकारस्य अनुस्वारः (मोऽनुस्वारः)
समासः
संशितं व्रतं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
मारुतोद्धूतशिखर ९५.८ वायुना कम्पितशिखरः
सन्धिः
मारुत + उद्धूत → मारुतोद्धूत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); उत् + धूत → उद्धूत — जश्त्वसन्धिः (त् + ध = द् + ध)
समासः
मारुतेन उद्धूतानि शिखराणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘शिखरैः’ इति पाठे विशेषणम्)
प्रनृत्त ९५.८ नृत्यं कृतवान्, नर्तनम् आरब्धवान्
सन्धिः
प्र + नृत्त → प्रनृत्त — सन्धिकार्यं नास्ति; नकारस्य णत्वं च न (रेफव्यवधानात्)
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मणिनिकाशोद ९५.९ मणिवत् स्वच्छजला
सन्धिः
निकाश + उदा → निकाशोदा — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
मणिनिकाशम् उदकं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गे ‘मणिनिकाशोदाम्’)
सिद्धजनाकीर्णा ९५.९ सिद्धपुरुषैः व्याप्ता
सन्धिः
जन + आकीर्णा → जनाकीर्णा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
सिद्धजनैः आकीर्णा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पोप्लूयमान ९५.१० पुनः पुनः प्लवमानान्, जले तरतः
सन्धिः
‘प्लु’ धातोः यङन्ते पोप्लूयते इति रूपम्; द्विरुक्तौ पूर्वस्य ‘पो’ इति गुणवृद्धिजन्यम् आदेशम्; स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
समासः नास्ति — यङन्तस्य शानच्प्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
तनुमध्यम ९५.१० हे कृशकटि, सूक्ष्ममध्यदेशे
सन्धिः
समासे स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
तनु मध्यं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, एकवचनम् (स्त्रीलिङ्गे ‘तनुमध्यमे’)
वल्गुवचस् ९५.११ मधुरस्वराः, मनोहरवाचः
सन्धिः
‘वल्गु + वचस्’ इत्यत्र स्वरसन्धिः नास्ति; कठिनता तु पदसन्धौ — ‘एतत् + वल्गुवचसः’ → ‘एतद्वल्गुवचसो’, जश्त्वसन्धिः (त् + व = द् + व)
समासः
वल्गु वचः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
रथाङ्गाह्वयन ९५.११ चक्रवाकाः; ‘रथाङ्ग’ इति चक्रम्, तन्नामानः इति अर्थः
सन्धिः
रथाङ्ग + आह्वयन → रथाङ्गाह्वयन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
रथाङ्गम् आह्वयनं (नाम) येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
निष्कूजन्तः ९५.११ मधुरं कूजन्तः, शब्दं कुर्वन्तः
सन्धिः
निस् + कूजत् → निष्कूजत् — षत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः, ‘इण्कोः’ इति निमित्तेन)
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं शतृप्रत्ययान्तम् (प्रातिपदिकम् ‘निष्कूजत्’)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
तपोदमशमान्वित ९५.१३ तपसा इन्द्रियनिग्रहेण मनःशान्त्या च युक्ताः
सन्धिः
तपस् + दम → तपोदम — विसर्गसन्धिः (सकारस्य रुत्वम्, ततः उकारः, अ + उ = ओ); शम + अन्वित → शमान्वित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
तपसा दमेन शमेन च अन्विताः — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
सखीवच्च ९५.१४ सख्याः इव, सखीसदृशम्
सन्धिः
अत्र पदसन्धिः एव कठिनः — ‘सखीवत् + च’ → ‘सखीवच्च’, श्चुत्वसन्धिः (त् + च = च् + च)
समासः
समासः नास्ति — ‘सखीवत्’ इति वतिप्रत्ययान्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम्
अवमज्जन्ती ९५.१४ जले निमज्जयन्ती, अधः क्षिपन्ती
सन्धिः
अव + मज्जन्ती — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं शतृप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गरूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सीतायाः विशेषणम्)
पौरजनवद् ९५.१५ नगरवासिजनानाम् इव
सन्धिः
अत्र पदसन्धिः एव कठिनः — ‘पौरजनवत् + व्यालान्’ → ‘पौरजनवद्व्यालान्’, जश्त्वसन्धिः (त् + व = द् + व)
समासः
समासः नास्ति — ‘पौरजनवत्’ इति वतिप्रत्ययान्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम्
सरयूवद् ९५.१५ सरयूनद्याः इव
सन्धिः
अत्र पदसन्धिः एव कठिनः — ‘सरयूवत् + इमाम्’ → ‘सरयूवदिमाम्’, जश्त्वसन्धिः (त् + इ = द् + इ)
समासः
समासः नास्ति — ‘सरयूवत्’ इति वतिप्रत्ययान्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम्
मन्निदेश ९५.१६ मम आज्ञायाम्, मम आदेशे
सन्धिः
मत् + निदेश → मन्निदेश — अनुनासिकसन्धिः (त् + न = न् + न)
समासः
मम निदेशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम्
त्रिषवण ९५.१७ प्रातःमध्याह्नसायम् इति त्रिषु कालेषु
सन्धिः
समासे स्वरसन्धिः नास्ति; ‘सवन’ इत्यत्र षत्वं तु समासबलात्
समासः
त्रीणि सवनानि — द्विगुसमासः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (कालाधिकरणे)
मधुमूलफलाशन ९५.१७ मधु कन्दान् फलानि च भुञ्जानः
सन्धिः
फल + अशन → फलाशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
मधु मूलानि फलानि च अशनं यस्य सः — बहुव्रीहिः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
गजयूथलोडित ९५.१८ हस्तिसमूहैः क्षोभिता, मथिता
सन्धिः
समासे स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
गजयूथैः लोडिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
प्रियासहाय ९५.१९ यस्य प्रिया एव सहचरी, सीतासहितः
सन्धिः
प्रिया + सहाय → सन्धिकार्यं नास्ति (आकारानन्तरं सकारः)
समासः
प्रिया सहायः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नयनाञ्जनप्रभ ९५.१९ नेत्राञ्जनवत् नीलकान्तिः
सन्धिः
नयन + अञ्जन → नयनाञ्जन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
नयनाञ्जनस्य इव प्रभा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘चित्रकूटम्’ इत्यस्य विशेषणम्)