दीर्घकालोषित
९४.१
चिरकालं यत्र वसितवान्, बहूनि दिनानि यत्र स्थितः
- सन्धिः
- दीर्घकाल + उषित → दीर्घकालोषित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- दीर्घं कालम् उषितः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अयोध्याकाण्डम् — चतुर्नवतितमः सर्गः
श्रीरामेण सीतायै चित्रकूटशोभादर्शनम्
धातुविभूषितानि शिखराणि, वृक्षाः मृगाः पक्षिणश्च, किंनराः विद्याधरस्त्रियश्च, जलप्रपाताः, रात्रौ ज्वलन्त्यः ओषध्यः, वनवासस्य फलद्वयम्
अस्मिन् सर्गे कविः भरतस्य सेनायाः कोलाहलात् पुनः चित्रकूटस्य शान्तं सानुं प्रति नयति। तत्र गिरिवरप्रियः रामः दीर्घकालम् उषितः सन् वैदेह्याः प्रियम् आकाङ्क्षन् स्वं च चित्तं विलोभयन् सीतायै विचित्रं चित्रकूटम् अदर्शयत् — यथा पुरंदरः शचीम्। ‘न मां राज्यभ्रंशनं बाधते, न सुहृद्भिः विरहः’ इति वदन् सः पर्वतस्य धातुविभूषितानि शिखराणि, रजत-क्षतज-माञ्जिष्ठ-मणिवर्णान् देशान्, अदुष्टान् मृगान् द्वीपिनः ऋक्षांश्च, आम्रादीनां चतुर्विंशतिवृक्षाणां सूचीम्, शैलप्रस्थेषु द्वन्द्वशः रममाणान् किंनरान्, विद्याधरस्त्रीणां क्रीडोद्देशान्, जलप्रपातान् उद्भेदान् निष्यन्दांश्च, गुहासमीरणस्य पुष्पगन्धं च वर्णयति। ततः स्वस्य सन्तोषं कथयति — ‘शरदः अनेकाः त्वया लक्ष्मणेन च सह वत्स्यामि चेत्, शोकः मां न प्रधर्षति; वनवासेन मया द्वे फले प्राप्ते — पितुः आनृण्यं भरतस्य च प्रियम्।’ पुनः शिलाः, रात्रौ हुताशनशिखा इव ज्वलन्तीः ओषधीः, गृहोद्यानैकशिलासदृशान् देशान्, वसुधां भित्त्वा इव समुत्थितं कूटं, कामिनां पत्रास्तरणानि कमलस्रजश्च दर्शयति। अन्ते वस्वौकसारायाः नलिन्याः उत्तरकुरूणां च अतिशयं वदन् दीर्घवृत्तेन प्रतिजानीते — ‘सतां पथि स्वैः परैः नियमैः स्थितः सन् त्वया लक्ष्मणेन च सह कुलधर्मवर्धिनीं रतिं प्रपत्स्ये।’
१गिरिवरप्रियस्य रामस्य सीतायै चित्रकूटदर्शनम्
१दीर्घकालोषितस्तस्मिन्गिरौ गिरिवरप्रियः।
वैदेह्याः प्रियमाकांक्षन्स्वं च चित्तं विलोभयन्॥
२अथ दाशरथिश्चित्रं चित्रकूटमदर्शयत्।
भार्याममरसंकाशः शचीमिव पुरंदरः॥
३न राज्यभ्रंशनं भद्रे न सुहृद्भिर्विनाभवः।
मनो मे बाधते दृष्ट्वा रमणीयमिमं गिरिम्॥
पूर्वेषु सर्गेषु भरतः चतुरङ्गसेनया सह चित्रकूटम् उपागतः, धूमाग्रं च दृष्ट्वा रामस्य आश्रमं प्रति गन्तुम् उद्यतः आसीत्। अस्मिन् सर्गे तु कविः दृष्टिं परिवर्तयति — सेनायाः कोलाहलात् पुनः पर्वतस्य शान्तं सानुं प्रति नयति, यत्र रामः सीतया सह सुखेन निवसति। भरतः समीपम् आगच्छति इति रामः न जानाति; अतः अस्य सर्गस्य सर्वं सौन्दर्यवर्णनं श्रोतुः मनसि आसन्नस्य मिलनस्य छायया एव रञ्जितम्। गिरिवनप्रियः रामः तस्मिन् गिरौ दीर्घकालम् उषितवान्। सः वैदेह्याः प्रियम् आकाङ्क्षन् स्वं च चित्तं विलोभयन् भार्यायै विचित्रं चित्रकूटम् अदर्शयत् — यथा अमरसंकाशः पुरंदरः शचीं पर्वतशोभां दर्शयति। तस्य प्रथमम् एव वचनं सर्गस्य स्वरं स्थापयति — ‘भद्रे, न मां राज्यभ्रंशनं बाधते, न च सुहृद्भिः विरहः; इमं रमणीयं गिरिं दृष्ट्वा मम मनः शान्तिम् एव लभते।’ प्रायः समग्रः सर्गः रामस्य एकम् एव दीर्घं वचनम्; तत्र वनवासः शोकात् सौन्दर्यानुभवं प्रति परिणमति।
In the previous sargas Bharata had reached Citrakūṭa with his fourfold army and, seeing the column of smoke, was about to go to Rāma's hermitage. In this sarga the poet shifts his gaze: from the uproar of the army he takes us back to the quiet slopes of the mountain, where Rāma is living happily with Sītā. Rāma does not know that Bharata is drawing near, so all the beauty described in this sarga is coloured, for the listener, by the shadow of the coming meeting. Rāma, who loved hills and forests, had lived on that mountain a long while. Wishing to please Vaidehī and delighting his own heart too, he showed his wife the many-coloured Citrakūṭa, as godlike Indra might show Śacī the beauty of a mountain. His very first words set the tone of the sarga: “Dear one, it is not my fall from the kingdom, nor the parting from my friends, that troubles my mind; seeing this lovely hill, my heart finds only peace.” Almost the whole sarga is one long speech of Rāma's, in which the forest exile turns from grief into delight in beauty.
२नानाद्विजगणायुतः धातुविभूषितशिखरः अचलेन्द्रः
४पश्येममचलं भद्रे नानाद्विजगणायुतम्।
शिखरैः खमिवोद्विद्धैर्धातुमद्भिर्विभूषितम्॥
५केचिद्रजतसंकाशाः केचित्क्षतजसंनिभाः।
पीतमाञ्जिष्ठवर्णाश्च केचिन्मणिवरप्रभाः॥
६पुष्यार्ककेतकाभाश्च केचिज्ज्योतीरसप्रभाः।
विराजन्तेऽचलेन्द्रस्य देशा धातुविभूषिताः॥
‘पश्य इमम् अचलं भद्रे’ इति आरभ्य रामः पर्वतस्य रूपं वर्णयति। सः नानाद्विजगणैः युतः, खम् इव उद्विद्धैः धातुमद्भिः शिखरैः विभूषितः च अस्ति। अत्र ‘धातु’ इति गैरिकाञ्जनहरितालादीनां खनिजानां नाम; तेषां सिराः एव शिलासु वर्णान् उत्पादयन्ति। ततः कविः वर्णवैचित्र्यम् उन्मीलयति — केचित् प्रदेशाः रजतसंकाशाः, केचित् क्षतजसंनिभाः अर्थात् रुधिरवर्णाः, केचित् पीतमाञ्जिष्ठवर्णाः, केचित् च मणिवरप्रभाः। अपरे पुष्यार्ककेतकाभाः, अपरे ज्योतीरसप्रभाः। एवं धातुविभूषिताः अचलेन्द्रस्य देशाः विराजन्ते। अत्र कविः पर्वतं न केवलं शिलापिण्डम् इव पश्यति, अपि तु वर्णानां पटम् इव — रजतं रुधिरं पीतं माञ्जिष्ठं मणिप्रभा च। षड्भिः सप्तभिः वा वर्णैः एकम् एव शिखरं चित्रितं भवति। एषा वर्णसूची श्रोतुः मनसि चित्रकूटस्य नाम्नः एव अर्थं स्थापयति — ‘चित्रः कूटः यस्य सः।’ उपमानानि च सर्वाणि रत्नधातुविषयकाणि, न तु पुष्पविषयकाणि; पुष्पाणां वर्णनं तु अग्रे आगमिष्यति।
“Look at this mountain, dear one,” Rāma began, and described it. It was thronged with flocks of birds of every kind and adorned with peaks rich in ores that seemed to pierce the sky — ores such as red chalk, collyrium and orpiment, whose veins colour the rocks. Then the poet unfolds the variety of colours: some slopes gleam like silver, some are the colour of fresh blood, some yellow or madder-red, some shine like the finest gems; others glow like the puṣya crystal or the ketaka flower, others with the lustre of rock crystal. So the ore-decked slopes of this king of mountains shine. The poet sees the mountain not as a mass of rock but as a canvas of colours, a single peak painted in six or seven hues, and this list of colours fixes in the listener's mind the very meaning of the name Citrakūṭa, the many-coloured peak. All these comparisons are of gems and minerals, not flowers; the flowers come later.
३मृगैः पक्षिभिः वृक्षैः च आकीर्णः श्रीमान् शैलः
७नानामृगगणैर्द्वीपितरक्ष्वृक्षगणैर्वृतः।
अदुष्टैर्भात्ययं शैलो बहुपक्षिसमाकुलः॥
८आम्रजम्ब्वसनैर्लोधैः प्रियालैः पनसैर्धवैः।
अङ्कोलैर्भव्यतिनिशैर्बिल्वतिन्दुकवेणुभिः॥
९काश्मर्यारिष्टवरणैर्मधूकैस्तिलकैरपि।
बदर्यामलकैर्नीपैर्वेत्रधन्वनबीजकैः॥
१०पुष्पवद्भिः फलोपेतैश्छायावद्भिर्मनोरमैः।
एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः॥
अनन्तरं रामः पर्वतस्य जीवलोकं दर्शयति। नानामृगगणैः द्वीपिभिः तरक्षुभिः ऋक्षगणैः च वृतः अयं शैलः, किन्तु ते सर्वे अदुष्टाः — हिंसां त्यक्त्वा निवसन्ति; बहुपक्षिसमाकुलः च सः भाति। ‘अदुष्टैः’ इति एकं पदम् एव अत्र मुख्यम् — तपोवनस्य प्रभावेण व्याघ्रादयः अपि शान्ताः इति भावः, हिन्दीभाष्यम् अपि तथैव व्याचष्टे। ततः वृक्षाणां दीर्घा सूची आगच्छति — आम्रः जम्बूः असनः लोध्रः प्रियालः पनसः धवः अङ्कोलः भव्यः तिनिशः बिल्वः तिन्दुकः वेणुः काश्मरी अरिष्टः वरणः मधूकः तिलकः बदरी आमलकी नीपः वेत्रः धन्वनः बीजकः इति चतुर्विंशतिः नामानि। एते सर्वे पुष्पवन्तः फलोपेताः छायावन्तः मनोरमाः च। एवमादिभिः आकीर्णः अयं गिरिः श्रियं पुष्यति। सूच्याः एव विस्तारेण वनस्य समृद्धिः श्रोतुः मनसि प्रतिष्ठिता भवति — वनं न शून्यम्, अपि तु नगरात् अपि अधिकं सम्पन्नम् इति।
Next Rāma showed the mountain's living world. It was ringed with herds of deer of many kinds, with leopards, hyenas and bears — yet all were harmless here — and it shone, full of birds. That one word “harmless” is the key: by the power of the grove of penance even tigers and their like were at peace. Then comes a long list of trees: mango, rose-apple, asana, lodhra, priyāla, jackfruit, dhava, aṅkola, bhavya, tiniśa, bilva, tinduka, bamboo, kāśmarī, ariṣṭa, varaṇa, madhūka, tilaka, jujube, myrobalan, nīpa, cane, dhanvana and bījaka — twenty-four names. All of them in flower, laden with fruit, shady and delightful; crowded with these and their like, the mountain flourished in beauty. By the very length of the list the richness of the forest is established in the listener's mind: the forest is not empty but richer even than a city.
४किंनराः विद्याधरस्त्रियः जलप्रपाताः गुहावायुः च
११शैलप्रस्थेषु रम्येषु पश्येमान्कामहर्षणान्।
किंनरान्द्वन्द्वशो भद्रे रममाणान्मनस्विनः॥
१२शाखावसक्तान्खड्गांश्च प्रवराण्यम्बराणि च।
पश्य विद्याधरस्त्रीणां क्रीडोद्देशान्मनोरमान्॥
१३जलप्रपातैरुद्भेदैर्निष्यन्दैश्च क्वचित्क्वचित्।
स्रवद्भिर्भात्ययं शैलः स्रवन्मद इव द्विपः॥
१४गुहासमीरणो गन्धान्नानापुष्पभवान्बहून्।
घ्राणतर्पणमभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत्॥
ततः रामः पर्वतस्य दिव्यं निवासिवर्गं दर्शयति। रम्येषु शैलप्रस्थेषु कामहर्षणान् मनस्विनः किंनरान् द्वन्द्वशः रममाणान् द्रष्टुं सः सीताम् आह्वयति। ‘द्वन्द्वशः’ इति पदेन दम्पत्योः एव सुखं सूचितम्; रामसीतयोः स्वस्य अपि दशा तेन एव प्रतिबिम्बिता। वृक्षशाखासु अवसक्ताः खड्गाः प्रवराणि अम्बराणि च दृश्यन्ते — ते विद्याधरस्त्रीणां मनोरमाः क्रीडोद्देशाः; खड्गाः वस्त्राणि च शाखासु स्थापितानि इति तेषां जलक्रीडा एव सूच्यते। ततः जलचित्रम् — क्वचित् जलप्रपाताः, क्वचित् उद्भेदाः, क्वचित् निष्यन्दाः; तैः स्रवद्भिः अयं शैलः स्रवन्मदः द्विपः इव भाति। अन्ते गन्धस्य वर्णनम् — गुहासमीरणः नानापुष्पभवान् बहून् गन्धान् वहन् घ्राणतर्पणम् अभ्येत्य कं नरं न प्रहर्षयेत्। एवं रूपं दृश्यं गन्धः च क्रमेण वर्ण्यते; वनवासः सर्वेषाम् इन्द्रियाणां सुखम् एव इति दर्शितम्।
Then Rāma pointed out the mountain's heavenly dwellers. He called Sītā to look at the high-spirited kinnaras on the lovely slopes, stirring desire as they took their pleasure two by two; in these happy couples Rāma and Sītā's own state is mirrored. Swords and fine garments hung on the branches: these were the pleasure-grounds of the Vidyādhara women, and the swords and clothes left on the boughs hint at their water-play. Then a picture of water: waterfalls here, springs bursting from the rock there, trickling streams elsewhere, so that with all its flowing waters the hill looked like an elephant with ichor running down. Last, scent: the breeze from the caves, carrying the many fragrances of the flowers, comes to refresh the nostrils — what man would it not delight? So form, sight and scent are described in turn, and the life of the forest is shown as a joy to every sense.
६शिलाः, ओषध्यः, देशवैचित्र्यम्, समुत्थितः चित्रकूटकूटः
२०शिलाः शैलस्य शोभन्ते विशालाः शतशोऽभितः।
बहुला बहुलैर्वर्णैर्नीलपीतसितारुणैः॥
२१निशि भान्त्यचलेन्द्रस्य हुताशनशिखा इव।
ओषध्यः स्वप्रभालक्ष्म्या भ्राजमानाः सहस्रशः॥
२२केचित्क्षयनिभा देशाः केचिदुद्यानसंनिभाः।
केचिदेकशिला भान्ति पर्वतस्यास्य भामिनि॥
२३भित्त्वेव वसुधां भाति चित्रकूटः समुत्थितः।
चित्रकूटस्य कूटोऽयं दृश्यते सर्वतः शुभः॥
पुनः वर्णनं प्रवर्तते, किन्तु अधुना रात्रिः अपि प्रविशति। शैलस्य विशालाः शिलाः शतशः अभितः शोभन्ते — नीलपीतसितारुणैः बहुलैः वर्णैः बहुलाः। रात्रौ तु अचलेन्द्रस्य ओषध्यः स्वप्रभालक्ष्म्या सहस्रशः भ्राजमानाः हुताशनशिखाः इव भान्ति। ‘ओषधि’ इति अत्र स्वयंप्रकाशा लता; पर्वतः दिवा वर्णैः, निशि च ज्योतिर्भिः शोभते इति उभयकालिकं सौन्दर्यं कविना दर्शितम्। ततः स्थानानां वैचित्र्यम् — केचित् देशाः क्षयनिभाः अर्थात् गृहसदृशाः, केचित् उद्यानसंनिभाः, केचित् च एकशिलाः भान्ति; वनम् एव गृहम् उद्यानं च इति भावः अत्र निहितः। अन्ते समग्रस्य पर्वतस्य दर्शनम् — वसुधां भित्त्वा इव समुत्थितः अयं चित्रकूटः भाति, तस्य च कूटः सर्वतः शुभः दृश्यते। एवं सूक्ष्मवर्णनात् पुनः समग्रदर्शनं प्रति कविः गच्छति; पर्वतः अन्ते एकम् एव विशालं रूपं धारयति।
The description resumed, but now night too came into it. Broad slabs of rock by the hundred adorned the hill on every side, of many colours — blue, yellow, white and red. By night the herbs of that king of mountains shone like tongues of fire, blazing by the thousand with their own light — plants that glow of themselves, so that the mountain was lovely by day with its colours and by night with its lights. Then the variety of its places: some parts looked like houses, some like pleasure gardens, and some like a single sheet of stone — the forest itself was both home and garden. Last, the whole mountain: Citrakūṭa seemed to have split the earth and risen out of it, and its peak was beautiful from every side. So the poet moves from close detail back to the whole view, and the mountain at last takes one vast form.
७कामिनां शय्याः, कमलस्रजः, उत्तरकुरुभ्यः अपि अधिका शोभा
२४कुष्ठस्थगरपुंनागभूर्जपत्रोत्तरच्छदान्।
कामिनां स्वास्तरान्पश्य कुशेशयदलायुतान्॥
२५मृदिताश्चापविद्धाश्च दृश्यन्ते कमलस्रजः।
कामिभिर्वनिते पश्य फलानि विविधानि च॥
२६वस्वौकसारां नलिनीमतीत्यैवोत्तरान्कुरून्।
पर्वतश्चित्रकूटोऽसौ बहुमूलफलोदकः॥
२७इमं तु कालं वनिते विजह्रिवांस्त्वया च सीते सह लक्ष्मणेन।
रतिं प्रपत्स्ये कुलधर्मवर्धिनीं सतां पथि स्वैर्नियमैः परैः स्थितः॥
अन्तिमे खण्डे कविः मानुषस्य विलासस्य चिह्नानि दर्शयति। कुष्ठस्थगरपुंनागभूर्जपत्राणि उत्तरच्छदाः यासां ताः कामिनां स्वास्तराः कुशेशयदलायुताः दृश्यन्ते। मृदिताः अपविद्धाः च कमलस्रजः अपि — कामिभिः त्यक्ताः; विविधानि फलानि च वृक्षेषु लम्बन्ते। न जनाः दृश्यन्ते, केवलं तेषां चिह्नानि — शय्याः, मालाः, वस्त्राणि; एतेन वनस्य एकान्तः अपि सजीवः इव भवति। ततः उपमानम् — कुबेरनगरीं वस्वौकसारां नलिनीं च अतीत्य, उत्तरान् कुरून् अपि अतिक्रम्य, बहुमूलफलोदकः अयं चित्रकूटः शोभते; देवभोगभूमिभ्यः अपि अयं गिरिः श्रेष्ठः इति रामस्य निर्णयः। अन्तिमः श्लोकः वृत्तं परिवर्तयति — अनुष्टुभः स्थाने दीर्घं वृत्तम्; तत्र रामः प्रतिज्ञाम् इव वदति — ‘वनिते, त्वया सीते लक्ष्मणेन च सह इमं कालं विहरन्, सतां पथि परैः स्वैः नियमैः स्थितः सन्, कुलधर्मवर्धिनीं रतिं प्रपत्स्ये।’ एतेन शान्तेन वाक्येन सर्गः समाप्यते।
In the last part the poet shows the traces of human pleasure. Rāma pointed to lovers' beds spread with leaves of kuṣṭha, sthagara, punnāga and birch for coverlets and strewn with lotus petals, and to lotus garlands crushed and thrown aside by those lovers, and fruits of every kind hanging from the trees. No people are seen, only their signs — beds, garlands, cloths — and so even the solitude of the forest seems alive. Then a comparison: rich in roots, fruit and water, Citrakūṭa surpassed Vasvaukasārā, the city of Kubera, and Nalinī, and even the Northern Kurus; in Rāma's judgement this mountain was finer even than the pleasure-lands of the gods. His last words sound almost like a vow: “Spending this time here with you, Sītā, and with Lakṣmaṇa, keeping to the path of the good under my own high vows, I shall find a joy that makes the dharma of our family grow.” With these calm words the sarga ends.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः॥ ९४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
३२ पदानि
गिरिवरप्रिय
९४.१
यस्य गिरिश्रेष्ठः प्रियः, पर्वतवनप्रियः
- सन्धिः
- समासे स्वरसन्धिः नास्ति — सर्वत्र व्यञ्जनान्तरं पदयोगः
- समासः
- गिरिषु वरः गिरिवरः, सः प्रियः यस्य सः — सप्तमीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
विलोभयन्
९४.१
आकर्षयन्, रमयन्, चित्तं प्रसादयन्
- सन्धिः
- वि + लुभ् धातोः णिचि शतृप्रत्ययान्तं रूपम्; अत्र स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — क्रियापदजन्यं कृदन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्तरि शतृ)
अमरसंकाश
९४.२
देवतुल्यः, अमरसदृशः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘अमर’ इत्यस्य अन्ते अकारः, ‘संकाश’ इत्यस्य आदौ सकारः
- समासः
- अमरेण संकाशः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
पुरंदर
९४.२
इन्द्रः, असुरनगराणां भेत्ता
- सन्धिः
- पुरम् + दर → पुरंदर — मकारस्य अनुस्वारादेशः (मोऽनुस्वारः)
- समासः
- पुराणि दारयति इति पुरंदरः — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
राज्यभ्रंशन
९४.३
राज्यात् पतनम्, राज्यहानिः
- सन्धिः
- समासे स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- राज्यात् भ्रंशनम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्तरि)
विनाभव
९४.३
विरहः, वियोगेन वर्तनम्
- सन्धिः
- विना + भव → सन्धिकार्यं नास्ति (आकारानन्तरं भकारः)
- समासः
- विना भवः — अव्ययीभावगर्भः तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
उद्विद्ध
९४.४
ऊर्ध्वं प्रविद्धः, उच्चैः उत्थितः
- सन्धिः
- उत् + विद्ध → उद्विद्ध — जश्त्वसन्धिः (त् + व = द् + व)
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं क्तान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘शिखरैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
नानाद्विजगणायुत
९४.४
नानाविधैः पक्षिसमूहैः युक्तः
- सन्धिः
- गण + आयुत → गणायुत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ‘द्वि + ज’ इत्यत्र तु स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- नानाविधानां द्विजानां गणैः आयुतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अचलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
क्षतजसंनिभ
९४.५
रुधिरवर्णाः, रक्तसदृशाः
- सन्धिः
- समासे स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- क्षतजेन संनिभः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
माञ्जिष्ठवर्ण
९४.५
मञ्जिष्ठारागसदृशवर्णाः, गाढरक्तपीताः
- सन्धिः
- समासे स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- माञ्जिष्ठः वर्णः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
अचलेन्द्र
९४.६
पर्वतश्रेष्ठः, गिरिराजः
- सन्धिः
- अचल + इन्द्र → अचलेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- अचलानाम् इन्द्रः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
ज्योतीरसप्रभ
९४.६
स्फटिकसदृशप्रभायुक्ताः; ‘ज्योतीरसः’ इति स्फटिकविशेषः
- सन्धिः
- समासे स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- ज्योतीरसस्य प्रभा येषां ते — षष्ठीगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
बहुपक्षिसमाकुल
९४.७
बहुभिः पक्षिभिः व्याप्तः
- सन्धिः
- सम् + आकुल → समाकुल — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘पक्षि + समाकुल’ इत्यत्र अपि न
- समासः
- बहुभिः पक्षिभिः समाकुलः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अदुष्ट
९४.७
हिंसारहितः, शान्तस्वभावः
- सन्धिः
- न + दुष्ट → अदुष्ट — नञ्समासे नकारस्य अकारादेशः
- समासः
- न दुष्टः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (मृगादीनां विशेषणम्)
फलोपेत
९४.१०
फलयुक्तः, फलभारनतः
- सन्धिः
- फल + उपेत → फलोपेत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- फलैः उपेतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (वृक्षाणां विशेषणम्)
कामहर्षण
९४.११
प्रेमोद्दीपकाः, रतिवर्धकाः
- सन्धिः
- समासे स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- कामं हर्षयन्ति ये ते — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘किंनरान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मनस्विन्
९४.११
उदारचित्ताः, प्रशस्तमनसः
- सन्धिः
- मनस् + विनि → मनस्विन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — विन्प्रत्ययान्तं तद्धितरूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
शाखावसक्त
९४.१२
शाखासु लम्बमानाः, वृक्षशाखासु स्थापिताः
- सन्धिः
- शाखा + अवसक्त → शाखावसक्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- शाखासु अवसक्ताः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘खड्गान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
क्रीडोद्देश
९४.१२
विहारस्थलानि, क्रीडास्थानानि
- सन्धिः
- क्रीडा + उद्देश → क्रीडोद्देश — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- क्रीडायाः उद्देशाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
स्रवन्मद
९४.१३
यस्य मदजलं स्रवति, मत्तः गजः
- सन्धिः
- स्रवत् + मद → स्रवन्मद — अनुनासिकसन्धिः (त् + म = न् + म)
- समासः
- स्रवन् मदः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘द्विपः’ इत्यस्य विशेषणम्)
आनृण्यता
९४.१७
ऋणमुक्तिः, ऋणात् निर्गमनम्
- सन्धिः
- आ + ऋण → आर्ण इति न, अपि तु ‘अनृण’ इत्यस्मात् ष्यञ् — आनृण्यम्; ततः ‘ता’ प्रत्ययः। स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तं भावनाम
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
मनोवाक्कायसम्मत
९४.१८
मनसे वाचे शरीराय च रोचमानाः, त्रिभिः अपि प्रियाः
- सन्धिः
- मनस् + वाच् → मनोवाक् — विसर्गसन्धिः (सकारस्य रुत्वम्, ततः उकारः, अ + उ = ओ)
- समासः
- मनसा वाचा कायेन च सम्मताः — तृतीयातत्पुरुषः (इतरेतरद्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
उद्यानसंनिभ
९४.२२
आरामसदृशाः, वाटिकातुल्याः
- सन्धिः
- उत् + यान → उद्यान — जश्त्वसन्धिः (त् + य = द् + य)
- समासः
- उद्यानेन संनिभाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
समुत्थित
९४.२३
उत्थाय स्थितः, ऊर्ध्वम् उद्गतः
- सन्धिः
- सम् + उत्थित → समुत्थित — मकारस्य अनुनासिकः; ‘उत् + स्थित’ इत्यत्र सकारलोपः
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गद्वयपूर्वकं क्तान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
उत्तरच्छद
९४.२४
येषाम् उपरि आच्छादनम्, प्रावरणपत्राणि
- सन्धिः
- उत्तर + छद → उत्तरच्छद — छकारस्य तुक्-आगमः (अच् + छ = च्छ)
- समासः
- उत्तरः छदः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
स्वास्तर
९४.२४
सुन्दराणि शयनानि, रमणीयाः शय्याः
- सन्धिः
- सु + आस्तर → स्वास्तर — यण्सन्धिः (उ + आ = व् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सु’ इति उपसर्गसदृशम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
कुशेशयदलायुत
९४.२४
कमलपत्रैः युक्ताः
- सन्धिः
- दल + आयुत → दलायुत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); कुश + ईशय → कुशेशय — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- कुशेशयानां दलैः आयुताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
वस्वौकसारा
९४.२६
कुबेरस्य नगरी अलका
- सन्धिः
- वसु + ओकसारा → वस्वौकसारा — यण्सन्धिः (उ → व्); ओकारस्थाने ‘औ’ इति कोशसिद्धं रूपम्
- समासः
- वसूनाम् ओकः सारः यस्यां सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
बहुमूलफलोदक
९४.२६
प्रचुरैः कन्दैः फलैः जलैः च सम्पन्नः
- सन्धिः
- फल + उदक → फलोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- बहूनि मूलानि फलानि उदकं च यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
विजह्रिवांस्
९४.२७
विहृतवान्, कालं यापितवान्
- सन्धिः
- अत्र पदसन्धिः एव कठिनः — ‘विजह्रिवान् + त्वया’ इत्यत्र नकारस्य अनुस्वारः सकारागमश्च (नश्छव्यप्रशान्), अतः ‘विजह्रिवांस्त्वया’। पदं स्वयं तु वि + हृ धातोः लिटि क्वसुप्रत्ययान्तम्, तत्र स्वरसन्धिः नास्ति। मुद्रणे च तत् पदं पादान्ते ‘विजह्रिवां-/स्त्वया’ इति पङ्क्तिद्वये विभक्तम्
- समासः
- समासः नास्ति — लिट्क्वसुप्रत्ययान्तं कृदन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
कुलधर्मवर्धिनी
९४.२७
वंशधर्मं पोषयन्ती, कुलाचारं वर्धयन्ती
- सन्धिः
- समासे स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- कुलधर्मं वर्धयति इति कुलधर्मवर्धिनी — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘रतिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)