भरतभरद्वाजसंवादः

पद्भ्याम् आश्रमगमनम्, भरद्वाजस्य आतिथ्यं शङ्का च, भरतस्य निर्दोषतानिवेदनम्, चित्रकूटनिर्देशः, आश्रमे निवासादेशः

अस्मिन् सर्गे भरतः भरद्वाजम् उपसर्पति। आश्रमात् क्रोशमात्रे सर्वं जनम् अवस्थाप्य, शस्त्राणि राजपरिच्छदं च न्यस्य, क्षौमे वाससी धारयन्, पुरोहितं पुरोधाय सः पद्भ्याम् एव गच्छति; भरद्वाजस्य संदर्शने मन्त्रिणः अपि अवस्थापयति। वसिष्ठं दृष्ट्वा मुनिः आसनात् उत्थाय अर्घ्यम् आज्ञापयति, भरतं च दशरथसुतम् इति जानाति। अर्घ्यं पाद्यं फलानि च दत्त्वा सः कुले कुशलं पृच्छति, किन्तु दशरथस्य मरणं जानन् तस्य नाम न उदाहरति। ततः सः तीक्ष्णां शङ्काम् उपस्थापयति — ‘अकण्टकं राज्यं भोक्तुमनाः सन् कच्चित् त्वम् अपापस्य रामस्य पापं कर्तुम् इच्छसि?’ भरतः पर्यश्रुनयनः संसज्जमानया वाचा उत्तरयति — ‘मातुः वचनं मे न इष्टम्, न च अहं तत् आददे; अहं तु रामं प्रसादयितुम्, अयोध्यां प्रतिनेतुम्, तस्य पादौ च अभिवन्दितुम् आगतः।’ वसिष्ठादिभिः ऋत्विग्भिः याचितः मुनिः प्रसन्नः सन् वदति — ‘राघववंशजे त्वयि गुरुवृत्तिः दमः साधूनाम् अनुयायिता च युक्ता एव; तव मनःस्थं जानन् अपि दृढीकरणाय कीर्तिवर्धनाय च अपृच्छम्। रामः ससीतः सलक्ष्मणः चित्रकूटे महागिरौ वसति; श्वः तत्र गन्तासि, अद्य तु मन्त्रिभिः सह इह एव वस।’ भरतः ‘तथा’ इति उक्त्वा तस्मिन् आश्रमे निशानिवासाय बुद्धिं करोति।

१पद्भ्याम् आश्रमगमनम्, भरद्वाजेन सह समागमः

१भरद्वाजाश्रमं गत्वा क्रोशादेव नरर्षभः।
जनं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः॥

२पद्भ्यामेव तु धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः।
वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोहितम्॥

३ततः संदर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः।
मन्त्रिणस्तानवस्थाप्य जगामानु पुरोहितम्॥

४वसिष्ठमथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपाः।
संचचालासनात्तूर्णं शिष्यानर्घ्यमिति ब्रुवन्॥

५समागम्य वसिष्ठेन भरतेनाभिवादितः।
अबुध्यत महातेजाः सुतं दशरथस्य तम्॥

६ताभ्यामर्घ्यं च पाद्यं च दत्त्वा पश्चात्फलानि च।
आनुपूर्व्याच्च धर्मज्ञः पप्रच्छ कुशलं कुले॥

पूर्वसर्गान्ते भरतः भरद्वाजस्य रम्यम् आश्रमवनं दृष्टवान्। अयं सर्गः तस्य आश्रमप्रवेशेन आरभ्यते, मुनिना सह संवादेन च समाप्यते। नरर्षभः भरतः भरद्वाजाश्रमं गत्वा क्रोशात् एव सर्वं जनम् अवस्थाप्य केवलं मन्त्रिभिः सह अग्रे गच्छति। धर्मज्ञः सः शस्त्राणि राजोचितं परिच्छदं च न्यस्य, क्षौमे वाससी एव धारयन्, पुरोहितं पुरोधाय पद्भ्याम् एव चलति। यत्र भरद्वाजस्य संदर्शनम् आरभते, तत्र सः मन्त्रिणः अपि अवस्थापयति, पुरोहितम् एव अनुगच्छति च। एषः क्रमः तपोवनस्य मर्यादायाः सूक्ष्मं पालनम् — सेना दूरे, मन्त्रिणः दूरतरे, स्वयं च निरायुधः अनुगामी। वसिष्ठं दृष्ट्वा एव महातपाः भरद्वाजः आसनात् तूर्णं संचचाल, शिष्यान् ‘अर्घ्यम्’ इति ब्रुवन्। वसिष्ठेन सह समागम्य भरतेन अभिवादितः सः महातेजाः तं दशरथस्य सुतम् इति अबुध्यत। ताभ्याम् अर्घ्यं पाद्यं फलानि च दत्त्वा सः आनुपूर्व्यात् कुले कुशलं पप्रच्छ। वसिष्ठस्य दर्शनमात्रेण मुनेः उत्थानम् अपि लक्ष्यम् — ब्रह्मर्षेः प्रति ब्रह्मर्षेः आदरः। भरतस्य अभिवादनं तु पृथक् उक्तम्, येन स्पष्टं भवति — सः राजकुमारः अपि अतिथिवत् एव आगतः, न तु राजवत्।

At the end of the previous sarga Bharata had seen Bharadvāja's lovely hermitage grove. This sarga begins with his entering the hermitage and ends with his conversation with the sage. Coming near the hermitage, that bull among men halted all his people a full krośa away and went on with only his ministers. Knowing what was right, he laid aside his weapons and the trappings of royalty, and wearing two linen garments he walked on foot with the family priest ahead of him. When Bharadvāja came in sight he halted even the ministers and followed behind the priest alone. The order carefully respects the bounds of a hermitage: the army far off, the ministers further back, and he himself unarmed, following. The moment Bharadvāja, great in austerity, saw Vasiṣṭha, he rose quickly from his seat and told his pupils to bring water for the guests — the honour of one brahmin seer for another. When Bharata, coming with Vasiṣṭha, saluted him, the radiant sage understood that this was Daśaratha's son. Bharata's greeting is mentioned separately, making clear that though a prince he came as a guest and not as a king. The sage gave them both water for their hands and feet, and then fruit, and asked in due order after the welfare of the family.

२कुशलप्रश्नाः, मुनेः आगमनकारणप्रश्नः

७अयोध्यायां बले कोशे मित्रेष्वपि च मन्त्रिषु।
जानन्दशरथं वृत्तं न राजानमुदाहरत्॥

८वसिष्ठो भरतश्चैनं पप्रच्छतुरनामयम्।
शरीरेऽग्निषु शिष्येषु वृक्षेषु मृगपक्षिषु॥

९तथेति तु प्रतिज्ञाय भरद्वाजो महायशाः।
भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहबन्धनात्॥

१०किमिहागमने कार्यं तव राज्यं प्रशासतः।
एतदाचक्ष्व सर्वं मे न हि मे शुध्यते मनः॥

मुनेः प्रश्नक्रमः विवेकपूर्णः — अयोध्यायां, बले, कोशे, मित्रेषु, मन्त्रिषु च कुशलं पृच्छति; किन्तु दशरथं वृत्तम् इति जानन् सः राजानं न उदाहरत्। तपसा दिव्यदृष्टिं लब्धवान् सः मृतस्य नाम्ना पुत्रस्य शोकं न उद्दीपयति — इयं मुनेः करुणा। वसिष्ठः भरतश्च अपि प्रतिप्रश्नं कुर्वाते — तस्य शरीरे, अग्निषु, शिष्येषु, वृक्षेषु, मृगपक्षिषु च अनामयं पृच्छतः। तपोवनस्य कुशलप्रश्नः वृक्षान् मृगान् पक्षिणश्च अन्तर्भावयति — आश्रमवासिनः ते अपि परिवारः एव इति भावः। भरद्वाजः ‘तथा’ इति प्रतिज्ञाय राघवस्नेहबन्धनात् एव भरतं प्रति वदति — ‘राज्यं प्रशासतः तव इह आगमने किं कार्यम्? एतत् सर्वं मे आचक्ष्व; मम मनः न हि शुध्यते।’ अन्तिमं वाक्यम् एव आगामिनः तीक्ष्णस्य प्रश्नस्य बीजम्। ‘न हि मे शुध्यते मनः’ इति वचनं तु आश्चर्यकरम् — मुनिः स्वयं स्वस्य संशयं निवेदयति। एतेन सः भरतम् उत्तरदानाय आह्वयति; प्रश्नः एव अत्र परीक्षा। कविः अत्र संवादस्य शिल्पं दर्शयति — प्रथमं सौजन्यम्, ततः शङ्का, ततः उत्तरम्, अन्ते च प्रसादः।

The sage's questions were discerning: he asked after Ayodhyā, the army, the treasury, the allies and the ministers, but knowing that Daśaratha was dead he did not mention the king. Having gained divine sight through austerity, he would not stir the son's grief by naming the dead — that was the sage's compassion. Vasiṣṭha and Bharata in turn asked after his health, his sacred fires, his pupils, his trees, and his beasts and birds; in a hermitage the trees, animals and birds are also part of the household. Bharadvāja replied that all was well, and then, bound by his love for Rāghava, said to Bharata: “What business brings you here when you have a kingdom to govern? Tell me all of it, for my mind is not at ease.” That last sentence is the seed of the sharp question that follows. It is striking that the sage openly confesses his own doubt; by it he calls on Bharata to answer, and the question itself becomes the test. The poet shows the craft of the dialogue: first courtesy, then suspicion, then the answer, and last the sage's favour.

३मुनेः तीक्ष्णा शङ्का

११सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्याऽऽनन्दवर्धनम्।
भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम्॥

१२नियुक्तः स्त्रीनिमित्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः।
वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश॥

१३कच्चिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि।
अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च॥

भरद्वाजः शङ्कां न गोपयति, अपि तु स्पष्टम् एव उपस्थापयति। ‘कौसल्या यम् अमित्रघ्नम् आनन्दवर्धनं सुषुवे, यः भ्रात्रा सह सभार्यः चिरं वनं प्रव्राजितः; यः महायशाः पित्रा स्त्रीनिमित्तेन नियुक्तः सन् ‘इह चतुर्दश समाः वनवासी भव’ इति आदिष्टः — तस्य अपापस्य कच्चित् त्वम् इह पापं कर्तुं न इच्छसि, तस्य तस्य च अनुजस्य राज्यम् अकण्टकं भोक्तुमनाः सन्?’ एषा शङ्का कठोरा, किन्तु मुनेः अभिप्रायः अन्यः — सः भरतस्य शुद्धिं लोकसमक्षं प्रकटयितुम् इच्छति। ‘स्त्रीनिमित्तेन’ इति पदेन कैकेय्याः प्रसङ्गः सूचितः, किन्तु भरतस्य नाम तत्र न योजितम्। ‘अकण्टकम्’ इति पदम् एव शङ्कायाः तीक्ष्णं शस्त्रम् — यदि रामः लक्ष्मणश्च न स्युः, तर्हि राज्यं निष्कण्टकं स्यात् इति व्यङ्ग्यः। शङ्कायाः रचना अपि कौशलपूर्णा — प्रथमं रामस्य गुणाः उक्ताः, ततः तस्य अन्यायः, अन्ते च भरतस्य सम्भाव्यः अभिसन्धिः। एतेन श्रोतुः मनसि रामस्य पक्षः दृढं स्थापितः भवति, ततः च आरोपः तीक्ष्णतरः भवति। किन्तु ‘कच्चित् न इच्छसि’ इति प्रश्नरूपेण एव उक्तम्, न तु निश्चयेन — अतः मुनेः अभिप्रायः निन्दा न, परीक्षा एव।

Bharadvāja did not hide his suspicion but put it plainly. “He whom Kausalyā bore, the slayer of foes and the increaser of her joy, has been sent far away to the forest with his brother and his wife; that man of great renown, whom his father, prompted by a woman, ordered, ‘Live in the forest for fourteen years’ — surely you do not mean to harm that sinless man, wanting to enjoy without a thorn the kingdom that belongs to him and his younger brother?” The suspicion was harsh, but the sage's purpose was different: he wanted to make Bharata's purity known before everyone. “Prompted by a woman” points to Kaikeyī, but he does not tie Bharata's name to it. “Without a thorn” is the sharp edge of the suspicion — the kingdom would be free of thorns if Rāma and Lakṣmaṇa were gone. The charge is skilfully built: first Rāma's virtues, then the injustice done him, and last Bharata's possible design, so that Rāma's side is firmly set in the listener's mind before the charge is made sharper. Yet it is put as a question — “surely you do not…” — not as a certainty, so the sage's intent was not condemnation but a test.

४भरतस्य निर्दोषतानिवेदनम्

१४एवमुक्तो भरद्वाजं भरतः प्रत्युवाच ह।
पर्यश्रुनयनो दुःखाद्वाचा संसज्जमानया॥

१५हतोऽस्मि यदि मामेवं भगवानपि मन्यते।
मत्तो न दोषमाशङ्के मैवं मामनुशाधि हि॥

१६न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदन्तरे।
नाहमेतेन तुष्टश्च न तद्वचनमाददे॥

१७अहं तु तं नरव्याघ्रमुपयातः प्रसादकः।
प्रतिनेतुमयोध्यायां पादौ चास्याभिवन्दितुम्॥

१८तं मामेवंगतं मत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि।
शंस मे भगवन्रामः क्व सम्प्रति महीपतिः॥

एवम् उक्तः भरतः दुःखात् पर्यश्रुनयनः संसज्जमानया वाचा उत्तरयति। ‘यदि भगवान् अपि माम् एवं मन्यते, तर्हि हतः अस्मि। मत्तः दोषं मा आशङ्कीः; एवं मा माम् अनुशाधि।’ अनन्तरं सः मातुः कर्म स्पष्टम् एव निराकरोति — ‘मम अन्तरे मम आश्रयेण मम माता यत् अवोचत्, तत् मे इष्टं न; अहम् एतेन तुष्टः न, तत् वचनं च न आददे।’ पुत्रः मातुः वचनं न स्वीकरोति — एतत् एव तस्य शुद्धेः प्रमाणम्। ततः सः स्वस्य प्रयोजनं निवेदयति — ‘अहं तु तं नरव्याघ्रं प्रसादकः सन् उपयातः — अयोध्यां प्रतिनेतुम्, अस्य पादौ च अभिवन्दितुम्।’ अन्ते प्रार्थयते — ‘एवंगतं मां मत्वा प्रसादं कर्तुम् अर्हसि; भगवन्, शंस मे — सम्प्रति महीपतिः रामः क्व?’ अत्र ‘महीपतिः’ इति पदेन भरतः रामम् एव राजानं मन्यते इति सूचितम्। अस्य उत्तरस्य त्रयः अंशाः — आत्मनः निर्दोषता, मातुः वचनस्य अस्वीकारः, आगमनस्य प्रयोजनम्। एतेषु द्वितीयः एव महत्त्वपूर्णः, यतः लोकः भरतं कैकेय्याः पुत्रत्वेन एव सन्दिग्धं पश्यति; सः तु मातुः वचनं स्पष्टम् एव निराकृत्य तस्मात् स्वं पृथक् करोति।

At this Bharata answered, his eyes filled with tears of grief and his voice faltering: “If even you, reverend sir, think this of me, I am undone. Do not suspect me of any fault; do not reprove me so.” Then he flatly disowned his mother's act: “What my mother said on my behalf, in my absence, was not to my liking. It gives me no satisfaction, and I do not accept that word of hers.” That a son rejects his mother's word is the very proof of his innocence, and this part of his answer mattered most, for the world looked on Bharata with suspicion because he was Kaikeyī's son; by disowning her words outright he set himself apart from her. Then he told his purpose: “I have come to that tiger among men to win him over, to bring him back to Ayodhyā and to bow at his feet.” And he asked: “Knowing that this is why I have come, be gracious to me. Tell me, reverend sir, where is Rāma, the lord of the earth, now?” In calling Rāma “lord of the earth” he shows that he regards Rāma as the king.

५मुनेः प्रसादः, चित्रकूटनिर्देशः, निवासादेशः

१९वसिष्ठादिभिर्ऋत्विग्भिर्याचितो भगवांस्ततः।
उवाच तं भरद्वाजः प्रसादाद्भरतं वचः॥

२०त्वय्येतत्पुरुषव्याघ्र युक्तं राघववंशजे।
गुरुवृत्तिर्दमश्चैव साधूनां चानुयायिता॥

२१जाने चैतन्मनःस्थं ते दृढीकरणमस्त्विति।
अपृच्छं त्वां तवात्यर्थं कीर्तिं समभिवर्धयन्॥

२२जाने च रामं धर्मज्ञं ससीतं सहलक्ष्मणम्।
अयं वसति ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ॥

२३श्वस्तु गन्तासि तं देशं वसाद्य सह मन्त्रिभिः।
एतं मे कुरु सुप्राज्ञ कामं कामार्थकोविद॥

२४ततस्तथेत्येवमुदारदर्शनः प्रतीतरूपो भरतोऽब्रवीद्वचः।
चकार बुद्धिं च तदाश्रमे तदा निशानिवासाय नराधिपात्मजः॥

वसिष्ठादिभिः ऋत्विग्भिः याचितः भगवान् भरद्वाजः प्रसादात् भरतं प्रति वचः उवाच — ‘राघववंशजे त्वयि एतत् युक्तम् एव, पुरुषव्याघ्र — गुरुवृत्तिः, दमः, साधूनाम् अनुयायिता च। तव मनःस्थं च एतत् अहं जाने; ‘दृढीकरणम् अस्तु’ इति च तव कीर्तिं समभिवर्धयन् एव अहं त्वाम् अपृच्छम्।’ एवं मुनिः स्वस्य शङ्कायाः प्रयोजनं स्वयम् एव प्रकटयति — सा न अविश्वासात्, अपि तु भरतस्य निर्मलतां प्रकाशयितुम् एव आसीत्। ततः सः वाञ्छितम् उत्तरं ददाति — ‘ससीतं सहलक्ष्मणं धर्मज्ञं रामम् अपि जाने; अयं ते भ्राता महागिरौ चित्रकूटे वसति। श्वः तु त्वं तं देशं गन्तासि; अद्य तु मन्त्रिभिः सह इह एव वस। हे सुप्राज्ञ कामार्थकोविद, एतं मे कामं कुरु।’ उदारदर्शनः प्रतीतरूपः भरतः ‘तथा’ इति उक्त्वा तस्मिन् आश्रमे एव निशानिवासाय बुद्धिं चकार — अनेन सर्गः समाप्यते। ‘कीर्तिं समभिवर्धयन्’ इति पदेन मुनिः स्वस्य प्रश्नस्य प्रयोजनं प्रकटयति — भरतस्य निर्मलता स्वयम् एव उक्ता चेत् सा लोके प्रतिष्ठिता भवति। एवं शङ्का एव स्तुतेः साधनं जातम्। अन्ते मुनिः आतिथ्यं याचते, न तु आज्ञापयति — ‘एतं मे कामं कुरु’ इति; अग्रिमे सर्गे तस्य एव आतिथ्यस्य विस्तृतं वर्णनं भविष्यति।

Entreated by Vasiṣṭha and the other priests, the reverend Bharadvāja spoke graciously to Bharata: “All this is fitting in you, tiger among men, born in Raghu's line — service to elders, self-restraint, following the good. I know that this is what is in your mind. I asked you only so that it might be made firm, and so that your fame might grow the greater.” So the sage himself revealed the purpose of his suspicion: it came not from distrust but to show Bharata's purity; when that purity is declared from his own lips, it is established in the world, and the suspicion becomes the means of his praise. Then he gave the answer Bharata longed for: “And I know where Rāma, who knows dharma, is, with Sītā and Lakṣmaṇa. Your brother is living on the great mountain Citrakūṭa. Tomorrow you shall go there; today stay here with your ministers. Grant me this wish, wise one, you who understand both pleasure and profit.” He asked this hospitality rather than commanding it, and in the next sarga that hospitality will be described at length. Bharata, of noble bearing, his true nature now plain, said “So be it,” and decided to spend the night in the hermitage; with this the sarga ends.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवतितमः सर्गः॥ ९०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि

भरद्वाजाश्रम ९०.१ भरद्वाजमुनेः तपोवनम्

सन्धिः: भरद्वाज + आश्रम → भरद्वाजाश्रम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: भरद्वाजस्य आश्रमः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

नरर्षभ ९०.१ पुरुषश्रेष्ठः

सन्धिः: नर + ऋषभ → नरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः: नरेषु ऋषभः इव — उपमानोत्तरपदः कर्मधारयः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

न्यस्तशस्त्रपरिच्छद ९०.२ आयुधानि राजोचितं वेषं च त्यक्तवान्

सन्धिः: नि + अस्त → न्यस्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: न्यस्ताः शस्त्रपरिच्छदाः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पुरोधाय ९०.२ अग्रे कृत्वा, पुरतः स्थापयित्वा

सन्धिः: पुरस् + धाय → पुरोधाय — विसर्गसन्धिः (अकारात् परः विसर्गः ‘उ’ भूत्वा गुणेन ‘ओ’)
समासः: समासः नास्ति — ‘पुरस्’ इति अव्ययपूर्वकात् ‘धा’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

संदर्शन ९०.३ दृष्टिगोचरता, यत्र दर्शनं सम्भवति सः प्रदेशः

सन्धिः: सम् + दर्शन → संदर्शन — मकारस्य अनुस्वारः (परसवर्णविकल्पे)
समासः: समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं ल्युडन्तम्
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)

संचचाल ९०.४ चलितवान्, आसनात् उत्थितवान्

सन्धिः: सम् + चचाल → संचचाल — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: समासः नास्ति — ‘चल्’ धातोः लिट्-प्रथमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

अबुध्यत ९०.५ ज्ञातवान्, अवगतवान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘बुध्’ धातोः लङ्-आत्मनेपदे प्रथमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

आनुपूर्व्य ९०.६ क्रमशः, यथाक्रमम्

सन्धिः: अनुपूर्व + यत् → आनुपूर्व्य — आदिवृद्धिः (अ → आ)
समासः: अनुपूर्वस्य भावः — तद्धितान्तम्
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (क्रमेण इत्यर्थे)

उदाहरत् ९०.७ उल्लिखितवान्, नाम्ना निर्दिष्टवान्

सन्धिः: उत् + आहरत् → उदाहरत् — जश्त्वसन्धिः (त् + आ = द् + आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘उत् + आ’ इति उपसर्गद्वयपूर्वकात् ‘हृ’ धातोः लङ्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

पप्रच्छतुः ९०.८ द्वौ पृष्टवन्तौ

सन्धिः: ‘पप्रच्छतुः + अनामयम्’ इति बाह्यसन्धौ विसर्गस्य रेफादेशः — ‘पप्रच्छतुरनामयम्’
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रच्छ्’ धातोः लिट्-प्रथमपुरुषद्विवचनम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्

राघवस्नेहबन्धन ९०.९ रामविषयकस्य स्नेहस्य बन्धनात्, तेन प्रेरितः सन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: राघवे स्नेहः, तस्य बन्धनम् — सप्तमीतत्पुरुषगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (हेत्वर्थे)

शुध्यते ९०.१० शुद्धं भवति, संशयरहितं भवति

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘शुध्’ धातोः लट्-आत्मनेपदे प्रथमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

अमित्रघ्न ९०.११ शत्रुनाशकः

सन्धिः: न + मित्र → अमित्र — नञः ‘अ’ इति आदेशः; अत्र ‘यम् + अमित्रघ्नम्’ इति बाह्यसन्धौ ‘यममित्रघ्नम्’
समासः: अमित्रान् हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

आनन्दवर्धन ९०.११ हर्षवर्धकः

सन्धिः: कौसल्या + आनन्दवर्धनम् — मुद्रणे द्विगुणावग्रहेण ‘कौसल्याऽऽनन्दवर्धनम्’ इति लिखितम्; वस्तुतः सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
समासः: आनन्दं वर्धयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

प्रव्राजित ९०.११ प्रवासं प्रति प्रेषितः, निर्वासितः

सन्धिः: प्र + व्राजित → प्रव्राजित — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गमात्रम्)
समासः: समासः नास्ति — ‘व्रज्’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

स्त्रीनिमित्त ९०.१२ स्त्रियाः कारणेन, कैकेय्याः प्रेरणया

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: स्त्री निमित्तं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (हेत्वर्थे)

अकण्टक ९०.१३ निर्विघ्नम्, प्रतिद्वन्द्विरहितम्

सन्धिः: न + कण्टक → अकण्टक — नञः ‘अ’ इति आदेशः
समासः: न विद्यते कण्टकः यस्मिन् तत् — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘राज्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अनुज ९०.१३ कनिष्ठः भ्राता — अत्र लक्ष्मणः

सन्धिः: ‘तस्य + अनुजस्य’ इति बाह्यसन्धौ ‘तस्यानुजस्य’ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: अनु जायते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

पर्यश्रुनयन ९०.१४ अश्रुभिः परिपूर्णनेत्रः

सन्धिः: परि + अश्रु → पर्यश्रु — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः: पर्यश्रूणि नयने यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

संसज्जमान ९०.१४ स्खलन्ती, गद्गदा

सन्धिः: सम् + सज्जमाना → संसज्जमाना — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: समासः नास्ति — ‘सञ्ज्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गरूपम्
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘वाचा’ इत्यस्य विशेषणम्)

अनुशाधि ९०.१५ अनुशासनं कुरु, उपालम्भं देहि

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु’ उपसर्गपूर्वकात् ‘शास्’ धातोः लोट्-मध्यमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

मदन्तरे ९०.१६ मम विषये, माम् आश्रित्य, मम निमित्तेन

सन्धिः: मत् + अन्तरे → मदन्तरे — जश्त्वसन्धिः (त् + अ = द् + अ)
समासः: मम अन्तरम्, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

नरव्याघ्र ९०.१७ पुरुषश्रेष्ठः, मनुष्येषु व्याघ्रतुल्यः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: नरेषु व्याघ्रः इव — उपमानोत्तरपदः कर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

प्रसादक ९०.१७ प्रसन्नीकर्ता, अनुनेता

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गपूर्वकात् ‘सद्’ धातोः णिजन्तात् ण्वुल्प्रत्ययान्तम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

एवंगत ९०.१८ ईदृशीं दशां प्राप्तः, एतादृशेन अभिप्रायेण आगतः

सन्धिः: एवम् + गत → एवंगत — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: एवं गतः — क्रियाविशेषणपूर्वपदः कर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

याचित ९०.१९ प्रार्थितः, अभ्यर्थितः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘याच्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

राघववंशज ९०.२० रघुकुले उत्पन्नः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: राघवाणां वंशे जातः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘त्वयि’ इत्यस्य विशेषणम्)

अनुयायिता ९०.२० अनुसरणशीलता, पश्चाद्गमनस्वभावः

सन्धिः: ‘च + अनुयायिता’ इति बाह्यसन्धौ ‘चानुयायिता’ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: अनुयायिनः भावः — तलन्तं भाववाचकम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

दृढीकरण ९०.२१ स्थिरीकरणम्, निश्चयस्य दार्ढ्यम्

सन्धिः: दृढ + करण → दृढीकरण — अभूततद्भावे च्विप्रत्यये अन्त्यस्य अकारस्य ईकारः (दृढ → दृढी)
समासः: समासः नास्ति — ‘दृढ’ इत्यस्मात् च्व्यन्तात् भाववाचकम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

कामार्थकोविद ९०.२३ कामस्य अर्थस्य च तत्त्वं जानन्

सन्धिः: काम + अर्थ → कामार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: कामे अर्थे च कोविदः — द्वन्द्वगर्भः सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

प्रतीतरूप ९०.२४ यस्य स्वरूपं स्वभावश्च स्पष्टतां गतः; प्रसन्नमूर्तिः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्रतीतं रूपं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

नराधिपात्मज ९०.२४ राजपुत्रः — अत्र भरतः

सन्धिः: नर + अधिप → नराधिप, ततः नराधिप + आत्मज → नराधिपात्मज — उभयत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: नराणाम् अधिपः, तस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्