भरद्वाजेन भरतसैन्यस्य दिव्यातिथ्यम्

पूर्वस्मिन् सर्गे भरतः वसिष्ठादिभिः ऋत्विग्भिः सह भरद्वाजम् उपगम्य रामस्य वार्तां पृष्टवान् आसीत्, मुनिः च तं तस्मिन् एव आश्रमे तां रात्रिं वस्तुम् आदिष्टवान्। अयं सर्गः तस्याः एव रात्रेः वृत्तान्तः, यः समग्रे रामायणे अद्वितीयः अतिथिसत्कारः इति प्रसिद्धः। यदा भरतः तत्र एव निवासाय कृतबुद्धिः अभवत्, तदा मुनिः केकयीपुत्रं भरतम् आतिथ्येन न्यमन्त्रयत् — केवलं वासाय न, अपि तु सत्काराय अपि। भरतः तु विनयेन प्रत्याह — ‘ननु इदं भवता कृतम् एव। वने यत् आतिथ्यम् उपपद्यते — पाद्यम्, अर्घ्यम्, फलमूलं च — तत् सर्वं मया लब्धम्। किम् अधिकम् अपेक्षितव्यम्?’ अनेन वचनेन भरतस्य लघुता प्रकटीभवति; सः राजकुमारः अपि सन् तपस्विनः गृहे किमपि न याचते। भरद्वाजः तु प्रहसन्निव तम् उवाच — ‘जानामि त्वां प्रीतिसंयुक्तम्; त्वं येन केनचित् अपि तुष्येः एव। किन्तु मम इच्छा अन्या — तव अस्याः सेनायाः भोजनं कर्तुम् इच्छामि। मम या प्रीतिः, तदनुरूपं कर्म कर्तुं त्वम् अर्हः, हे मनुजर्षभ।’ ततः मुनिः प्रश्नं करोति — ‘किमर्थं बलं दूरे निक्षिप्य इह आगतोऽसि? कस्मात् सबलः न उपयातः, हे पुरुषर्षभ?’ अयं प्रश्नः एव सर्गस्य द्वारम् उद्घाटयति। भरतः प्राञ्जलिः तं तपोधनं प्रति नम्रम् उत्तरं ददाति — ‘भगवन्, भगवतः भयात् एव अहं सैन्येन सह न उपयातः।’

भरतः स्वस्य एकाकित्वस्य कारणं विस्तरेण कथयति — ‘भगवन्, राज्ञा राजपुत्रेण वा नित्यं स्वेषु विषयेषु तपस्विनः यत्नतः परिहर्तव्याः; तपोवनस्य उपद्रवः न कदापि कर्तव्यः इति राजनीतेः सनातनः नियमः। मया सह मुख्याः वाजिनः, बहवः मनुष्याः, मत्ताः वरवारणाः च महतीं भूमिं प्रच्छाद्य अनुयान्ति। ते आश्रमस्य वृक्षान्, उदकम्, भूमिम्, उटजान् च न हिंस्युः इति मत्वा अहम् एकः एव इतः आगतः।’ एवं भरतस्य ऋषिषु भक्तिः, आत्मसंयमः, राजधर्मस्य च ज्ञानं स्पष्टतया दर्श्यते — सेना न प्रदर्शनाय आनीता, अपि तु बुद्धिपूर्वकं दूरे स्थापिता। तेन वचनेन तुष्टः परमर्षिः आज्ञापयति — ‘इतः सेना आनीयताम्।’ आज्ञप्तः भरतः च तथा एव अकरोत्; सेनायाः समुपागमनं तेन कारितम्। अत्र एव सर्गस्य दिशा परिवर्तते — यः मुनिः वने फलमूलेन जीवति, सः चतुरङ्गिणीं सेनां भोजयितुम् उद्यतः भवति। ततः भरद्वाजः अग्निशालां प्रविश्य अपः पीत्वा मुखं परिमृज्य च शुचिः भूत्वा आतिथ्यक्रियायाः हेतोः विश्वकर्माणम् आह्वयति। इतः परं मुनेः आह्वानवचनानि स्वयं मूले उद्धृतानि सन्ति, न तु कविना परोक्षतया वर्ण्यन्ते — एषः अस्य सर्गस्य विशेषः, येन आह्वानस्य मन्त्रवत् गाम्भीर्यं श्रोतुः अनुभवगोचरं भवति।

मुनिः वदति — ‘अहं विश्वकर्माणं त्वष्टारम् एव च आह्वये; आतिथ्यं कर्तुम् इच्छामि, तत्र मे संविधीयताम्।’ पुनः सः वदति — ‘शक्रपुरोगमान् त्रीन् लोकपालान् देवान् आह्वये; आतिथ्यं कर्तुम् इच्छामि, तत्र अपि मे संविधीयताम्।’ अनयोः श्लोकयोः उत्तरार्धः समानः एव — पुनरुक्तिः अत्र दोषः न, अपि तु मन्त्रवत् आवृत्तिः। ततः नदीनाम् आह्वानम् — ‘याः नद्यः प्राक्स्रोतसः, याः च तिर्यक्स्रोतसः, याः पृथिव्याम् अन्तरिक्षे च वहन्ति, ताः सर्वशः अद्य समायान्तु। तासु काश्चित् मैरेयं स्रवन्तु, काश्चित् सुनिष्ठितां सुराम्, अपराः च इक्षुकाण्डरसोपमं शीतम् उदकम् आवहन्तु।’ नदीनां जलस्य एव रसान्तरं भवतु इति कल्पना कवेः विशिष्टा। अनन्तरं गान्धर्वलोकस्य आह्वानम् — ‘विश्वावसुं हाहां हुहूं च प्रमुखान् देवगन्धर्वान् आह्वये, तथैव अप्सरसः देवगन्धर्वीश्च सर्वशः।’ एतेषु श्लोकेषु मुनिः न किमपि स्वार्थाय याचते; सर्वम् अतिथेः कृते एव। तपसा अर्जितम् ऐश्वर्यं परार्थम् एव विनियुज्यते इति आश्रमधर्मस्य मूलभूतः सिद्धान्तः अत्र क्रियारूपेण प्रदर्श्यते। देवाः अपि ऋषेः आह्वानम् अनतिक्रमणीयम् इति मन्यन्ते — इदम् एव कविः दर्शयितुम् इच्छति।

मुनिः नामग्रहणपूर्वकम् अप्सरसः आह्वयति — घृताचीं विश्वाचीं मिश्रकेशीम् अलम्बुषां नागदत्तां हेमां सोमाम् अद्रिकृतस्थलीं च। ताः देवलोकस्य प्रसिद्धाः नर्तक्यः। ततः सः वदति — ‘याः शक्रम् उपतिष्ठन्ति, याः च भामिन्यः ब्रह्माणं सेवन्ते, ताः सर्वाः तुम्बुरुणा गन्धर्वेण सार्धं सपरिच्छदाः आह्वये’ — अर्थात् नृत्यगीतस्य सर्वेण उपकरणेन सह आगच्छन्तु। अनन्तरं वनस्य आह्वानम् — ‘उत्तरेषु कुरुषु यत् दिव्यं वनम् अस्ति, यस्य पत्राणि एव वस्त्राणि आभरणानि च, यस्य च फलानि दिव्याः नार्यः, तत् कौबेरं वनं शाश्वतम् इह एव आगच्छतु।’ ततः अन्नस्य आह्वानम् — ‘भगवान् सोमः अत्र मम अतिथीनाम् उत्तमम् अन्नं विदधातु — भक्ष्यं भोज्यं चोष्यं लेह्यं च बहुविधम्। पादपेभ्यः तत्क्षणं प्रच्युतानि विचित्राणि माल्यानि, सुरादीनि पेयानि, विविधानि मांसानि च उपस्थितानि भवन्तु।’ एवं मुनेः आह्वानं शिल्पिनः, लोकपालान्, नदीः, गन्धर्वान्, अप्सरसः, वनम्, अन्नदेवतां च क्रमेण स्पृशति; एकेन आह्वानेन सम्पूर्णः विश्वः निमन्त्रितः भवति। न कुत्रापि हिंसा, न कुत्रापि प्रयत्नः — केवलं वाक् एव साधनम्। तपसः सामर्थ्यम् एतावत् इति कविः सूचयति।

एवं समाधिना युक्तः अप्रतिमेन तेजसा च सम्पन्नः सुव्रतः मुनिः शिक्षास्वरसमायुक्तं शुद्धोच्चारणं वचनम् उक्तवान्। प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः तस्य मनसा ध्यायतः एव तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक् आजग्मुः — न विलम्बः, न संशयः, न च प्रार्थनायाः पुनरावृत्तिः अपेक्षिता। ततः मलयं दर्दुरं च पर्वतम् उपस्पृश्य स्वेदनुत् अनिलः सुप्रियात्मा सुखः शिवः च युक्त्या ववौ — अर्थात् यथायोग्यं मन्दं मन्दम्। घनाः दिव्याः कुसुमवृष्टीः अभ्यवर्षन्, सर्वासु दिक्षु देवदुन्दुभीनां घोषः शुश्रुवे। उत्तमाः वाताः प्रववुः, अप्सरोगणाः ननृतुः, देवगन्धर्वाः प्रजगुः, वीणाः च स्वरान् प्रमुमुचुः। सः शब्दः उच्चावचः — आरोहावरोहसंयुक्तः — श्लक्ष्णः समः लयगुणान्वितः च द्यां भूमिं प्राणिनां श्रवणानि च विवेश। कविः अत्र शब्दस्य मार्गं त्रिषु स्थानेषु अनुसरति — आकाशे, पृथिव्याम्, प्राणिनां कर्णेषु च। तस्मिन् एवंगते दिव्ये नृणां श्रोत्रसुखे शब्दे सति भरतः भारतं सैन्यं विश्वकर्मणः विधानं च ददर्श। अर्थात् यावत् संगीतं प्रवर्तते स्म, तावत् एव विश्वकर्मणा निर्माणं समापितम्। इदं क्रमं कविः सूक्ष्मतया रचयति — प्रथमं वायुः, ततः वृष्टिः, ततः नादः, अन्ते च दृश्यम्। देवानाम् आगमनं कविः न पृथक् पृथक् वर्णयति, अपि तु ‘तानि सर्वाणि दैवतानि’ इति एकेन एव पदेन सङ्गृह्णाति; तेन आह्वानस्य तत्क्षणफलं सूच्यते। मलयदर्दुरयोः स्पर्शेन आगतः वायुः मलयचन्दनस्य गन्धं वहति इति परम्परागतम्; तेन आश्रमस्य वायुः अपि अतिथिसत्काराय एव प्रवृत्तः इति ध्वन्यते। अत्र सङ्गीतस्य वर्णने कविः शब्दशास्त्रस्य पारिभाषिकानि पदानि प्रयुङ्क्ते — उच्चावचः, श्लक्ष्णः, समः, लयगुणान्वितः इति; एतैः स्वरस्य आरोहः, माधुर्यम्, तालसाम्यम्, लयनियमः च निर्दिश्यन्ते।

प्रथमं समन्तात् पञ्चयोजनं भूमिः समा अभवत्, नीलवैदूर्यसंनिभैः बहुभिः शाद्वलैः छन्ना। तस्मिन् प्रदेशे बिल्वाः कपित्थाः पनसाः बीजपूरकाः आमलक्यः चूताः च फलभूषिताः बभूवुः। उत्तरेभ्यः कुरुभ्यः दिव्योपभोगवत् तत् वनम् आगतम्, सौम्या नदी च बहुभिः तीरजैः वृक्षैः वृता आजगाम। ततः शुभ्राणि चतुःशालानि गृहाणि, गजानां वाजिनां च शालाः, हर्म्यप्रासादसंयुक्तानि शुभानि तोरणानि च निर्मितानि। सितमेघनिभं सुतोरणं राजवेश्म प्रादुरभवत्, शुक्लमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितं च। तत् वेश्म चतुरस्रम् असम्बाधं शयनासनयानवत् दिव्यैः सर्वरसैः युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत् च आसीत्। तत्र सर्वान्नम् उपकल्पितम्, भाजनानि धौतनिर्मलानि, सर्वाणि आसनानि यथास्थानं क्लृप्तानि, श्रीमन्ति सुष्ठु आस्तीर्णानि उत्तमशयनानि च आसन्। महर्षिणा अनुज्ञातः महाबाहुः केकयीसुतः भरतः तत् रत्नसम्पूर्णं वेश्म प्रविवेश। एतत् सर्वं मुहूर्तमात्रेण जातम् — कविः न कुत्रापि कालस्य विस्तारं स्वीकरोति, यतः तपःशक्तेः कार्यं क्षणिकम् एव भवति। एषा एव सर्गस्य रमणीयता — यत् निर्जने प्रयागे वनमध्ये सहसा नगरम् इव ऐश्वर्यम् उदेति, तत् च न भोगाय, अपि तु अतिथेः सत्काराय। कविः निर्माणस्य क्रमम् अपि लोकनिर्माणस्य क्रमम् इव रचयति — प्रथमं समा भूमिः, ततः तृणम्, ततः फलवृक्षाः, ततः नदी, ततः गृहाणि, अन्ते च राजप्रासादः। पञ्चयोजनविस्तारः इति सङ्ख्या सेनायाः महत्त्वं सूचयति; तावत् एव स्थानं चतुरङ्गिण्याः आवश्यकम् आसीत्। ‘नीलवैदूर्यसंनिभैः शाद्वलैः’ इति उपमया हरितस्य तृणस्य कान्तिः मणेः कान्त्या तुल्या इति दर्श्यते। बिल्वकपित्थपनसबीजपूरकामलकीचूताः इति एते सर्वे वृक्षाः वस्तुतः भिन्नेषु ऋतुषु फलन्ति, किन्तु अत्र युगपत् फलभूषिताः — अयम् अपि तपसः प्रभावः। ‘चतुःशालानि’ इति चतसृभिः शालाभिः परिवृतानि गृहाणि; तेषां शुभ्रता कविना पृथक् निर्दिष्टा। गजवाजिनां पृथक् शालाः इति उक्त्या सेनायाः वाहनानाम् अपि आवासः कल्पितः इति ज्ञायते। राजवेश्मनः वर्णने ‘सितमेघनिभम्’ इति उपमा श्वेतस्य प्रासादस्य उन्नतिं च शुभ्रतां च युगपत् वहति। ‘दिव्यगन्धसमुक्षितम्’ इति सुगन्धिजलेन सिक्तम्।

सपुरोहिताः मन्त्रिणः च सर्वे भरतम् अनुजग्मुः, तं वेश्मसंविधिं दृष्ट्वा च मुदा युक्ताः बभूवुः। तत्र दिव्यं राजासनं व्यजनं छत्रम् एव च स्थापितम् आसीत्; भरतः मन्त्रिभिः सार्धं राजवत् तत् अभ्यवर्तत — अर्थात् राजोचितेन विधिना तत् उपसृतवान्। किन्तु सः स्वयं तत्र न उपविष्टः। रामाय अभिप्रणम्य सः आसनं पूजयामास, वालव्यजनम् आदाय च सचिवासने न्यषीदत्। एतत् एव अस्य सर्गस्य नैतिकं केन्द्रम् — देवनिर्मितम् ऐश्वर्यं सम्मुखम् उपस्थितम्, किन्तु भरतः आत्मानम् अद्यापि भ्रातुः सचिवम् एव मन्यते; सिंहासनं रामस्य, व्यजनधारणं तु भरतस्य कर्तव्यम्। ततः आनुपूर्व्यात् सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः निषेदुः, पश्चात् च सेनापतिः प्रशास्ता च न्यषीदत। तदनन्तरं मुहूर्तेन एव तत्र पायसकर्दमाः नद्यः भरद्वाजस्य शासनात् भरतम् उपातिष्ठन्त। आसाम् उभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः रम्याः दिव्याः आवसथाः ब्राह्मणस्य प्रसादजाः अभवन्। तेन एव मुहूर्तेन दिव्याभरणभूषिताः विंशतिसाहस्राः ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः आगुः; सुवर्णेन मणिना मुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः विंशतिसाहस्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः च आगुः। एवं त्रयाणां लोकपालानां प्रसादः क्रमेण प्रकटीभवति, आतिथ्यं च दैवीं मात्रां प्राप्नोति। ‘रामायाभिप्रणम्य’ इति पदद्वयम् अस्य सर्गस्य हृदयम् — अनुपस्थितः अपि रामः तत्र राजा एव। भरतः सिंहासने पादुके न्यस्तुं यत् पश्चात् करिष्यति, तस्य बीजम् अत्र एव दृश्यते। ‘आनुपूर्व्यात्’ इति पदेन सभायाः मर्यादा सूच्यते — सर्वे यथापदं निषेदुः, न तु यथेच्छम्। प्रशास्ता इति यज्ञस्य ऋत्विग्विशेषः, सेनापतिना सह सः अन्ते उपविष्टः। पायसकर्दमाः नद्यः इति कल्पना अतिशयोक्तिः इव भाति, किन्तु काव्ये सा देवप्रसादस्य मूर्तरूपम्। ब्रह्मणा कुबेरेण च प्रहिताः स्त्रियः इति उक्त्या द्वयोः लोकपालयोः प्रसादः पृथक् निर्दिष्टः। एवं यत् आसनं देवैः रचितम्, तत् भरतेन न भुक्तम्, अपि तु पूजितम् एव — अयं विरोधः सर्गस्य सर्वं वैभवं नैतिकम् अर्थं प्रापयति।

याभिः गृहीतः पुरुषः सोन्मादः इव लक्ष्यते, तादृश्यः विंशतिसाहस्राः अप्सरोगणाः नन्दनवनात् आगुः। नारदः तुम्बुरुः गोपः च प्रभया सूर्यवर्चसः — एते गन्धर्वराजानः भरतस्य अग्रतः जगुः। अलम्बुषा मिश्रकेशी पुण्डरीका वामना च — चतस्रः अप्सरसः — भरद्वाजस्य शासनात् भरतम् उपानृत्यन्त। यानि माल्यानि देवेषु भवन्ति, यानि च चैत्ररथे वने, तानि सर्वाणि भरद्वाजस्य तेजसा प्रयागे अदृश्यन्त। अत्र कविः अद्भुतम् एकं चित्रं रचयति, यत् समग्रे काव्ये दुर्लभम् — वृक्षाः एव वादकाः नर्तकाः च जाताः। बिल्वाः मार्दङ्गिकाः अभवन्, बिभीतकाः शम्याग्राहाः तालधारिणः, अश्वत्थाः च नर्तकाः। सरलाः तालाः तिलकाः सतमालकाः च कुब्जाः वामनाः च भूत्वा प्रहृष्टाः तत्र सम्पेतुः। शिंशपा आमलकी जम्बूः च, मालती मल्लिका जातिः च, याः च अन्याः कानने लताः, ताः सर्वाः प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमे अवसन्। एकपञ्चाशत्तमः श्लोकः षट्पादः — त्रीणि अर्धानि एकस्मिन् एव अङ्के निबद्धानि। ताः एव नार्यः सेनाम् उद्घोषयन्ति — ‘हे सुरापाः, सुरां पिबत; बुभुक्षिताः पायसं भुङ्ग्ध्वम्; सुमेध्यानि मांसानि च सन्ति, यः यत् इच्छति तत् भक्ष्यताम्।’ गन्धर्वराजानां गानम्, अप्सरसां नृत्यम्, वृक्षाणां च वाद्यम् — एतैः त्रिभिः कविः सम्पूर्णं गान्धर्वं प्रदर्शयति। ‘मार्दङ्गिकाः’ इति मृदङ्गवादकाः, ‘शम्याग्राहाः’ इति तालकाष्ठधारिणः; एतानि पारिभाषिकानि पदानि सङ्गीतशास्त्रात् गृहीतानि। बिल्ववृक्षस्य फलं मृदङ्गाकारम्, बिभीतकस्य च काष्ठं तालयोग्यम् इति लोकप्रसिद्धिः अत्र कल्पनायाः मूलम्। लतानां प्रमदारूपधारणम् अपि नाममात्रसाम्येन एव सिद्ध्यति — शिंशपा, आमलकी, जम्बूः, मालती, मल्लिका, जातिः — सर्वाणि एतानि स्त्रीलिङ्गानि नामानि। ‘चैत्ररथम्’ इति कुबेरस्य उद्यानम्, चित्ररथनाम्ना गन्धर्वेण रक्ष्यमाणम्। तस्मात् आनीतानि पुष्पाणि प्रयागे दृश्यन्ते इति उक्त्या द्वयोः लोकयोः अन्तरं लुप्तम् इति सूच्यते। ‘सोन्मादः इव लक्ष्यते’ इति अप्सरसां सौन्दर्यस्य प्रभावः; कविः तम् उन्मादम् इव इति उत्प्रेक्षया एव निर्दिशति, न तु वास्तविकम् उन्मादम्।

ततः सप्त अष्ट च प्रमदाः मिलित्वा एकैकं पुरुषम् उच्छाद्य — उद्वर्तनं कृत्वा — वल्गुषु नदीतीरेषु स्नापयन्ति स्म। विपुललोचनाः नार्यः संवाहन्त्यः समापेतुः, परिमृज्य च वराङ्गनाः तान् पाययन्ति। न केवलं मनुष्याः, वाहनानि अपि सत्कृतानि — वाहनपाः हयान् गजान् खरान् उष्ट्रान् सुरभेः सुतान् च यथाविधि अभोजयन्; महाबलाः ते इक्ष्वाकुकुलस्य वरयोधानां वाहनान् प्रेरयन्तः इक्षून् मधुलाजांश्च भोजयन्ति स्म। तादृशः मदः तत्र आसीत् यत् अश्वबन्धः स्वम् अश्वं न अजानात्, कुञ्जरग्रहः च स्वं गजं न। सा चमूः मत्तप्रमत्तमुदिता तत्र सम्बभौ। सर्वकामैः तर्पिताः रक्तचन्दनरूषिताः अप्सरोगणसंयुक्ताः च सैन्याः वाचम् उदीरयन् — ‘न अयोध्यां गमिष्यामः, न च दण्डकान् गमिष्यामः; भरतस्य कुशलम् अस्तु, रामस्य च तथा सुखम् अस्तु।’ इति पादातयोधाः हस्त्यश्वारोहबन्धकाः च अनाथाः सन्तः तं विधिं लब्ध्वा एताम् एव वाचम् उदीरयन्। सहस्रशः नराः सम्प्रहृष्टाः विनेदुः, ‘वयं भरतस्य अनुयातारः, अयम् एव स्वर्गः’ इति च अब्रुवन्। सैनिकाः नृत्यन्तः हसन्तः गायन्तः माल्योपेताः च सहस्रशः समन्तात् परिधावन्तः दृश्यन्ते स्म। एतानि वचनानि कविना सरलतया एव उद्धृतानि, किन्तु तेषु सेनायाः सम्पूर्णः भावपरिवर्तः निहितः — या सेना रामम् आनेतुं निर्गता, सा अधुना गन्तुम् एव न इच्छति। ‘उच्छाद्य’ इति उद्वर्तनस्य क्रिया, यया गात्रे सुगन्धिचूर्णं घृष्यते; ततः एव स्नानम्। ‘संवाहन्त्यः’ इति गात्रसंवाहनम्, यत् श्रमापनोदाय क्रियते। एवं स्नानस्य त्रीणि अङ्गानि क्रमेण निर्दिष्टानि। वाहनानां भोजने कविः विशेषं यत्नं दर्शयति — यतः चतुरङ्गिण्याः सेनायाः तुष्टिः वाहनानां तुष्ट्या विना न पूर्णा भवति। ‘नाश्वबन्धोऽश्वमाजानात्’ इति वाक्येन कविः मदस्य पराकाष्ठां हास्यमिश्रेण वर्णयति। सेनायाः वचनं ‘नैवायोध्यां गमिष्यामः’ इति तु गम्भीरम् — एतेन सत्कारस्य माधुर्यं कर्तव्यस्य विस्मरणं यावत् गतम् इति सूच्यते, अयोध्यायाः च शोकः क्षणमात्रं विस्मृतः। ‘सुरभेः सुताः’ इति गावः वृषभाः च, कामधेनोः सन्तानम् इति पौराणिकी संज्ञा। ‘मधुलाजाः’ इति मधुना मिश्रिताः लाजाः, ये वाहनेभ्यः दीयन्ते। ‘तर्पिताः सर्वकामैः’ इति सर्वाभिः कामनाभिः तृप्ताः। ‘रक्तचन्दनरूषिताः’ इति रक्तचन्दनेन लिप्ताः — उत्सवस्य चिह्नम्। ‘अनाथाः’ इति अत्र स्वामिरहिताः न, अपि तु ये स्वयं स्वस्य रक्षणं कर्तुम् असमर्थाः, तादृशाः सामान्याः सेवकाः इति अर्थः।

तत् अमृतोपमम् अन्नं भुक्तवताम् अपि तेषां पुनः दिव्यान् भक्ष्यान् उद्वीक्ष्य भक्षणे मतिः अभवत् — तृप्तिः अपि तृष्णाम् एव वर्धयति स्म। प्रेष्याः चेट्यः वध्वः बलस्थाः च सर्वशः भृशं प्रीताः आहतवाससः — नूतनवस्त्रधारिणः — च बभूवुः। कुञ्जराः खरोष्ट्राः गावः अश्वाः मृगाः पक्षिणः च तत्र सुभृताः अभवन्, न च कश्चित् अन्यस्य ग्रासम् अकल्पयत्। तत्र न कोऽपि अशुक्लवासाः, न क्षुधितः, न मलिनः, न च रजसा ध्वस्तकेशः नरः अदृश्यत — एतेन कविः सत्कारस्य पूर्णताम् एकेन निषेधवाक्येन दर्शयति। आजैः वाराहैः च मांसैः, निष्ठानवरसंचयैः, फलनिर्यूहसंसिद्धैः गन्धरसान्वितैः सूपैः, शुक्लस्य अन्नस्य च पूर्णाः पुष्पध्वजवत्यः सहस्रशः लौह्यः — लोहमयानि पात्राणि — तत्र विस्मिताः नराः समन्ततः ददृशुः। वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः अभवन्, गावः कामदुघाः, द्रुमाः च मधुच्युतः। वाप्यः मैरेयपूर्णाः मृष्टमांसचयैः वृताः, प्रतप्तपिठराः च मार्गमायूरकौक्कुटैः मांसैः पूर्णाः आसन्। एवं कविः समृद्धेः वर्णनं क्रमेण गाढतरं करोति — प्रथमं भोजनम्, ततः वस्त्रम्, ततः पशूनां तृप्तिः, अन्ते च पात्राणां कूपानां च आधिक्यम्। एतत् सर्वम् एकस्याः रात्रेः कृते — इति स्मृत्वा एव श्रोतुः विस्मयः वर्धते। ‘लौह्यः’ इति लोहमयानि विशालानि भाण्डानि; ‘पुष्पध्वजवत्यः’ इति पुष्पमयैः ध्वजैः अलङ्कृताः। ‘निष्ठानम्’ इति मांसरसः, ‘निर्यूहः’ इति फलानां क्वाथः, ‘सूपः’ इति दालिः — एतैः पदैः कविः पाकशास्त्रस्य सूक्ष्मं ज्ञानं प्रकटयति। ‘कामदुघाः गावः’ इति उक्त्या सर्वाः गावः कामधेनुतुल्याः जाताः इति उच्यते। ‘मधुच्युतः द्रुमाः’ इति वृक्षेभ्यः मधुस्रावः। ‘मैरेयम्’ इति मधुरसुरा, ‘मार्गमायूरकौक्कुटम्’ इति मृगमयूरकुक्कुटानां मांसम् — एतानि च तत्कालीनस्य भोज्यस्य साक्ष्यम्। एवं कविः न केवलं देवमायाम्, अपि तु मानुषस्य लोकस्य भोगसामग्रीम् अपि विस्तरेण उपन्यस्यति। ‘नान्यो ह्यन्यमकल्पयत्’ इति वाक्यस्य अर्थः — न कोऽपि अन्यस्य भागं याचितवान्, यतः सर्वेषां पर्याप्तम् आसीत्; स्पर्धायाः अवकाशः एव न आसीत्।

पात्रीणां सहस्राणि, स्थालीनां नियुतानि, शातकुम्भमयानां पात्राणां च न्यर्बुदानि तत्र आसन्। स्थाल्यः कुम्भ्यः करम्भ्यश्च दधिपूर्णाः सुसंस्कृताः च आसन्; यौवनस्थस्य गौरस्य सुगन्धिनः कपित्थस्य, रसालस्य, श्वेतस्य दध्नः, पायसस्य च ह्रदाः पूर्णाः, शर्कराणां च संचयाः बभूवुः। सरितां तीर्थेषु नराः भाजनस्थान् कल्कान् चूर्णकषायान् विविधानि स्नानद्रव्याणि च ददृशुः। शुक्लान् अंशुमतः दन्तधावनसंचयान्, समुद्गेषु स्थितान् शुक्लान् चन्दनकल्कान्, परिमृष्टान् दर्पणान्, वाससां संचयान्, सहस्रशः पादुकानाम् उपानहां च युग्मानि, आञ्जनीः कङ्कतान् कूर्चान् छत्राणि धनूंषि चित्राणि मर्मत्राणानि शयनानि आसनानि च तत्र एव उपस्थितानि आसन्। खरोष्ट्रगजवाजिनां कृते प्रतिपानह्रदाः पूर्णाः आसन्; सोत्पलपुष्कराः सुतीर्थाः अवगाह्याः ह्रदाः च आकाशवर्णप्रतिमाः स्वच्छतोयाः सुखाप्लवाः आसन्। अयम् अष्टसप्ततितमः श्लोकः अपि षट्पादः — त्रीणि अर्धानि एकस्मिन् अङ्के निबद्धानि। पशूनां निर्वापार्थं नीलवैदूर्यवर्णाः मृदवः यवससंचयाः च सर्वशः दृष्टाः। एतेषु श्लोकेषु कविः सैनिकस्य दैनन्दिनजीवनस्य प्रत्येकम् अङ्गं स्पृशति — भोजनम्, स्नानम्, अलंकारः, आयुधम्, शयनम्, पशूनां च तृणजलम्। किमपि न विस्मृतम्; एषा एव पूर्णस्य आतिथ्यस्य परिभाषा। अत्र सङ्ख्यावाचकानां पदानाम् आरोहः द्रष्टव्यः — सहस्राणि, नियुतानि, न्यर्बुदानि इति क्रमेण वर्धमानाः सङ्ख्याः; तेन आधिक्यस्य अनुभवः क्रमशः गाढः भवति। ‘करम्भ्यः’ इति दधिपात्राणि, ‘समुद्गाः’ इति चन्दनस्य सम्पुटाः, ‘आञ्जन्यः’ इति काजलपात्राणि, ‘कङ्कताः’ इति कङ्कतिकाः, ‘कूर्चाः’ इति ब्रशाः, ‘मर्मत्राणानि’ इति कवचानि। एतैः पदैः सेनायाः शिबिरस्य सम्पूर्णा सामग्री गणिता। ह्रदानां वर्णने ‘आकाशवर्णप्रतिमान्’ इति उपमया जलस्य निर्मलता नभसा तुलिता। पशूनां कृते पृथक् जलाशयाः, पृथक् च यवसराशयः — एतेन आतिथ्यस्य समत्वं दर्श्यते, यत्र मनुष्याणाम् इव पशूनाम् अपि यत्नः क्रियते। ‘कल्काः’ इति पिष्टानि सुगन्धिद्रव्याणि, ‘चूर्णकषायाः’ इति सुगन्धिचूर्णानि क्वाथाः च, ये स्नानसमये उपयुज्यन्ते। ‘अंशुमन्तः दन्तधावनसंचयाः’ इति तन्तुमन्ति दन्तकाष्ठानि। ‘पादुका’ इति काष्ठमयी, ‘उपानत्’ इति चर्ममयी — द्वयोः अपि सहस्रशः युग्मानि। ‘निर्वापार्थम्’ इति पशूनां क्षुधानिवृत्त्यर्थम्। ‘सुखाप्लवान्’ इति येषु सुखेन अवगाहनं शक्यम्, तादृशाः; तेषां तीराणि च सुगमानि आसन्।

तत् स्वप्नकल्पम् अद्भुतं महर्षिणा भरतस्य कृतम् आतिथ्यं दृष्ट्वा ते मनुष्याः व्यस्मयन्त — इदं सत्यं वा स्वप्नः वा इति संदेहः तेषाम् आसीत्। एवं नन्दने देवानाम् इव रममाणानां तेषां रम्ये भरद्वाजाश्रमे सा रात्रिः व्यत्यवर्तत। ततः ताः नद्यः, ते गन्धर्वाः, ताः च सर्वाः वराङ्गनाः भरद्वाजम् अनुज्ञाप्य यथागतं प्रतिजग्मुः — याः यतः आगताः, ताः तत्र एव गताः। किन्तु प्रभाते अपि नराः तथैव मदिरोत्कटाः मत्ताः, तथैव दिव्यागुरुचन्दनोक्षिताः, तथैव च दिव्याः विविधाः उत्तमाः स्रजः मनुजैः प्रमर्दिताः पृथक् विकीर्णाः च दृश्यन्ते स्म। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन रचितः; मुद्रणे सः चतसृषु पङ्क्तिषु स्थापितः, अत्र तु द्वे एव अर्धे इति रूपेण निबद्धः। कविः सर्गं न देवानां गमनेन समापयति, अपि तु अवशिष्टेन सौरभेण चन्दनलेपेन विकीर्णैः च पुष्पहारैः — येन श्रोता स्वयं रात्रेः उत्सवं स्मरति। अग्रिमे सर्गे भरतः प्रस्थानाय अनुज्ञां याचिष्यते, मुनिः च तस्मै चित्रकूटस्य मार्गं दर्शयिष्यति।