॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ८९

अयोध्याकाण्डम् — एकोननवतितमः सर्गः

भरतस्य गङ्गातरणं भरद्वाजाश्रमगमनं च

प्रभाते गुहस्य आगमनम्, पञ्चनौशतानां संग्रहः, सेनायाः गङ्गातरणम्, प्रयागवने निवेशः, भरद्वाजाश्रमस्य दर्शनम्

अस्मिन् सर्गे भरतस्य शोकः क्रियारूपं गृह्णाति। गङ्गाकूले रात्रिम् उषित्वा सः प्रभाते शत्रुघ्नम् उत्थापयति, निषादाधिपतिं गुहम् आह्वयति च। शत्रुघ्नः अपि ‘जागर्मि, न स्वपिमि’ इति वदति — द्वावपि रामचिन्तया निद्रारहितौ। गुहः प्राञ्जलिः आगत्य कुशलं पृच्छति; भरतः तम् ‘धीमन्’ इति सम्बोध्य बह्वीभिः नौभिः गङ्गातरणं याचते। गुहः ज्ञातिजनम् आज्ञाप्य समन्ततः पञ्च नौशतानि आनयति; तासु स्वस्तिकविज्ञेयाः महाघण्टाधराः पताकिन्यः नावः वर्ण्यन्ते। स्वयं सः पाण्डुकम्बलसंवृतां सनन्दिघोषां कल्याणीं नावम् उपाहरत्, यस्याम् भरतः शत्रुघ्नः कौसल्या सुमित्रा अन्याश्च राजयोषितः आरूढाः। ततः शिबिरदाहस्य, तीर्थावगाहनस्य, भाण्डग्रहणस्य च घोषः दिवम् अस्पृशत्। नावः, प्लवाः, कुम्भघटाः, बाहवः — सर्वैः उपायैः सेना तीर्णा; गजाः सपक्षाः पर्वताः इव तरन्तः शुशुभिरे। अन्ते सा ध्वजिनी मैत्रे मुहूर्ते प्रयागवनं प्राप्नोति, भरतः च चमूं निवेश्य ऋत्विक्सदस्यैः सह भरद्वाजं द्रष्टुं प्रतिष्ठते, तस्य रम्यम् आश्रमवनं च पश्यति।

१प्रभाते भरतस्य उत्थानम्, गुहस्य आगमनम्

१व्युष्य रात्रिं तु तत्रैव गङ्गाकूले स राघवः।
काल्यमुत्थाय शत्रुघ्नमिदं वचनमब्रवीत्॥

२शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम्।
शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम्॥

३जागर्मि नाहं स्वपिमि तथैवार्यं विचिन्तयन्।
इत्येवमब्रवीद्भ्राता शत्रुघ्नो विप्रचोदितः॥

४इति संवदतोरेवमन्योन्यं नरसिंहयोः।
आगम्य प्राञ्जलिः काले गुहो वचनमब्रवीत्॥

पूर्वसर्गे भरतः रामस्य कुशशय्यां दृष्ट्वा विलप्य च स्वयं वनवासस्य प्रतिज्ञाम् अकरोत्। अयं सर्गः तस्य निश्चयस्य क्रियारूपम् आरम्भं दर्शयति — गङ्गातरणम्। शृङ्गवेरपुरे गङ्गाकूले एव रात्रिम् उषित्वा राघवः भरतः काल्यम् उत्थाय शत्रुघ्नम् आह — ‘शत्रुघ्न, उत्तिष्ठ, किं शेषे? भद्रं ते; निषादाधिपतिं गुहं शीघ्रम् आनय; सः वाहिनीं तारयिष्यति।’ अत्र ‘काल्यम्’ इति पदेन कविः सूचयति — भरतः निद्रां न लब्धवान्, प्रभातम् एव प्रतीक्षितवान्। शत्रुघ्नः अपि तादृशः एव — ‘जागर्मि, न स्वपिमि; अहम् अपि आर्यम् एव विचिन्तयन् स्थितः’ इति उत्तरयति। द्वयोः नरसिंहयोः एवं संवदतोः एव गुहः उचिते काले प्राञ्जलिः सन् आगत्य वचनम् अब्रवीत्। एषा भूमिका सर्गस्य गतिं सूचयति — शोकात् अधुना कार्यं प्रति संक्रमणम्। ‘भद्रं ते’ इति सम्बोधनम् अपि लक्ष्यम् — भरतः अनुजं न आज्ञापयति, अपि तु आशिषा सह प्रार्थयते। एवं कविः अस्य कुलस्य शीलं दर्शयति — दुःखे अपि सौजन्यं न त्यज्यते। गुहस्य ‘उचिते काले’ आगमनम् अपि तस्य नैपुण्यं सूचयति; सः अनाहूतः न आगच्छति, न च आहूतः विलम्बते।

In the previous sarga Bharata had seen Rāma's bed of kuśa grass, lamented, and vowed to live in the forest himself. This sarga shows the first step in carrying out that resolve: crossing the Gaṅgā. Having spent the night on the bank of the Gaṅgā at Śṛṅgaverapura, Bharata of the Raghu line rose at daybreak — he had not slept, only waited for dawn — and said to Śatrughna, “Get up, Śatrughna! Why are you lying there? Bless you — bring Guha, lord of the Niṣādas, quickly; he will ferry the army across.” Even to his younger brother he did not simply command but asked with a blessing; even in sorrow this family did not give up its courtesy. Śatrughna was the same: “I am awake, not sleeping. I too have been lying here thinking of our noble brother.” While those two lions among men were talking, Guha came at just the right moment, with folded hands, and spoke — neither coming unbidden nor delaying when called, which shows his tact. This opening signals the movement of the sarga, from grief to action.

२गुहस्य कुशलप्रश्नः, भरतस्य याचना

५कच्चित्सुखं नदीतीरेऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम्।
कच्चिच्च सहसैन्यस्य तव नित्यमनामयम्॥

६गुहस्य तत्तु वचनं श्रुत्वा स्नेहादुदीरितम्।
रामस्यानुवशो वाक्यं भरतोऽपीदमब्रवीत्॥

७सुखा नः शर्वरी धीमन्पूजिताश्चापि ते वयम्।
गङ्गां तु नौभिर्बह्वीभिर्दाशाः संतारयन्तु नः॥

८ततो गुहः संत्वरितः श्रुत्वा भरतशासनम्।
प्रतिप्रविश्य नगरं तं ज्ञातिजनमब्रवीत्॥

गुहः स्नेहात् पृच्छति — ‘काकुत्स्थ, नदीतीरे शर्वरीं सुखं कच्चिद् अवात्सीः? सहसैन्यस्य तव नित्यम् अनामयं कच्चित्?’ एतत् वचनं स्नेहात् उदीरितम् इति कविः स्पष्टं वदति; निषादराजस्य आतिथ्यं न औपचारिकम्, अपि तु हार्दम्। तत् श्रुत्वा रामस्य अनुवशः भरतः उत्तरयति — ‘धीमन्, अस्माकं शर्वरी सुखा; वयं त्वया पूजिताः च। अधुना दाशाः बह्वीभिः नौभिः अस्मान् गङ्गां संतारयन्तु।’ अत्र भरतस्य वचने कुत्रापि राजाज्ञायाः कठोरता नास्ति; ‘संतारयन्तु’ इति विधिलिङ् एव प्रार्थनावत् प्रयुक्तः। गुहः तु तत् शासनम् इव गृह्णाति — संत्वरितः सन् पुनः नगरं प्रविश्य ज्ञातिजनम् आह्वयति। ‘रामस्यानुवशः’ इति विशेषणेन कविः स्मारयति — भरतस्य प्रत्येकं कर्म रामस्य इच्छाम् एव अनुसरति। अत्र द्वयोः वचनयोः तुलना मनोहरा — गुहः राजानं पृच्छति ‘सुखं कच्चित्’, भरतः तु उत्तरे तस्य आतिथ्यम् एव स्तौति। यः शोकेन दग्धः, सः अपि परस्य सत्कारं न विस्मरति। ‘दाशाः’ इति पदेन निषादानां वृत्तिः सूच्यते — ते धीवराः नौकाचालकाश्च; तेषाम् एव कौशलेन इयं महती सेना पारं गमिष्यति।

Guha asked, out of affection, “Did you pass the night comfortably on the riverbank, Kākutstha? Is all well with you and your army?” The poet says plainly that he spoke from affection; the Niṣāda king's hospitality was not formal but heartfelt. Hearing him, Bharata, who followed Rāma's will in everything, replied: “Our night passed pleasantly, wise one, and you have honoured us well. Now let your boatmen carry us across the Gaṅgā in many boats.” There is no harshness of royal command anywhere in his words; it is a request. The exchange is charming: Guha asks the prince whether he rested well, and Bharata in answer praises Guha's hospitality; a man burning with grief still does not forget another's kindness. Guha took it as an order, hurried back into his town and called his kinsmen. The boatmen were fishermen and ferrymen by trade, and by their skill that great army would reach the far shore.

३नौकानां संग्रहः, प्रधाननौकायाम् आरोहणम्

९उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु हि वः सदा।
नावः समुपकर्षध्वं तारयिष्यामि वाहिनीम्॥

१०ते तथोक्ताः समुत्थाय त्वरिता राजशासनात्।
पञ्च नावां शतान्येव समानिन्युः समन्ततः॥

११अन्याः स्वस्तिकविज्ञेया महाघण्टाधरावराः।
शोभमानाः पताकिन्यो युक्तवाहाः सुसंहताः॥

१२ततः स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृताम्।
सनन्दिघोषां कल्याणीं गुहो नावमुपाहरत्॥

१३तामारुरोह भरतः शत्रुघ्नश्च महाबलः।
कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोषितः॥

१४पुरोहितश्च तत्पूर्वं गुरवो ब्राह्मणाश्च ये।
अनन्तरं राजदारास्तथैव शकटापणाः॥

गुहः ज्ञातिजनम् आह — ‘उत्तिष्ठत, प्रबुध्यध्वम्; वः सदा भद्रम् अस्तु। नावः समुपकर्षध्वम्; वाहिनीं तारयिष्यामि।’ ते राजशासनात् त्वरिताः समुत्थाय समन्ततः पञ्च नौशतानि समानिन्युः। तासु काश्चन स्वस्तिकविज्ञेयाः, महाघण्टाधराः, पताकिन्यः, युक्तवाहाः, सुसंहताः च आसन्। ततः गुहः स्वयम् एकां स्वस्तिकविज्ञेयां पाण्डुकम्बलसंवृतां सनन्दिघोषां कल्याणीं नावम् उपाहरत्। ताम् आरुरोह भरतः, महाबलः शत्रुघ्नः, कौसल्या, सुमित्रा, अन्याः च राजयोषितः। तत्पूर्वं तु पुरोहितः, गुरवः, ये च ब्राह्मणाः, ते आरूढाः; अनन्तरं राजदाराः, तथैव शकटानि आपणसामग्री च। अत्र कविः आरोहणक्रमम् एव मर्यादाम् इव दर्शयति — प्रथमं ब्राह्मणाः, ततः राजपरिवारः, ततः उपकरणानि। एवं व्यवस्थितः एव महान् सेनासमूहः गङ्गायाः पारं गन्तुम् उद्युक्तः। ‘राजशासनात्’ इति पदेन गुहस्य वचनम् एव राजाज्ञा इति स्पष्टीक्रियते — निषादाः तं स्वराजानं मन्यन्ते। पञ्चशतानां नौकानां सङ्ख्या भरतस्य सेनायाः विशालतां सूचयति। नौकानां वर्णनम् अपि सालङ्कारम् — स्वस्तिकचिह्नम्, महाघण्टाः, पताकाः, दृढबन्धनम् — एतैः कविः ग्राम्यनौकाः न, अपि तु राजयोग्यानि यानानि दर्शयति।

Guha said to his kinsmen: “Get up, wake! Good fortune be with you always. Haul the boats down; we are going to ferry an army across.” At their king's command — for the Niṣādas held Guha as their own king — they rose in haste and brought five hundred boats together from every side, a number that shows how large Bharata's army was. Among them were fine craft marked with the svastika, hung with great bells, flying pennants, well fitted with oars and stoutly built — not village boats but vessels fit for royalty. Then Guha himself brought up an auspicious boat marked with the svastika, spread with white blankets and loud with festive music. Bharata boarded it, and mighty Śatrughna, Kausalyā, Sumitrā and the other royal women. Before them the family priest, the elders and the brahmins had gone aboard; after them came the king's women, and likewise the carts and the stores of the market. The poet presents the order of boarding itself as a proper order: brahmins first, then the royal family, then the baggage. So, well ordered, the great host made ready to cross the Gaṅgā.

४शिबिरस्य कोलाहलः, सेनायाः तरणम्

१५आवासमादीपयतां तीर्थं चाप्यवगाहताम्।
भाण्डानि चाददानानां घोषस्तु दिवमस्पृशत्॥

१६पताकिन्यस्तु ता नावः स्वयं दाशैरधिष्ठिताः।
वहन्त्यो जनमारूढं तदा सम्पेतुराशुगाः॥

१७नारीणामभिपूर्णास्तु काश्चित्काश्चित्तु वाजिनाम्।
काश्चित्तत्र वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम्॥

१८तास्तु गत्वा परं तीरमवरोप्य च तं जनम्।
निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशबन्धुभिः॥

१९सवैजयन्तास्तु गजा गजारोहैः प्रचोदिताः।
तरन्तः स्म प्रकाशन्ते सपक्षा इव पर्वताः॥

कविः इदानीं तरणस्य महान्तं दृश्यं वर्णयति। आवासम् आदीपयतां, तीर्थम् अवगाहतां, भाण्डानि च आददानानां जनानां घोषः दिवम् अस्पृशत्। पताकिन्यः ताः नावः स्वयं दाशैः अधिष्ठिताः सत्यः आरूढं जनं वहन्त्यः आशुगाः इव सम्पेतुः। तासु काश्चन नारीभिः अभिपूर्णाः, काश्चन वाजिभिः, काश्चन च यानयुग्यं महाधनं च वहन्ति स्म। ताः परं तीरं गत्वा तं जनम् अवरोप्य निवृत्ताः; तदा दाशबन्धुभिः जले काण्डचित्राणि — नौकाचालनस्य कौशलप्रदर्शनानि — क्रियन्ते स्म। सवैजयन्ताः गजाः गजारोहैः प्रचोदिताः सन्तः तरन्तः सपक्षाः पर्वताः इव प्रकाशन्ते स्म। एषा उपमा प्राचीनकथाम् अपि स्मारयति, यत्र पर्वताः पक्षिणः इव उड्डीयन्ते स्म। एवं कविः जनकोलाहलं, नौकानां गतिम्, गजानां च शोभाम् — त्रीणि चित्राणि क्रमेण योजयति। ‘घोषः दिवम् अस्पृशत्’ इति अतिशयोक्त्या सेनायाः महत्त्वं सूच्यते। ‘आवासम् आदीपयताम्’ इति पदस्य तात्पर्यं टीकाकाराः एवं वदन्ति — शिबिरं त्यजन्तः सैनिकाः शेषम् उटजादिकं दग्ध्वा एव गच्छन्ति, येन शत्रवे किमपि चिह्नं न अवशिष्यते; तत् च सैनिकनीतेः अङ्गम्।

Now the poet describes the great scene of the crossing. The din of men firing the camp, wading into the ford and taking up their baggage rose and touched the sky — for soldiers leaving a camp burn whatever huts and the like remain, so that no trace is left for an enemy. The pennanted boats, manned by the fishermen themselves, carried the people aboard and sped back and forth like arrows. Some were full of women, some of horses, and some carried carriages, draught animals and costly goods. Reaching the far bank and setting down their loads, they turned back, and the boatmen showed off their skill on the water. The elephants with their banners, urged on by their drivers, swam across and looked like winged mountains — an image that recalls the old tale of mountains that once flew like birds. So the poet sets three pictures one after another: the clamour of the crowd, the movement of the boats and the splendour of the elephants.

५प्रयागवनं प्रति प्रस्थानम्, भरद्वाजाश्रमस्य दर्शनम्

२०नावश्चारुरुहुस्त्वन्ये प्लवैस्तेरुस्तथापरे।
अन्ये कुम्भघटैस्तेरुरन्ये तेरुश्च बाहुभिः॥

२१सा पुण्या ध्वजिनी गङ्गां दाशैः संतारिता स्वयम्।
मैत्रे मुहूर्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम्॥

२२आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम्।
द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्यमृत्विक्सदस्यैर्भरतः प्रतस्थे॥

२३स ब्राह्मणस्याश्रममभ्युपेत्य महात्मनो देवपुरोहितस्य।
ददर्श रम्योटजवृक्षदेशं महद्वनं विप्रवरस्य रम्यम्॥

सर्वे समानेन उपायेन न तीर्णाः — अन्ये नावः आरुरुहुः, अपरे प्लवैः तेरुः, अन्ये कुम्भघटैः, अन्ये च बाहुभिः एव। एतेन कविः सेनायाः विशालतां सूचयति। सा पुण्या ध्वजिनी दाशैः स्वयं गङ्गां संतारिता सती मैत्रे मुहूर्ते उत्तमं प्रयागवनं प्रति प्रययौ। तत्र महात्मा भरतः चमूम् आश्वास्य यथोपजोषं निवेश्य च, ऋषिप्रवर्यं भरद्वाजं द्रष्टुम् ऋत्विक्सदस्यैः सह प्रतस्थे। सेनां दूरे स्थापयित्वा स्वयम् अल्पपरिवारेण गमनम् — इदं तपोवनस्य मर्यादायाः पालनम्। अन्ते सः महात्मनः देवपुरोहितस्य ब्राह्मणस्य आश्रमम् अभ्युपेत्य तस्य विप्रवरस्य रम्योटजवृक्षदेशं महत् रम्यं वनं ददर्श। एतेन दर्शनेन सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे भरद्वाजेन सह संवादः आरभ्यते। ‘मैत्रे मुहूर्ते’ इति कालनिर्देशः शुभसूचकः — दिने पञ्चदश मुहूर्ताः; तेषु तृतीयः ‘मैत्रः’ इति संज्ञितः, सः च यात्रायै प्रशस्तः। ‘पुण्या ध्वजिनी’ इति विशेषणेन कविः सूचयति — इयं सेना युद्धाय न गच्छति, अपि तु भ्रातुः प्रसादनाय; अतः सा पुण्या एव।

Not everyone crossed in the same way: some went in boats, some on rafts, some clinging to jars and pots, and some swam with their arms alone, which shows how vast the army was. That holy host with its banners, ferried over the Gaṅgā by the fishermen themselves, set out in the Maitra hour for the fine forest of Prayāga. The Maitra hour, the third of the day's fifteen divisions, is auspicious for a journey. And the host is called holy because it was not going to war but to win a brother's favour. There the great-souled Bharata reassured his army and settled it as suited it best, and set out with his priests and the members of his court to see Bharadvāja, the foremost of seers. To leave the army at a distance and go with only a small company was to respect the bounds of a hermitage. Coming to the hermitage of that great-souled brahmin, the priest of the gods, he saw the great and lovely forest of that best of brahmins, with its pleasant huts and trees. With this sight the sarga ends; in the next, the conversation with Bharadvāja begins.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः॥ ८९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३१ पदानि
व्युष्य ८९.१ रात्रिं यापयित्वा, निवसित्वा
सन्धिः
वि + उष्य → व्युष्य — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः
समासः नास्ति — ‘वि’ उपसर्गपूर्वकात् ‘वस्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
गङ्गाकूल ८९.१ गङ्गायाः तटम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गङ्गायाः कूलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)
काल्यम् ८९.१ प्रभातकाले, उषसि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘काल्यम् + उत्थाय’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य अनुनासिकत्वम्
समासः
समासः नास्ति — ‘काल’ इत्यस्मात् यत्प्रत्ययान्तं नपुंसकम्, क्रियाविशेषणतया प्रयुक्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणम्)
निषादाधिपति ८९.२ निषादजातेः राजा, गुहः
सन्धिः
निषाद + अधिपति → निषादाधिपति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
निषादानाम् अधिपतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
जागर्मि ८९.३ जागरणं करोमि, निद्रां न गच्छामि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘जागृ’ धातोः लट्-उत्तमपुरुषैकवचनम् (अदादिगणः)
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
विप्रचोदित ८९.३ विशेषेण प्रेरितः, उद्बोधितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘वि’ ‘प्र’ इति उपसर्गद्वयम्, ततः ‘चुद्’ धातोः णिजन्तात् क्तप्रत्ययान्तम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘शत्रुघ्नः’ इत्यस्य विशेषणम्)
नरसिंह ८९.४ पुरुषश्रेष्ठौ, मनुष्येषु सिंहतुल्यौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नरेषु सिंहः इव — उपमानोत्तरपदः कर्मधारयः
विभक्तिः
षष्ठी, द्विवचनम्
प्राञ्जलि ८९.४ बद्धाञ्जलिः, कृतकरसम्पुटः
सन्धिः
प्र + अञ्जलि → प्राञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
प्रगतः अञ्जलिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
नदीतीर ८९.५ नद्याः तटम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — किन्तु ‘नदीतीरे + अवात्सीः’ इति बाह्यसन्धौ पूर्वरूपम् (ए + अ = ए ऽ), तेन ‘नदीतीरेऽवात्सीः’
समासः
नद्याः तीरम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)
अनामय ८९.५ रोगाभावः, कुशलम्, आरोग्यम्
सन्धिः
न + आमय → अनामय — नञः ‘अन्’ इति आदेशः स्वरादौ
समासः
न आमयः यस्मिन् तत् — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
अनुवश ८९.६ रामस्य इच्छाम् अनुसरन्, तदधीनः
सन्धिः
अनु + वश → अनुवश — सन्धिकार्यं नास्ति (व्यञ्जनादिपरत्वात्)
समासः
अनुगतः वशः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भरतः’ इत्यस्य विशेषणम्)
बह्वी ८९.७ बहुसंख्याकाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘बहु’ इत्यस्य स्त्रीलिङ्गे ङीप्प्रत्यये ‘बह्वी’
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘नौभिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
समुपकर्षध्वम् ८९.९ सम्यक् समीपम् आकर्षत, घट्टं प्रति आनयत
सन्धिः
सम् + उप → समुप — हलन्तस्य मकारस्य स्वरपरत्वात् संयोगमात्रम्; पृथक् सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकात् ‘कृष्’ धातोः लोट्-मध्यमपुरुषबहुवचनम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
स्वस्तिकविज्ञेय ८९.११ स्वस्तिकचिह्नेन ज्ञातुं शक्याः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वस्तिकेन विज्ञेयाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘अन्याः’ इत्यस्य विशेषणम्)
महाघण्टाधर ८९.११ बृहत्यः घण्टाः यासु लम्बन्ते, तादृश्यः
सन्धिः
महा + घण्टा → महाघण्टा — ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः
समासः
महत्यः घण्टाः धारयन्ति इति — उपपदतत्पुरुषगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
युक्तवाह ८९.११ नौकाचालनयोग्यैः अरित्रैः नाविकैश्च युक्ताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
युक्ताः वाहाः यासु ताः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
पाण्डुकम्बलसंवृत ८९.१२ श्वेतकम्बलैः आच्छादिता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पाण्डुभिः कम्बलैः संवृता — कर्मधारयगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सनन्दिघोष ८९.१२ माङ्गलिकवाद्यध्वनियुक्ता
सन्धिः
सह + नन्दिघोष → सनन्दिघोष — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः
समासः
नन्दिघोषेण सह वर्तमाना — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
राजयोषित् ८९.१३ राज्ञः पत्न्यः, राजमहिष्यः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
राज्ञः योषितः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
शकटापण ८९.१४ गन्त्र्यः क्रयविक्रयसामग्री च
सन्धिः
शकट + आपण → शकटापण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
शकटानि च आपणाश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
आशुग ८९.१६ शीघ्रगामिन्यः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘आशु’ इति अव्ययम्, ‘गम्’ धातोः डप्रत्यये ‘ग’
समासः
आशु गच्छन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
यानयुग्य ८९.१७ रथादीनि वाहनानि, तेषु योज्याः पशवश्च
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यानानि च युग्यानि च — इतरेतरद्वन्द्वः (एकवद्भावः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
काण्डचित्र ८९.१८ जलखण्डेषु नौकाचालनस्य विचित्राणि कौशलप्रदर्शनानि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
काण्डेषु चित्राणि — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
सवैजयन्त ८९.१९ ध्वजपताकाभिः युक्ताः
सन्धिः
सह + वैजयन्त → सवैजयन्त — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः
समासः
वैजयन्तीभिः सह वर्तमानाः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
गजारोह ८९.१९ हस्तिपकाः, गजचालकाः
सन्धिः
गज + आरोह → गजारोह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
गजम् आरोहन्ति इति, गजानाम् आरोहाः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (कर्तरि)
कुम्भघट ८९.२० बृहन्तः लघवश्च घटाः, ये तरणे प्लवनसाधनतया गृह्यन्ते
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कुम्भाश्च घटाश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (करणे)
प्रयागवन ८९.२१ गङ्गायमुनयोः सङ्गमप्रदेशस्थं वनम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रयागस्य वनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
यथोपजोषम् ८९.२२ यथारुचि, यथासुखम्
सन्धिः
यथा + उपजोषम् → यथोपजोषम् — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
उपजोषम् अनतिक्रम्य — अव्ययीभावः
विभक्तिः
अव्ययम् (अव्ययीभावसमासः)
ऋत्विक्सदस्य ८९.२२ यज्ञकर्मकारिणः पुरोहिताः, सभासदश्च
सन्धिः
ऋत्विज् + सदस्य → ऋत्विक्सदस्य — चर्त्वसन्धिः (जकारस्य ककारः)
समासः
ऋत्विजश्च सदस्याश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (सहार्थे)
अभ्युपेत्य ८९.२३ समीपं गत्वा, प्राप्य
सन्धिः
अभि + उपेत्य → अभ्युपेत्य — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गद्वयपूर्वकात् ‘इ’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
रम्योटजवृक्षदेश ८९.२३ मनोहराभिः पर्णशालाभिः वृक्षैश्च युक्तः प्रदेशः
सन्धिः
रम्य + उटज → रम्योटज — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
रम्याः उटजाः वृक्षाश्च यस्मिन् देशे सः — बहुव्रीहिगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्