अयोध्याकाण्डम् — द्विनवतितमः सर्गः
मुनेः कुशलप्रश्नः, भरतस्य आमन्त्रणम्, चित्रकूटमार्गोपदेशः, मातॄणां परिचयः, कैकेय्याः निन्दा, मुनेः समाधानम्, सेनायाः प्रस्थानम्
अस्मिन् सर्गे भरद्वाजस्य आश्रमे रात्रिं व्युष्य भरतः प्रभाते मुनिम् उपगच्छति। मुनिः कुशलं पृच्छति, भरतः च सेनायाः सेवकानां च तृप्तिं निवेद्य आमन्त्रणं याचते, रामस्य आश्रमस्य मार्गं च पृच्छति। भरद्वाजः अर्धतृतीयेषु योजनेषु चित्रकूटं मन्दाकिनीं पर्णकुटीं च निर्दिश्य दक्षिणेन मार्गेण सेनां वाहयितुम् आदिशति। ‘प्रयाणम्’ इति श्रुत्वा दशरथस्य महिष्यः यानानि त्यक्त्वा मुनिं परिवार्य चरणौ गृह्णन्ति; कैकेयी अपि सलज्जा तथा करोति। ततः मुनिः मातॄणां परिचयं पृच्छति, भरतः च कौसल्यां सुमित्रां कैकेयीं च क्रमेण वर्णयति — अन्तिमां षड्भिः निन्दावचनैः। मुनिः तं समाधत्ते — ‘कैकेयी दोषेण न अवगन्तव्या; रामप्रव्राजनं सुखोदर्कं देवानां दानवानाम् ऋषीणां च हितकरं भविष्यति।’ अनुज्ञां लब्ध्वा भरतः सेनां योजयति; रथाः गजाः यानानि पदातयश्च प्रस्थिताः, स्त्रियः च रामदर्शनकांक्षिण्यः मुदिताः प्रयान्ति। अन्ते गजवाजिसमाकुला महासेना दक्षिणां दिशम् आवृत्य महामेघः इव वनानि व्यतिक्रम्य गङ्गायाः परतीरे महद् वनं प्रविगाहते।
१ततस्तां रजनीं व्युष्य भरतः सपरिच्छदः।
कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह॥
२तमृषिः पुरुषव्याघ्रं प्रेक्ष्य प्राञ्जलिमागतम्।
हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत॥
३कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता।
समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ॥
४तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च।
आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे भरद्वाजः भरतस्य समग्रायाः चतुरङ्गिण्याः सेनायाः अलौकिकम् आतिथ्यम् अकरोत्; सा रात्रिः देवानाम् इव नन्दने व्यतीता। अस्मिन् सर्गे प्रभाते सा कथा समाप्यते, यात्रा च पुनः आरभ्यते। भरतः तां रजनीं तत्र उषित्वा कृतातिथ्यः सन् सपरिच्छदः भरद्वाजम् इच्छया एव उपगच्छति — न केनचित् आहूतः, अपि तु स्वयम्। ऋषिः अग्निहोत्रं हुत्वा तं पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिम् आगतं दृष्ट्वा स्नेहेन पृच्छति — ‘अस्माकं विषये ते रात्रिः सुखा गता किम्? समग्रः ते जनः आतिथ्येन तुष्टः किम्? हे अनघ, सत्यं शंस मे।’ एषः प्रश्नः केवलम् औपचारिकः न, अपि तु आतिथेयस्य हृदयस्य परीक्षा — यः अतिथिं पूजयति सः तस्य तृप्तिम् एव पृच्छति। भरतः अञ्जलिं बद्ध्वा अभिप्रणम्य च आश्रमात् बहिः निष्क्रान्तम् उत्तमतेजसम् ऋषिं प्रत्युवाच। कविः अत्र द्वयोः विनयम् एव वर्णयति — मुनिः अतिथेः कुशलं पृच्छति, राजपुत्रः च प्रणम्य एव उत्तरं वक्तुम् आरभते। आश्रमात् बहिः आगमनम् अपि सत्कारस्य चिह्नम्। ‘कच्चित्’ इति द्विरुक्तं पदम् अपि आतिथेयस्य चिन्ताम् एव प्रकटयति।
In the previous sarga Bharadvāja had given Bharata's whole fourfold army its unearthly welcome, and the night had passed as if for gods in the Nandana grove. In this sarga that story closes at dawn and the journey begins again. Having spent the night there and received the sage's hospitality, Bharata went with all his retinue to Bharadvāja of his own accord, unsummoned. The seer had just made his fire offering, and seeing that tiger among men come with folded hands, he asked him warmly: “Did the night pass pleasantly for you here in our domain? Were all your people content with the welcome? Tell me truly, sinless one.” The question was not mere form but the concern of a host's heart; one who honours a guest asks only whether he is satisfied. Bharata folded his hands, bowed, and answered the sage of surpassing splendour, who had come out of his hermitage to meet him — itself a mark of honour. The poet describes only the courtesy of the two: the sage asks after his guest's welfare, and the prince bows before he begins to answer.
५सुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः।
बलवत्तर्पितश्चाहं बलवान्भगवंस्त्वया॥
६अपेतक्लमसंतापाः सुभिक्षाः सुप्रतिश्रयाः।
अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः॥
७आमन्त्रयेऽहं भगवन्कामं त्वामृषिसत्तम।
समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा॥
८आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः।
आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे॥
भरतः वदति — ‘भगवन्, समग्रबलवाहनः अहं सुखम् उषितः; बलवत् तर्पितः च अहं बलवान् त्वया।’ सर्वे जनाः अपेतक्लमसंतापाः सुभिक्षाः सुप्रतिश्रयाः च अभवन्; प्रेष्यान् अपि उपादाय सर्वे सुसुखोषिताः। एतेन वचनेन भरतः न केवलम् आतिथ्यं प्रशंसति, अपि तु दासानां सेवकानां च तृप्तिं पृथक् स्मरति — एषा तस्य शीलस्य विशेषता, यत् सः स्वसुखं न गणयति, परेषां सुखम् एव गणयति। ततः सः आमन्त्रणं याचते — ‘हे ऋषिसत्तम, कामम् अहं त्वाम् आमन्त्रये; भ्रातुः समीपं प्रस्थितं मां मैत्रेण चक्षुषा ईक्षस्व।’ ‘मैत्रेण चक्षुषा’ इति पदं मार्मिकम् — आशीर्वादः एव तस्य पाथेयम्। अनन्तरं मुख्यः प्रश्नः — ‘हे धर्मज्ञ, तस्य धार्मिकस्य महात्मनः आश्रमः कुत्र वर्तते? कतमः तत्र मार्गः? कियान् च अध्वा? तत् सर्वं मे आचक्ष्व।’ अत्र प्रथमवारं भरतस्य यात्रायाः लक्ष्यं स्पष्टशब्देन उच्यते — रामस्य आश्रमः एव गन्तव्यम्, न अन्यत् किमपि। सः सत्कारं स्वीकृत्य अपि तत्र न रमते, यतः तस्य चित्तं भ्रातरि एव निबद्धम्।
Bharata said: “Revered sir, I have lodged in comfort with all my forces and mounts, and you have satisfied me and my army abundantly. Our weariness and distress are gone; we have eaten well and been well housed, and all of us, servants included, passed the night in the greatest ease.” In these words Bharata not only praised the hospitality but remembered separately the content of the servants and attendants; that is his nature, to count not his own comfort but that of others. Then he asked leave to go: “Best of sages, I now take my leave of you. Look with a friendly eye on me as I set out to find my brother.” That friendly look — the sage's blessing — was to be his provision for the road. Then came his chief question: “Knower of dharma, tell me where the hermitage of that righteous great soul lies, which road leads there and how far it is.” Here for the first time the goal of his journey is named in plain words: Rāma's hermitage and nothing else. He had accepted the welcome but took no delight in it, for his mind was bound to his brother.
९इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम्।
प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः॥
१०भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने।
चित्रकूटगिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः॥
११उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी।
पुष्पितद्रुमसंछन्ना रम्यपुष्पितकानना॥
१२अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटं च पर्वतम्।
तयोः पर्णकुटीं तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम्॥
१३दक्षिणेन च मार्गेण सव्यदक्षिणमेव च।
गजवाजिसमाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते॥
एवं पृष्टं भ्रातृदर्शनलालसं भरतं महातेजाः महातपाः भरद्वाजः प्रत्यवाच। ‘हे भरत, इतः अर्धतृतीयेषु योजनेषु अजने निर्जने वने रम्यनिर्झरकाननः चित्रकूटः नाम गिरिः अस्ति। तस्य उत्तरं पार्श्वम् आसाद्य मन्दाकिनी नदी वहति, पुष्पितद्रुमसंछन्ना रम्यपुष्पितकानना च। तस्याः सरितः अनन्तरं चित्रकूटः पर्वतः; तयोः मध्ये पर्णकुटी — तत्र तौ ध्रुवं वसतः।’ इति मार्गः त्रिभिः चिह्नैः निर्दिष्टः — निर्जनं वनम्, पुष्पिता नदी, नीलः पर्वतः; एतानि एव अग्रिमे सर्गे भरतस्य नेत्रयोः क्रमेण पतन्ति। ततः सेनापतिं सम्बोध्य मुनिः वदति — ‘हे वाहिनीपते, दक्षिणेन मार्गेण, ततः सव्यदक्षिणम् एव, गजवाजिसमाकीर्णां वाहिनीं वाहयस्व; तेन महाभाग राघवं द्रक्ष्यसि।’ एवं मुनिः न केवलं स्थानं वदति, अपि तु मार्गस्य वक्रतां च सूचयति। अत्र गीताप्रेस-मुद्रणस्य पादटिप्पणी दूरविषये विवादं स्मरति — मूले दशक्रोशाः उक्ताः, लोकप्रसिद्धिः तु अष्टाविंशतिक्रोशाः इति। मुनेः वाक्ये ‘ध्रुवम्’ इति निश्चयवाचकं पदं भरतस्य संशयं निवारयति।
Thus asked by Bharata, who longed to see his brother, Bharadvāja of great splendour and great austerity replied: “Bharata, two and a half yojanas from here, in an unpeopled forest, stands the hill called Citrakūṭa, with lovely waterfalls and groves. On its northern side flows the river Mandākinī, screened by flowering trees, with delightful blossoming woods about it. Beyond that river is Mount Citrakūṭa, and between the two stands their leaf hut; there, without doubt, the two of them live.” So the way was marked by three signs — the empty forest, the flowering river, the dark mountain — and in the next sarga these will come before Bharata's eyes one by one. The word “without doubt” put Bharata's uncertainty to rest. Then, turning to the army's commander, the sage said: “Commander of the host, drive your army, crowded with elephants and horses, by the southern road and then bearing left and south” — so he told not only the place but the bends of the way.
१४वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम्।
प्रयाणमिति च श्रुत्वा राजराजस्य योषितः॥
१५हित्वा यानानि यानार्हा ब्राह्मणं पर्यवारयन्।
वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया॥
१६कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः।
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता॥
१७कैकेयी तत्र जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा।
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम्॥
‘वाहयस्व महाभाग, ततः राघवं द्रक्ष्यसि’ इति उक्ते सति ‘प्रयाणम्’ इति शब्दं श्रुत्वा राजराजस्य दशरथस्य पत्न्यः यानार्हाः अपि सत्यः यानानि हित्वा ब्राह्मणं पर्यवारयन्। कविः अत्र हृदयस्पृशं दृश्यं रचयति — याः शिबिकाभ्यः अवतर्तुम् अपि न अर्हन्ति, ताः राजमहिष्यः पादाभ्यां भूमौ अवतीर्य मुनिं परितः तिष्ठन्ति। वेपमाना कृशा दीना च कौसल्या सुमित्रादेव्या सह कराभ्यां मुनेः चरणौ जग्राह। असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता कैकेयी अपि सव्यपत्रपा सती तौ एव चरणौ जग्राह। तस्याः कामः असमृद्धः — राज्यं लब्धम् अपि निष्फलम्, भर्ता मृतः, पुत्रः च विमुखः; अतः लज्जा एव अधुना तस्याः एकं वस्त्रम्। ततः सा भगवन्तं महामुनिं प्रदक्षिणीकृत्य दीनमनाः भरतस्य एव अदूरे अतिष्ठत् — न पृथक् स्थातुं शक्नोति, न च समीपं गन्तुम्। एषा एव तस्याः अवस्थायाः उत्तमा प्रतिमा। राज्ञीनां पादगमनम् एव तासां नूतनायाः दशायाः प्रथमं चिह्नम्।
“Drive it on, illustrious one, and you will see Rāghava.” Hearing the word “departure”, the wives of the king of kings, though they were entitled to ride, left their carriages and gathered round the brahmin. The poet makes a moving scene of it: queens who should not even step down from their litters came down on foot and stood around the sage. Trembling, wasted and wretched, Kausalyā, with Queen Sumitrā, clasped the sage's feet with both hands. Kaikeyī too, whose desire had borne no fruit and whom the whole world reproached, clasped those same feet in shame. Her wish had come to nothing: the kingdom she won was worthless, her husband was dead and her son had turned from her, so that shame was now her only garment. Then, having walked reverently round the great sage, she stood dejected not far from Bharata — unable to stand apart and unable to come close, a perfect image of her state. That the queens went on foot was the first sign of their new condition.
१८अदूराद्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा।
तत्र पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो महामुनिः॥
१९विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मातॄणां तव राघव।
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धार्मिकः॥
२०उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः।
यामिमां भगवन्दीनां शोकानशनकर्शिताम्॥
२१पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।
एषां तं पुरुषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्॥
२२कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।
अस्या वामभुजं श्लिष्टा या सा तिष्ठति दुर्मनाः॥
तादृशीं तासां दशाम् आलोक्य दृढव्रतः भरद्वाजः भरतं पप्रच्छ — ‘हे राघव, तव मातॄणां विशेषं ज्ञातुम् इच्छामि।’ एवम् उक्तः धार्मिकः वचनकोविदः भरतः प्राञ्जलिः भूत्वा उवाच। ‘भगवन्, याम् इमां दीनां शोकेन अनशनेन च कर्शितां पितुः महिषीं देवीं देवताम् इव पश्यसि — एषा तं सिंहविक्रान्तगामिनं पुरुषव्याघ्रं रामं सुषुवे, यथा अदितिः धातारम्।’ एषा उपमा गम्भीरा — कौसल्या अदितिः, रामः च आदित्यः; किन्तु अद्य सा आदित्यमाता निराहारा वने कृशा तिष्ठति। परिचयस्य क्रमः अपि सूचकः — प्रथमं ज्येष्ठा माता, ततः मध्यमा, अन्ते च स्वमाता; यः क्रमः कुलमर्यादाम् अनुसरति, न स्वस्नेहम्। ‘देवताम् इव पश्यसि’ इति वचनेन भरतः मुनेः दृष्टिम् एव प्रमाणीकरोति। ततः सः द्वितीयां दर्शयितुम् आरभते — ‘अस्याः वामभुजं श्लिष्टा या सा दुर्मनाः तिष्ठति…’ इति वाक्यम् अग्रे पूर्यते। ‘पितुः महिषीम्’ इति पदेन सः पितुः स्मृतिम् अपि अनुस्मारयति।
Seeing them so, Bharadvāja, firm in his vows, asked Bharata: “I would like to know which of your mothers is which, Rāghava.” The righteous Bharata, skilled in speech, folded his hands and said: “Revered sir, this lady you see, worn down by grief and fasting and looking like a goddess, the chief queen of my father — she bore Rāma, that tiger among men who walks with a lion's stride, as Aditi bore Dhātṛ.” The image is solemn: Kausalyā is Aditi and Rāma a son of Aditi, yet today that mother of a god stands wasted and fasting in the forest. The order of introduction is telling as well — first the eldest mother, then the middle one, and last his own — an order that follows the family's rank, not his own affection. Calling her his father's chief queen, he also recalls his father's memory. Then he began to point out the second: “And she who stands downcast, clinging to her left arm…”
२३इयं सुमित्रा दुःखार्ता देवी राज्ञश्च मध्यमा।
कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे॥
२४एतस्यास्तौ सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ।
उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ॥
‘इयं सुमित्रा दुःखार्ता देवी राज्ञः मध्यमा; वनान्तरे शीर्णपुष्पा कर्णिकारस्य शाखा इव दृश्यते।’ उपमा अत्र अपि सूक्ष्मा — कर्णिकारवृक्षः पुष्पैः एव शोभते; पुष्पेषु शीर्णेषु सा शाखा अलङ्कारहीना शुष्का च भवति; तथैव आभरणरहिता पुत्रविरहिता च सुमित्रा। ‘एतस्याः देव्याः एतौ द्वौ सुतौ कुमारौ देववर्णिनौ — उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।’ एकः पुत्रः रामेण सह वनं गतः, अपरः च मातुलगृहात् प्रत्यागतः किन्तु राज्ये निरानन्दः — अतः तस्याः दुःखम् अपि द्विविधम्। भरतः सुमित्रायाः वर्णने न कमपि दोषम् आरोपयति, न च तस्याः शोकस्य कारणं पृथक् वदति; तस्याः शोकः केवलं परशोकजनितः इति ध्वनिः। ‘सत्यपराक्रमौ’ इति विशेषणेन सः भ्रातरौ प्रशंसति, यत् तयोः पराक्रमः सत्यम् एव अनुसरति। एवं द्वयोः मात्रोः परिचयः शान्तवचनेन समाप्तः। ‘देववर्णिनौ’ इति पदेन तयोः कान्तिः अपि मातुः एव उत्तरदायम् इति सूचितम्।
“…is Sumitrā, the king's second queen, stricken with sorrow, like a branch of the karṇikāra tree deep in the forest whose flowers have fallen.” This image too is subtle: the karṇikāra is beautiful only in its flowers, and when they fall the branch is bare and dry; so was Sumitrā, without ornaments and parted from her son. “These two princes, radiant as gods, are her sons, Lakṣmaṇa and Śatrughna, both heroes of true valour” — their brightness itself a gift from their mother. One of her sons had gone to the forest with Rāma, the other had come home from his uncle's house only to find no joy in the kingdom, so her grief was twofold. In describing Sumitrā Bharata charges her with nothing and gives no separate reason for her sorrow; her grief, he implies, is born only of others' grief. So the introduction of the two mothers ends in quiet words.
२५यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ।
राजा पुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः॥
२६क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्।
ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यरूपिणीम्॥
२७ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्।
यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः॥
२८इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा।
विनिःश्वस्य स ताम्राक्षः क्रुद्धो नाग इव श्वसन्॥
ततः स्वरः सहसा परिवर्तते। ‘यस्याः कृते नरव्याघ्रौ इतः जीवनाशं गतौ, राजा च पुत्रविहीनः सन् स्वर्गं गतः — तां क्रोधनाम् अकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम् ऐश्वर्यकामाम् अनार्याम् आर्यरूपिणीं कैकेयीं मम मातरं विद्धि, नृशंसां पापनिश्चयाम्; यतोमूलम् आत्मनः महत् व्यसनं पश्यामि।’ बहुभिः विशेषणैः भरतः स्वमातरं निन्दति — बाह्यरूपेण आर्या, अन्तः तु अनार्या इति विरोधः एव तस्य वचनस्य सारः। ‘मम मातरं विद्धि’ इति पदयोः लज्जा च रोषश्च उभौ निहितौ। एवम् उक्त्वा सः नरशार्दूलः बाष्पगद्गदया गिरा विनिःश्वस्य ताम्राक्षः क्रुद्धः नागः इव श्वसन् अतिष्ठत्। अश्रु च क्रोधः च एकत्र मिलितौ — पुत्रः मातरं निन्दन् अपि रोदिति, यतः निन्दा अपि आत्मनः एव कुलस्य। एषः एव भरतस्य चरित्रस्य केन्द्रः — सत्यम् अप्रियम् अपि वक्तव्यम्, किन्तु अश्रुभिः सह। ताम्रे नेत्रे, निःश्वासः, नागस्य उपमा — त्रीणि अपि रोषस्य बाह्यानि लक्षणानि।
Then his tone suddenly changed. “But she for whose sake those two tigers among men have gone from here into danger of their lives, and the king, bereft of his sons, has gone to heaven — wrathful, foolish, arrogant, vain of her good fortune, greedy for power, base though she looks noble, cruel and set on wickedness — know that she is Kaikeyī, my mother. In her I see the root of the great calamity that has come upon me.” With epithet after epithet Bharata condemns his own mother, and the heart of his words is the contrast between her noble outward form and her base nature within. In “know her to be my mother” lie both shame and anger. Having said this, that tiger among men, his voice choked with tears, sighed, and stood there with reddened eyes, breathing hard like an angry serpent — red eyes, heavy breath and the serpent image are all outward signs of his wrath. Tears and anger were joined: the son weeps even as he condemns his mother, for the shame is his own family's. This is the centre of Bharata's character: the truth must be spoken even when it is bitter, but with tears.
२९भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तदा।
प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत्॥
३०न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया।
रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति॥
३१देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम्।
हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह॥
तं तथा ब्रुवन्तं भरतं महर्षिः महाबुद्धिः भरद्वाजः अर्थवत् वचनं प्रत्युवाच। ‘हे भरत, त्वया कैकेयी दोषेण न अवगन्तव्या; एतत् रामप्रव्राजनं सुखोदर्कं भविष्यति।’ ‘उदर्क’ इति शब्दः फलम् आह — यत् अद्य दुःखम् इव भाति, तस्य परिणामः सुखम् एव भविष्यति। ततः विस्तरेण कारणम् उच्यते — ‘देवानां दानवानाम् ऋषीणां च भावितात्मनां रामप्रव्राजनात् इह हितम् एव भविष्यति।’ एतेन एकेन वाक्येन मुनिः समग्रस्य रामायणस्य प्रयोजनं सूचयति — वनगमनं न दण्डः, अपि तु रावणवधस्य लोकत्राणस्य च आरम्भः। शोकस्य उत्तरं न सान्त्वनमात्रम्, अपि तु दूरदर्शनम्; अतः भरतस्य मनः किञ्चित् शान्तम् अभवत्। कैकेय्याः दोषः अपि दैवस्य उपकरणम् एव इति ऋषिवाक्यस्य तात्पर्यम्; तेन च मातुः निन्दायाः भारः पुत्रस्य हृदयात् अपसारितः। ‘अर्थवत्’ इति विशेषणेन कविः स्वयम् एव तस्य वचनस्य गाम्भीर्यं सूचयति।
As Bharata spoke so, the great seer Bharadvāja, of deep understanding, answered him with words full of meaning. “Bharata, you must not look on Kaikeyī as being at fault. This banishment of Rāma will turn out happily” — what seems sorrow today will end in joy. Then he gave the reason: “From Rāma's going to the forest good will come in this world to the gods, to the dānavas and to the sages of disciplined soul.” In that one sentence the sage hints at the purpose of the whole Rāmāyaṇa: the forest exile is no punishment but the beginning of Rāvaṇa's destruction and the rescue of the worlds. His answer to grief was not mere consolation but foresight, and Bharata's mind grew somewhat calmer. The seer's meaning is that even Kaikeyī's fault was an instrument of destiny, and so the burden of condemning his mother was lifted from the son's heart.
३२अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम्।
आमन्त्र्य भरतः सैन्यं युज्यतामिति चाब्रवीत्॥
३३ततो वाजिरथान्युक्त्वा दिव्यान्हेमविभूषितान्।
अध्यारोहत्प्रयाणार्थं बहून्बहुविधो जनः॥
३४गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः।
जीमूता इव घर्मान्ते सघोषाः सम्प्रतस्थिरे॥
३५विविधान्यपि यानानि महान्ति च लघूनि च।
प्रययुः सुमहार्हाणि पादैरपि पदातयः॥
संसिद्धः कृतकृत्यः च भरतः मुनिम् अभिवाद्य प्रदक्षिणीकृत्य आमन्त्र्य च सैन्यं ‘युज्यताम्’ इति अब्रवीत्। ततः बहुविधः जनः हेमविभूषितान् दिव्यान् वाजिरथान् युक्त्वा प्रयाणार्थं बहून् रथान् अध्यारोहत्। गजकन्याः गजाश्च हेमकक्ष्याः पताकिनः घर्मान्ते जीमूताः इव सघोषाः सम्प्रतस्थिरे — वर्षान्तमेघानाम् उपमया कविः सेनायाः गम्भीरं नादं वर्णयति, यत्र घण्टानादः एव गर्जितम्। विविधानि यानानि महान्ति लघूनि च सुमहार्हाणि प्रययुः; पदातयः तु पादैः एव अगच्छन्। एवं चतुरङ्गिणी सेना क्रमेण पुनः सज्जा जाता। अत्र कविः यानानां वैविध्यं गणयन् सेनायाः विशालतां दर्शयति — रथाः, गजाः, अश्वाः, शिबिकाः, पदातयः च एकस्मिन् एव प्रवाहे मिलिताः। आतिथ्यस्य विश्रामः समाप्तः, कर्म पुनः आरब्धम्। ‘युज्यताम्’ इति एकम् एव पदं समग्रां सेनां चालयति।
His purpose fulfilled, Bharata saluted the sage, walked round him in reverence, took his leave and ordered the army to make ready. Then men of every kind yoked their splendid gold-adorned horses and chariots and mounted them for the march. She-elephants and bull elephants, girthed with gold and flying banners, set out roaring like thunderclouds at the end of the hot season — the image conveys the deep noise of the army, the ringing of their bells like thunder. Carriages of every kind, large and small and very costly, moved off, and the foot-soldiers went on foot. So the fourfold army was once more made ready, chariots, elephants, horses, litters and foot-soldiers joined in one stream. The rest of the welcome was over, and the work began again; a single word, “make ready”, set the whole army in motion.
३६अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः।
रामदर्शनकांक्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा॥
३७चन्द्रार्कतरुणाभासां नियुक्तां शिबिकां शुभाम्।
आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरतः सपरिच्छदः॥
३८सा प्रयाता महासेना गजवाजिसमाकुला।
दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः॥
३९वनानि च व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः।
गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वथ नदीष्वपि॥
४०सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियूथा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसंघान्।
महद्वनं तत्प्रविगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र॥
अथ कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः रामदर्शनकांक्षिण्यः उत्तमैः यानप्रवेकैः मुदिताः प्रययुः — शोकात् उत्थिता आशा एव तासां वाहनम्; या रात्रौ रुदित्यः आसन्, ताः प्रभाते हृष्टाः। श्रीमान् भरतः अपि चन्द्रार्कतरुणाभासां नियुक्तां शुभां शिबिकाम् आस्थाय सपरिच्छदः प्रस्थितः। गजवाजिसमाकुला सा महासेना दक्षिणां दिशम् आवृत्य उत्थितः महामेघः इव प्रयाता। मृगपक्षिभिः जुष्टानि वनानि व्यतिक्रम्य सा गङ्गायाः परवेलायां गिरिषु नदीषु च अगच्छत्। अन्ते कविः उपजातिवृत्तेन चित्रं पूरयति — सम्प्रहृष्टद्विपवाजियूथा मृगपक्षिसंघान् वित्रासयन्ती तत् महद् वनं प्रविगाहमाना भरतस्य सेना तत्र रराज। एवम् अयं सर्गः आश्रमात् आरभ्य वनप्रवेशेन समाप्यते; अग्रिमे सर्गे चित्रकूटः एव दूरात् दृश्यते, भरतश्च धूमाग्रं दृष्ट्वा भ्रातुः आश्रमं निश्चिनोति। ‘रराज’ इति क्रियापदेन सर्गस्य अन्तिमः भावः शोभा एव, न शोकः।
Then Kausalyā and the other women, longing to see Rāma, set out gladly in the finest carriages; the hope that rose out of their grief carried them, and those who had wept in the night were joyful at dawn. Illustrious Bharata too mounted the fair palanquin made ready for him, bright as the young sun and moon, and set out with his retinue. That great army, crowded with elephants and horses, went forth covering the southern quarter like a great cloud rising in the sky. Passing through woods full of deer and birds, it moved along the farther shore of the Gaṅgā among hills and rivers. With its elephants, horses and men in high spirits, scattering the herds of deer and flocks of birds, and plunging into that vast forest, Bharata's army shone there in splendour. So the sarga, which began at the hermitage, ends with the entry into the forest, and its last feeling is splendour, not grief. In the next sarga Citrakūṭa itself comes into view from afar, and Bharata, seeing a column of smoke, knows he has found his brother's hermitage.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः॥ ९२॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।