- सन्धिः
- ‘वन’ ‘वासिन्’ इत्यनयोः सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति
- समासः
- वने वसन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिप्रत्ययान्तः)
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘वनवासिनः’ — अत्र यूथपानां विशेषणम्)
अयोध्याकाण्डम् — त्रिनवतितमः सर्गः
भरतसेनायाः चित्रकूटदर्शनम्
वन्यानां त्रासः, सेनायाः विस्तारः, वसिष्ठं प्रति वचनम्, चित्रकूटमन्दाकिन्योः दर्शनम्, शत्रुघ्नं प्रति वर्णनम्, धूमाग्रदर्शनम्, सेनायाः स्थापनम्
अस्मिन् सर्गे भरतस्य चतुरङ्गिणी सेना चित्रकूटस्य समीपं प्राप्नोति। तस्याः नादेन वनवासिनः गजयूथपाः त्रस्ताः पलायन्ते; ऋक्षाः पृषताः रुरवश्च सर्वत्र दृश्यन्ते। सागरौघनिभा सेना महीं संछादयति, तुरंगौघैः वारणैश्च अवतता चिरम् अनालक्ष्या च भवति। दूरम् अध्वानं गत्वा भरतः वसिष्ठं वदति — ‘व्यक्तं तं देशं प्राप्ताः स्म यं भरद्वाजः अब्रवीत्; अयं चित्रकूटः, एषा मन्दाकिनी, एतत् च नीलमेघनिभं वनम्।’ ततः सः शत्रुघ्नं सम्बोध्य गिरेः सानूनि, पुष्पवर्षिणः वृक्षान्, किंनराचरितं देशम्, मृगगणान्, कुसुमापीडधारिणः पादपान्, खुरोत्थितं रेणुम्, स्यन्दनान्, त्रस्तान् बर्हिणश्च वर्णयति — ‘निष्कूजम् इदं वनम् अधुना जनाकीर्णा अयोध्या इव प्रतिभाति।’ देशं तापसानां निवासं स्वर्गपथं च प्रशंस्य सः सैन्यान् काननं विचेतुम् आदिशति। शस्त्रपाणयः पुरुषाः वनं प्रविश्य धूमाग्रं दृष्ट्वा निवेदयन्ति — ‘अमनुष्ये अग्निः न भवति।’ ततः भरतः सेनां तत्र एव स्थापयित्वा सुमन्त्रेण धृतिना च सह एकः गन्तुं निश्चिनोति; सेना च रामसमागमं जानती हृष्टा तिष्ठति।
१सेनया त्रस्तानां वन्यानां पलायनम्, सेनायाः विस्तारः
१तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या वनवासिनः।
अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथाः सम्प्रदुद्रुवुः॥
२ऋक्षाः पृषतमुख्याश्च रुरवश्च समन्ततः।
दृश्यन्ते वनवाटेषु गिरिष्वपि नदीषु च॥
३स सम्प्रतस्थे धर्मात्मा प्रीतो दशरथात्मजः।
वृतो महत्या नादिन्या सेनया चतुरङ्गया॥
४सागरौघनिभा सेना भरतस्य महात्मनः।
महीं संछादयामास प्रावृषि द्यामिवाम्बुदः॥
५तुरंगौघैरवतता वारणैश्च महाबलैः।
अनालक्ष्या चिरं कालं तस्मिन्काले बभूव सा॥
पूर्वसर्गान्ते भरतस्य सेना भरद्वाजस्य अनुज्ञां लब्ध्वा महद् वनं प्रविष्टा। अयं सर्गः तस्य एव प्रवेशस्य परिणामेन आरभ्यते। तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या अर्दिताः वनवासिनः मत्ताः यूथपाः सयूथाः सम्प्रदुद्रुवुः — ये गजयूथपाः वने निर्भयाः विचरन्ति, ते अपि सेनायाः नादेन त्रस्ताः पलायन्ते। ऋक्षाः पृषतमुख्याः रुरवश्च समन्ततः वनवाटेषु गिरिषु नदीषु च दृश्यन्ते। धर्मात्मा दशरथात्मजः प्रीतः सन् महत्या नादिन्या चतुरङ्गया सेनया वृतः सम्प्रतस्थे। तस्य महात्मनः सेना सागरौघनिभा — प्रावृषि द्यां मेघः इव सा महीं संछादयामास। तुरंगौघैः वारणैश्च महाबलैः अवतता सा चिरं कालम् अनालक्ष्या बभूव — इयं व्यक्तिः मार्मिका, यतः सेनायाः विस्तारः एव तस्याः अदृश्यतायाः कारणम्। कविः अत्र मेघस्य समुद्रस्य च द्वे उपमे युगपत् योजयति — एका विस्तारं वदति, अपरा च गम्भीरं नादम्। ‘मत्ताः’ इति पदेन यूथपानां बलम् अपि सूचितम् — तादृशाः अपि पलायन्ते इति सेनायाः प्रभावः।
At the end of the previous sarga Bharata's army, with Bharadvāja's leave, had entered the great forest, and this sarga begins with the effect of that entry. Harried by that vast marching host with its banners, the forest elephants, rutting leaders of their herds, fled with their herds; even such mighty beasts, which roam the forest without fear, ran from the army's noise. Bears, spotted antelope and ruru deer were seen on every side, in the forest tracts, on the hills and by the rivers. The righteous son of Daśaratha journeyed on in high spirits, surrounded by his vast and clamorous fourfold army. Like the flood of the ocean, the army of great-souled Bharata covered the earth as a raincloud covers the sky in the rains. Spread wide with its streams of horses and its mighty elephants, it stayed for a long time beyond the reach of sight — its very size was what kept it from being seen whole. The poet joins two images, cloud and ocean, the one for its breadth and the other for its deep roar.
२वसिष्ठं प्रति भरतस्य वचनम्, चित्रकूटस्य दर्शनम्
६स गत्वा दूरमध्वानं सम्परिभ्रान्तवाहनः।
उवाच वचनं श्रीमान्वसिष्ठं मन्त्रिणां वरम्॥
७यादृशं लक्ष्यते रूपं यथा चैव मया श्रुतम्।
व्यक्तं प्राप्ताः स्म तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत्॥
८अयं गिरिश्चित्रकूटस्तथा मन्दाकिनी नदी।
एतत्प्रकाशते दूरान्नीलमेघनिभं वनम्॥
दूरम् अध्वानं गत्वा सम्परिभ्रान्तवाहनः श्रीमान् भरतः मन्त्रिणां वरं वसिष्ठम् उवाच — ‘यादृशं रूपम् अत्र लक्ष्यते, यथा च मया श्रुतम्, तेन व्यक्तं तं देशं प्राप्ताः स्म यं भरद्वाजः अब्रवीत्।’ श्रुतं दृष्टं च मिलितम् इति प्रमाणद्वयेन सः निश्चयं करोति। ततः सः स्वयम् एव चिह्नानि गणयति — ‘अयं गिरिः चित्रकूटः, तथा एषा मन्दाकिनी नदी; एतत् च दूरात् नीलमेघनिभं वनं प्रकाशते।’ मुनिना यानि त्रीणि चिह्नानि पूर्वसर्गे उक्तानि — वनम्, नदी, पर्वतः — तानि एव अत्र क्रमेण नेत्रयोः पतन्ति। ‘नीलमेघनिभम्’ इति उपमा वनस्य श्यामलतां वर्षाकालस्य च स्मृतिं वहति। एवं मार्गस्य अन्तः समीपः इति सर्वेषां प्रतीतिः जाता। वसिष्ठः एव सम्बोध्यः, यतः सः मन्त्रिणां वरः, यात्रायाः च नेता। भरतस्य वाक्ये उत्साहः स्पष्टः — दीर्घस्य मार्गस्य अन्ते लक्ष्यं दृश्यते इति।
When he had gone a long way and his animals were worn out, illustrious Bharata spoke to Vasiṣṭha, the best of his counsellors — the one to address, as the leader of the journey. “From the look of this country and from what I have heard, it is plain that we have reached the region Bharadvāja spoke of.” What he had heard and what he now saw agreed, and on those two proofs he was sure. Then he counted the signs himself: “This is Mount Citrakūṭa, and this the river Mandākinī, and that forest shining in the distance is dark as a raincloud.” The three signs the sage had named in the last sarga — forest, river and mountain — now came before his eyes one after another, and everyone felt that the end of the road was near. Bharata's words ring with eagerness: at the end of a long road, the goal was in sight.
३शत्रुघ्नं प्रति गिरेः वनस्य च वर्णनम्
९गिरेः सानूनि रम्याणि चित्रकूटस्य सम्प्रति।
वारणैरवमृद्यन्त मामकैः पर्वतोपमैः॥
१०मुञ्चन्ति कुसुमान्येते नगाः पर्वतसानुषु।
नीला इवातपापाये तोयं तोयधरा घनाः॥
११किंनराचरितं देशं पश्य शत्रुघ्न पर्वते।
हयैः समन्तादाकीर्णं मकरैरिव सागरम्॥
१२एते मृगगणा भान्ति शीघ्रवेगाः प्रचोदिताः।
वायुप्रविद्धाः शरदि मेघजाला इवाम्बरे॥
१३कुर्वन्ति कुसुमापीडाञ्छिरःसु सुरभीनमी।
मेघप्रकाशैः फलकैर्दक्षिणात्या नरा यथा॥
अनन्तरं भरतः हर्षेण वर्णनम् आरभते। ‘चित्रकूटस्य रम्याणि सानूनि सम्प्रति मामकैः पर्वतोपमैः वारणैः अवमृद्यन्ते’ — स्वसेनायाः विशालतां सः स्वयम् एव विस्मयेन पश्यति। ‘एते नगाः पर्वतसानुषु कुसुमानि मुञ्चन्ति, यथा आतपापाये नीलाः तोयधराः घनाः तोयं मुञ्चन्ति।’ ततः सः शत्रुघ्नं सम्बोधयति — ‘पश्य, पर्वते किंनराचरितं देशं हयैः समन्तात् आकीर्णं मकरैः सागरम् इव। एते प्रचोदिताः शीघ्रवेगाः मृगगणाः शरदि वायुप्रविद्धाः मेघजालाः इव भान्ति। अमी वृक्षाः शिरःसु सुरभीन् कुसुमापीडान् कुर्वन्ति, यथा मेघप्रकाशैः फलकैः उपलक्षिताः दक्षिणात्याः नराः।’ एकैकम् उपमानं द्विधा कार्यं करोति — वनस्य शोभां दर्शयति, सेनायाः च गतिं सूचयति। सर्वत्र मेघानाम् एव उपमाः — मेघः, तोयधरः, मेघजालम्, मेघप्रकाशम्। शत्रुघ्नस्य सम्बोधनम् अपि सार्थकम् — यः मातुलगृहात् सह आगतः, सः एव अत्र भरतस्य एकः सहचरः। वर्णने आनन्दः अस्ति, किन्तु मूले तु भ्रातृदर्शनस्य उत्कण्ठा एव।
Then Bharata began, with delight, to describe what he saw. “The lovely tablelands of Citrakūṭa are even now being trampled by my elephants, huge as mountains” — he looks with wonder at the size of his own army. “These trees are shedding their blossoms on the slopes as dark rainclouds release their water when the hot season ends.” Then he turned to Śatrughna, who had come with him from their uncle's house and was his one companion here: “Look, Śatrughna, at this part of the mountain where kinnaras roam, thronged on every side with horses as the sea is with sea-monsters. These herds of deer, driven on and running fast, shine like banks of cloud blown by the wind across an autumn sky. These trees wear fragrant garlands of flowers on their heads, like men of the south carrying shields bright as clouds.” Each image does two things, showing the beauty of the forest and hinting at the army's movement, and nearly all of them are images of clouds. There is joy in his description, but beneath it lies his longing to see his brother.
४वनस्य परिवर्तनम्, रेणुः, रथाः, पतत्त्रिणः
१४निष्कूजमिव भूत्वेदं वनं घोरप्रदर्शनम्।
अयोध्येव जनाकीर्णा सम्प्रति प्रतिभाति मे॥
१५खुरैरुदीरितो रेणुर्दिवं प्रच्छाद्य तिष्ठति।
तं वहत्यनिलः शीघ्रं कुर्वन्निव मम प्रियम्॥
१६स्यन्दनांस्तुरगोपेतान्सूतमुख्यैरधिष्ठितान्।
एतान्सम्पततः शीघ्रं पश्य शत्रुघ्न कानने॥
१७एतान्वित्रासितान्पश्य बर्हिणः प्रियदर्शनान्।
एवमापततः शैलमधिवासं पतत्त्रिणः॥
‘इदं वनं निष्कूजम् इव भूत्वा घोरप्रदर्शनम् आसीत्; सम्प्रति तु जनाकीर्णा अयोध्या इव मे प्रतिभाति।’ एषा तुलना सर्गस्य हृदयम् — यत् वनं जनशून्यतया भयङ्करम् आसीत्, तत् अधुना नगरम् इव जनपूर्णम्। ‘खुरैः उदीरितः रेणुः दिवं प्रच्छाद्य तिष्ठति; तं च अनिलः मम प्रियं कुर्वन् इव शीघ्रं वहति’ — वायुः अपि राजपुत्रस्य सेवकः इव वर्णितः। ‘हे शत्रुघ्न, कानने एतान् तुरगोपेतान् सूतमुख्यैः अधिष्ठितान् स्यन्दनान् शीघ्रं सम्पततः पश्य। एतान् च वित्रासितान् प्रियदर्शनान् बर्हिणः पश्य, ये एवम् आपततः स्वम् अधिवासं शैलम् अभिगच्छन्ति।’ मयूराणां त्रासः अपि सौन्दर्येण एव वर्णितः — ‘प्रियदर्शनान्’ इति पदेन कविः भयस्य अपि शोभां दर्शयति। ‘मम प्रियं कुर्वन् इव’ इति उत्प्रेक्षया कविः भरतस्य मनसः प्रसादं दर्शयति; यः शोकेन गतः, सः अधुना वायोः अपि अनुग्रहं पश्यति।
“This forest was silent and fearful to look at, but now it seems to me as crowded with people as Ayodhyā itself.” That comparison is the heart of the sarga: the forest once dreadful for its emptiness is now full of people like a city. “The dust the hooves have raised hangs over the sky, and the wind carries it quickly away, as though to do me a kindness” — even the wind is pictured serving the prince, and in that fancy the poet shows how Bharata's mind had cleared: the man who had set out in grief now saw even the wind as friendly. “Look, Śatrughna, at these chariots in the wood, yoked with horses and driven by the best charioteers, racing along. And look at these peacocks, lovely to see, startled into flight, and the other birds, making for the hill that is their home.” Even the frightened peacocks are described as lovely, and the poet finds beauty in their fear.
५देशस्य प्रशंसा, अन्वेषणस्य आदेशः
१८अतिमात्रमयं देशो मनोज्ञः प्रतिभाति मे।
तापसानां निवासोऽयं व्यक्तं स्वर्गपथोऽनघ॥
१९मृगा मृगीभिः सहिता बहवः पृषता वने।
मनोज्ञरूपा लक्ष्यन्ते कुसुमैरिव चित्रिताः॥
२०साधु सैन्याः प्रतिष्ठन्तां विचिन्वन्तु च काननम्।
यथा तौ पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रामलक्ष्मणौ॥
‘हे अनघ, अयं देशः मे अतिमात्रं मनोज्ञः प्रतिभाति; व्यक्तम् अयं तापसानां निवासः, स्वर्गपथः च।’ भरतस्य दृष्टिः अत्र परिवर्तते — अधुना सः सेनापतिः न, अपि तु तीर्थयात्रिकः इव पश्यति। ‘मृगाः मृगीभिः सहिताः बहवः पृषताः च वने कुसुमैः चित्रिताः इव मनोज्ञरूपाः लक्ष्यन्ते।’ मृगाणां मिथुनदर्शनम् अपि सूचकम् — यत्र तपोवनम्, तत्र निर्भयता। ततः सः आदेशं ददाति — ‘साधु, सैन्याः प्रतिष्ठन्ताम्, काननं च विचिन्वन्तु, येन तौ पुरुषव्याघ्रौ रामलक्ष्मणौ दृश्येते।’ ‘साधु’ इति पदं मृदुम् आज्ञां सूचयति; सेनापतेः शब्दः न, अपि तु भ्रातुः प्रार्थना। एवं वर्णनात् क्रिया प्रति सर्गः परिवर्तते। ‘स्वर्गपथः’ इति पदेन सः पितुः गतिम् अपि स्मरति इति ध्वनिः सम्भवति। आज्ञा च न कठोरा, अपि तु सादरा — ‘साधु’ इति आरम्भः एव तत् सूचयति।
“Blameless one, this country seems to me delightful beyond measure; plainly it is a home of ascetics and a road to heaven.” Bharata's way of seeing changes here: he looks now not as the leader of an army but almost as a pilgrim, and in speaking of a road to heaven he may also be thinking of his father's passing. “Many deer with their does, and spotted antelope, are to be seen in the wood, lovely in form, as though painted over with flowers.” Deer in pairs are themselves a sign: where there is a grove of penance, there is freedom from fear. Then he gave his order: “Good — let the troops go forward and search the forest well, so that those two tigers among men, Rāma and Lakṣmaṇa, may be found.” That opening “good” shows a gentle command, less the word of a general than a brother's plea. So the sarga turns from description to action.
६धूमाग्रदर्शनम्, सैनिकानां निवेदनम्
२१भरतस्य वचः श्रुत्वा पुरुषाः शस्त्रपाणयः।
विविशुस्तद्वनं शूरा धूमाग्रं ददृशुस्ततः॥
२२ते समालोक्य धूमाग्रमूचुर्भरतमागताः।
नामनुष्ये भवत्यग्निर्व्यक्तमत्रैव राघवौ॥
२३अथ नात्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परंतपौ।
अन्ये रामोपमाः सन्ति व्यक्तमत्र तपस्विनः॥
भरतस्य वचः श्रुत्वा शस्त्रपाणयः शूराः पुरुषाः तद् वनं विविशुः; ततः ते धूमाग्रं ददृशुः। धूमः एव अत्र काव्यस्य सङ्केतः — यत्र अग्निः, तत्र मनुष्यः; यत्र अग्निहोत्रम्, तत्र तापसः। ते धूमाग्रं समालोक्य भरतम् आगताः ऊचुः — ‘अमनुष्ये देशे अग्निः न भवति; व्यक्तम् अत्र एव राघवौ स्तः।’ किन्तु ते स्वयम् एव संशयं प्रकटयन्ति — ‘अथ अत्र एतौ नरव्याघ्रौ परंतपौ राजपुत्रौ न स्याताम्, तर्हि व्यक्तम् अत्र अन्ये रामोपमाः तपस्विनः सन्ति।’ एषा सावधानता सैनिकानां विवेकं दर्शयति — ते अनुमानं करोति, न तु निश्चयम्। ‘रामोपमाः’ इति पदेन रामस्य तपस्विरूपम् अपि सूचितम् — अधुना सः राजपुत्रः इव न, तापसः इव एव दृश्येत। धूमस्य दर्शनात् आरभ्य सर्गस्य गतिः त्वरिता भवति — वर्णनं समाप्तम्, अन्वेषणम् आरब्धम्, फलं च दृष्टम्।
Hearing Bharata's words, brave men took up their weapons and entered the forest, and soon they saw a column of smoke. Smoke is the sign here: where there is fire there are people, and where there is a sacrificial fire there are ascetics. Seeing the smoke, they came back to Bharata and said: “Where there are no people there is no fire; plainly the two Rāghavas are here.” But they voiced a doubt of their own: “And if those two tigers among men, the princes who scourge their enemies, are not here, then plainly there are other ascetics here like Rāma.” Their caution shows the soldiers' good sense: they made an inference, not a claim of certainty. And “like Rāma” hints at Rāma's ascetic form — he would now look not like a prince but like a hermit. From the sight of the smoke the sarga quickens: description is over, the search has begun, and its result is in view.
७भरतस्य आदेशः, सेनायाः स्थितिः, हर्षश्च
२४तच्छ्रुत्वा भरतस्तेषां वचनं साधुसम्मतम्।
सैन्यानुवाच सर्वांस्तानमित्रबलमर्दनः॥
२५यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यमग्रतः।
अहमेव गमिष्यामि सुमन्त्रो धृतिरेव च॥
२६एवमुक्तास्ततः सैन्यास्तत्र तस्थुः समन्ततः।
भरतो यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधत्॥
२७व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर्निरीक्षमाणापि च भूमिमग्रतः।
बभूव हृष्टा नचिरेण जानती प्रियस्य रामस्य समागमं तदा॥
तेषां साधुसम्मतं वचनं श्रुत्वा अमित्रबलमर्दनः भरतः सर्वान् सैन्यान् उवाच — ‘यत्ताः भवन्तः तिष्ठन्तु; इतः अग्रतः न गन्तव्यम्। अहम् एव गमिष्यामि, सुमन्त्रः धृतिः एव च।’ एषा आज्ञा भरतस्य विनयम् एव प्रकटयति — यः शतसहस्रैः सह आगतः, सः भ्रातरं द्रष्टुं द्वाभ्यां सह एव गन्तुम् इच्छति; सेनया सह गमनं भ्रातुः आश्रमे अनुचितम् इति तस्य बुद्धिः। एवम् उक्ताः सैन्याः तत्र समन्ततः तस्थुः; भरतः च यत्र धूमाग्रं तत्र दृष्टिं समादधत्। अन्ते कविः वंशस्थवृत्तेन सर्गं समापयति — भरतेन व्यवस्थिता सा चमूः अग्रतः भूमिं निरीक्षमाणा अपि हृष्टा बभूव, यतः सा जानाति स्म — नचिरेण प्रियस्य रामस्य समागमः भविष्यति। शोकयात्रायाः अन्ते प्रथमः हर्षः। ‘नचिरेण’ इति पदेन कविः अग्रिमानां सर्गाणां सूचनां ददाति — समागमः निकटः, किन्तु अद्यापि न सम्पन्नः।
Hearing their words, which good men would approve, Bharata, the crusher of enemy armies, said to all the troops: “Stay here and be ready; no one is to go on ahead. I will go myself, with only Sumantra and Dhṛti.” This order shows his humility: the man who had come with hundreds of thousands wished to go to his brother with only two companions, judging it unfitting to approach his brother's hermitage with an army. At his word the troops halted all around, and Bharata fixed his eyes on the place where the smoke was rising. The army Bharata had halted, looking at the ground ahead, was glad all the same, for it knew that the meeting with beloved Rāma would not be long in coming — the first joy at the end of a journey of grief. “Not long in coming” points to the sargas ahead: the meeting is near, but it has not yet happened.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः॥ ९३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- स + यूथ → सयूथ; अत्र स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- यूथेन सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘यूथपाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘पृषत’ ‘मुख्य’ इत्यनयोः सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति
- समासः
- पृषताः मुख्याः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- ‘वन’ ‘वाट’ इत्यनयोः सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति
- समासः
- वनस्य वाटाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- चतुर् + अङ्ग → चतुरङ्ग — रेफस्य अचि परे स्थितिः, स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- चत्वारि अङ्गानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः (हस्ती, अश्वः, रथः, पदातिः)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘सेनया’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सागर + ओघ → सागरौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- सागरस्य ओघः इव निभा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सेना’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + छादयामास → संछादयामास — मकारस्य अनुस्वारः हलि परे; मुद्रणानुसारेण छकारस्य द्वित्वं न लिखितम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम्’ इति उपसर्गः, ‘छद्’ धातोः णिजन्तस्य लिट्प्रयोगः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- तुरंग + ओघ → तुरंगौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- तुरंगाणाम् ओघाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- न + आलक्ष्य → अनालक्ष्य — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अन्’ आदेशः अजादौ परे
- समासः
- न आलक्ष्या — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + परि + भ्रान्त → सम्परिभ्रान्त — मकारस्य परसवर्णः पकारे परे; समासे स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- सम्परिभ्रान्तानि वाहनानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘नील’ ‘मेघ’ ‘निभ’ इत्येषु सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति
- समासः
- नीलः मेघः इव निभं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पर्वत + उपम → पर्वतोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पर्वतेन उपमाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘वारणैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘अव’ इति उपसर्गः, ‘मृद्’ धातोः कर्मणि लङ्; अत्र स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गयुक्तं क्रियापदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- आतप + अपाय → आतपापाय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘इव + आतपापाये’ इति बाह्यसन्धौ अपि सवर्णदीर्घः
- समासः
- आतपस्य अपायः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (कालाधिकरणे)
- सन्धिः
- ‘तोय’ ‘धर’ इत्यनयोः सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति
- समासः
- तोयं धरन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘घनाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- किंनर + आचरित → किंनराचरित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- किंनरैः आचरितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘देशम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘वायु’ ‘प्रविद्ध’ इत्यनयोः सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति (उ + प् इति व्यञ्जनसंयोगमात्रम्)
- समासः
- वायुना प्रविद्धाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘मेघजालाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कुसुम + आपीड → कुसुमापीड — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- कुसुमानाम् आपीडाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- ‘दक्षिण’ इत्यस्मात् ‘त्यप्’ प्रत्यये दक्षिणात्यः; स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘नराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- निस् + कूज → निष्कूज — विसर्गस्य षत्वम् (सकारस्य मूर्धन्यादेशः कवर्गे परे)
- समासः
- निर्गतः कूजः यस्मात् तत् — नञ्पूर्वकः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- जन + आकीर्ण → जनाकीर्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- जनैः आकीर्णा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अयोध्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘खुरैः + उदीरितः’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य रेफादेशः, ततः ‘रु’ इति संयोगः — खुरैरुदीरितः
- समासः
- समासः नास्ति — अकारान्तं पुंलिङ्गं नामपदम्
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- ‘सूत’ ‘मुख्य’ इत्यनयोः सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति
- समासः
- सूतेषु मुख्याः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- ‘बर्ह’ इत्यस्मात् इनिप्रत्यये ‘बर्हिन्’; रेफात् परस्य नकारस्य णत्वम् (रषाभ्यां नो णः) इति ‘बर्हिण’ इति रूपम्; स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — इनिप्रत्ययान्तं रूपम् (बर्हाणि पिच्छानि अस्य सन्ति इति)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘बर्हिणः’)
- सन्धिः
- ‘पतत्त्र’ इत्यस्मात् इनिप्रत्यये ‘पतत्त्रिन्’; रेफात् परस्य नकारस्य णत्वम् इति ‘पतत्त्रिण’; तकारस्य द्वित्वं मुद्रणानुसारेण
- समासः
- समासः नास्ति — इनिप्रत्ययान्तं रूपम् (पतत्त्रम् अस्य अस्ति इति)
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘पतत्त्रिणः’)
- सन्धिः
- ‘स्वर्ग’ ‘पथ’ इत्यनयोः सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति; ‘स्वर्गपथः + अनघ’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य उत्वम्, अ + उ = ओ, परस्य अकारस्य पूर्वरूपम् अवग्रहेण सूचितम्
- समासः
- स्वर्गस्य पन्थाः — षष्ठीतत्पुरुषः (पथिन्शब्दस्य समासान्ते ‘पथ’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मनस् + ज्ञ → मनोज्ञ — विसर्गसन्धिः (स् → रु → उ, अ + उ = ओ)
- समासः
- मनोज्ञं रूपं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘मृगाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + चिन्वन्तु → विचिन्वन्तु; अत्र स्वरसन्धेः अवकाशः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि’ इति उपसर्गः, ‘चि’ धातोः लोट्लकारे प्रथमपुरुषबहुवचनम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- ‘वि’ इति उपसर्गः, ‘विश्’ धातोः लिट्लकारः; ‘विविशुः + तद्वनम्’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य सकारादेशः — विविशुस्तद्वनम्
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गयुक्तं क्रियापदम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- धूम + अग्र → धूमाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- धूमस्य अग्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + मनुष्य → अमनुष्य — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः हलादौ परे
- समासः
- न मनुष्यः यत्र तत् — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)
- सन्धिः
- राम + उपम → रामोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- रामेण उपमाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘तपस्विनः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘साधु’ ‘सम्मत’ इत्यनयोः सन्धौ स्वरसंयोगः नास्ति; ‘सम् + मत’ इत्यत्र मकारस्य परसवर्णः
- समासः
- साधुभिः सम्मतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वचनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + मित्र → अमित्र — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः; अन्यत्र स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- अमित्राणां बलं मर्दयति इति — उपपदतत्पुरुषः (षष्ठीगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘यत्’ धातोः क्तप्रत्यये यत्तः (तकारस्य द्वित्वम्); स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘यत्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘भवन्तः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + आ + दधत् → समादधत् — मकारस्य अनुस्वारः, ततः ‘सम् + आ’ इति उपसर्गयोः संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + आ’ इति उपसर्गद्वयम्, ‘धा’ धातोः लङ्लकारः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- निर् + ईक्षमाणा → निरीक्षमाणा — विसर्गस्य रेफादेशः, ततः ‘रि + ई’ इति सवर्णदीर्घः (इ + ई = ई)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निर्’ इति उपसर्गः, ‘ईक्ष्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गरूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘चमूः’ इत्यस्य विशेषणम्)