- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निपुण’ इति गुणवाचकं पदम्; अत्र क्रियाविशेषणतया नपुंसकैकवचने प्रयुक्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणम्)
अयोध्याकाण्डम् — अष्टाशीतितमः सर्गः
भरतस्य रामशय्यादर्शनविलापः
इङ्गुदीमूले रामशय्यायाः दर्शनम्, भरतस्य शोकोद्गारः, अरक्षितायाः अयोध्यायाः चिन्ता, स्वयं वने वस्तुं प्रतिज्ञा
अस्मिन् सर्गे गुहमुखात् सर्वं निपुणं श्रुत्वा भरतः मन्त्रिभिः सह इङ्गुदीमूलम् आगत्य रामस्य कुशशय्यां पश्यति। मातृभ्यः सः कथयति — ‘अत्र एव महात्मा शर्वरीं भूमौ शयितः; इदम् अस्य विमर्दितं तृणम्।’ ततः सः रामस्य पूर्वसुखं स्मरति — प्रासादाग्रविमानानि, हैमराजतभौमानि, चन्दनागुरुगन्धीनि गृहाणि, गीतवादित्रनिर्घोषेण प्रबोधनम्, सूतमागधानां स्तुतिः — एतत् सर्वं वर्तमानशय्यया सह विरुध्यते। दृश्यम् अश्रद्धेयं मत्वा सः ‘स्वप्नः अयम्’ इति वदति, ‘कालात् बलवत्तरं दैवतं नास्ति’ इति च निश्चिनोति। शय्यायां सक्तान् कनकबिन्दून् कौशेयतन्तून् च दृष्ट्वा सः सीतायाः अपि तत्र शयनम् अनुमिनोति, आत्मानं च ‘नृशंसः’ इति निन्दति। अनन्तरं लक्ष्मणस्य सीतायाश्च धन्यतां, स्वस्य च संशयितदशां वर्णयित्वा, अकर्णधाराम् इव पृथिवीम् अरक्षितां च राजधानीं चिन्तयति। अन्ते सः प्रतिजानीते — ‘अद्यप्रभृति भूमौ शयिष्ये, फलमूलाशनः जटाचीरधरः च भविष्यामि; रामस्य शिष्टं कालम् अहम् एव वने निवत्स्यामि; यदि प्रसाद्यमानः अपि सः न प्रपत्स्यते, तर्हि चिराय तम् एव अनुवत्स्यामि।’
१इङ्गुदीमूले रामशय्यायाः दर्शनम्
१तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरतः सह मन्त्रिभिः।
इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवैक्षत॥
२अब्रवीज्जननीः सर्वा इह तस्य महात्मनः।
शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम्॥
३महाराजकुलीनेन महाभागेन धीमता।
जातो दशरथेनोर्व्यां न रामः स्वप्तुमर्हति॥
४अजिनोत्तरसंस्तीर्णे वरास्तरणसंचये।
शयित्वा पुरुषव्याघ्रः कथं शेते महीतले॥
पूर्वस्मिन् सर्गे गुहः भरताय रामस्य शृङ्गवेरपुरे वृत्तं सर्वं निपुणम् अकथयत् — कथं रामः तस्य आतिथ्यं न अगृह्णात्, कथं जलमात्रेण उपवासम् अकरोत्, कथं लक्ष्मणः स्वयं कुशान् आनीय आस्तरणम् अकल्पयत्। तत् सर्वं श्रुत्वा भरतः मन्त्रिभिः सह तम् एव इङ्गुदीवृक्षस्य मूलम् आगच्छति, रामस्य शय्यां च साक्षात् पश्यति। इदम् एव अस्य सर्गस्य बीजम् — दर्शनात् विलापः, विलापात् प्रतिज्ञा च जायते। सः मातॄः सर्वाः आह — ‘अत्र एव तेन महात्मना शर्वरी भूमौ शयिता; इदम् अस्य गात्रैः विमर्दितं तृणम्।’ अनन्तरं सः वंशस्य महत्त्वं स्मरति — ‘महाराजकुलीनेन महाभागेन धीमता दशरथेन उर्व्यां जातः रामः भूमौ स्वप्तुं न अर्हति।’ ततः विरोधम् उपन्यस्यति — ‘यः अजिनोत्तरसंस्तीर्णे वरास्तरणसंचये शयितुम् अभ्यस्तः, सः पुरुषव्याघ्रः कथं महीतले शेते?’ एषः एव विरोधः आगामिषु श्लोकेषु पुनः पुनः विस्तार्यते। ‘निपुणम्’ इति पदेन कविः सूचयति — गुहः किमपि न गोपितवान्, प्रत्येकं विवरणम् उक्तवान्; तेन एव भरतस्य वेदना तीव्रा जाता।
In the previous sarga Guha had told Bharata in careful detail everything Rāma had done at Śṛṅgaverapura — how he refused Guha's hospitality, how he fasted on water alone, how Lakṣmaṇa himself brought kuśa grass and made a bed. Guha had hidden nothing, and every detail sharpened Bharata's pain. Having heard it all, Bharata went with the ministers to the foot of that same iṅgudī tree and saw Rāma's bed with his own eyes. This is the seed of the sarga: from the sight comes lament, and from lament a vow. He said to all the mothers, “It was here that the great-souled one lay through the night on the ground; this is the grass his limbs pressed down.” Then he recalled the greatness of the line: “Rāma, born on earth of Daśaratha — of a family of great kings, greatly fortunate and wise — does not deserve to sleep like this. That tiger among men, used to lying on piles of fine coverlets spread with antelope skin — how can he lie on the bare earth?” This contrast will be drawn out again and again in the verses that follow.
२प्रासादसुखस्य स्मरणम्
५प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।
हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु॥
६पुष्पसंचयचित्रेषु चन्दनागुरुगन्धिषु।
पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसंघरुतेषु च॥
७प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।
उषित्वा मेरुकल्पेषु कृतकाञ्चनभित्तिषु॥
८गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिःस्वनैः।
मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः॥
९बन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभिः सूतमागधैः।
गाथाभिरनुरूपाभिः स्तुतिभिश्च परंतपः॥
अनन्तरं भरतः रामस्य पूर्वजीवनं वर्णयति, येन वर्तमानदशायाः कठोरता अधिकं प्रकाशते। ‘सः प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा उषितवान्; तानि हैमराजतभौमानि वरास्तरणशालीनि आसन्; पुष्पसंचयैः चित्राणि, चन्दनागुरुगन्धीनि, पाण्डुराभ्रवत् प्रकाशमानानि, शुकसंघरुतैः मुखरितानि च। प्रासादवरवर्याणि तानि शीतवन्ति सुगन्धीनि कृतकाञ्चनभित्तीनि मेरुकल्पानि च आसन्।’ एतत् सर्वं दशरथस्य राजधान्याः ऐश्वर्यं दर्शयति। ततः सः प्रबोधनस्य विधिम् अपि स्मरति — ‘गीतवादित्रनिर्घोषैः वराभरणनिःस्वनैः मृदङ्गवरशब्दैः च सततं सः प्रतिबोध्यते स्म; बहुभिः बन्दिभिः सूतमागधैः च काले अनुरूपाभिः गाथाभिः स्तुतिभिः च सः परंतपः वन्द्यते स्म।’ इदानीं तु तस्य प्रबोधकं किमपि नास्ति, शयनं च तृणमात्रम् — इति व्यङ्ग्यम्। अत्र कविः वर्णनक्रमं कौशलेन योजयति — प्रथमं स्थानम्, ततः तस्य शोभा, ततः गन्धः, ततः शब्दः, अन्ते च प्रबोधनविधिः। एवं पञ्चभिः इन्द्रियद्वारैः पूर्वसुखं स्मारितम्, येन तृणशय्यायाः रूक्षता स्वयम् एव प्रकाशते। एतेषु श्लोकेषु भरतः रामं न निन्दति, न च कैकेयीं स्मरति; केवलं विरोधम् एव स्थापयति — यत् आसीत्, यत् च अधुना अस्ति।
Then Bharata described Rāma's former life, so that the harshness of his present state stood out more sharply. “He always lived in the upper storeys of palaces, in airy chambers and galleries with floors of gold and silver, bright with the finest coverlets, gay with heaps of flowers, fragrant with sandal and aloe, gleaming like white clouds and loud with flocks of parrots; in the choicest mansions, cool and sweet-smelling, their walls worked with gold, lofty as Meru. Having lived in such places, how can he lie here? He was always woken by song and music, by the chime of fine ornaments and the beat of drums, and at the proper hour many bards, heralds and panegyrists praised that scourge of his enemies with fitting songs and hymns.” All this shows the splendour of Daśaratha's capital; now there is no one to wake him and his bed is only grass. The poet orders the description skilfully — first the place, then its beauty, its scent, its sounds, and last the manner of his waking — so that the old comforts are recalled through the senses, and the roughness of the grass bed shows for itself. In these verses Bharata does not blame Rāma, nor does he mention Kaikeyī; he simply sets side by side what was and what is.
३अश्रद्धेयं दृश्यम् — कालस्य बलम्
१०अश्रद्धेयमिदं लोके न सत्यं प्रतिभाति मा।
मुह्यते खलु मे भावः स्वप्नोऽयमिति मे मतिः॥
११न नूनं दैवतं किंचित्कालेन बलवत्तरम्।
यत्र दाशरथी रामो भूमावेवमशेत सः॥
१२यस्मिन्विदेहराजस्य सुता च प्रियदर्शना।
दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च॥
१३इयं शय्या मम भ्रातुरिदमावर्तितं शुभम्।
स्थण्डिले कठिने सर्वं गात्रैर्विमृदितं तृणम्॥
दृश्यस्य असह्यतया भरतस्य बुद्धिः एव संशयं गच्छति — ‘इदं लोके अश्रद्धेयम्; मह्यं सत्यम् इव न प्रतिभाति। मम भावः खलु मुह्यते; अयं स्वप्नः इति मे मतिः।’ अनन्तरं सः कारणं निर्धारयति — ‘कालेन बलवत्तरं किंचिद् दैवतं नूनं नास्ति, यत्र दाशरथिः रामः एवं भूमौ शयीत, यत्र च विदेहराजस्य प्रियदर्शना सुता, दशरथस्य दयिता स्नुषा, सा अपि भूमौ शयिता।’ ततः सः शय्याम् एव अङ्गुल्या इव दर्शयति — ‘इयं मम भ्रातुः शय्या; इदम् आवर्तितं शुभं स्थानम्; कठिने स्थण्डिले गात्रैः सर्वं तृणं विमृदितम्।’ एवं सामान्यविलापात् सः विशेषदर्शनं प्रति गच्छति; अग्रे शय्यायाम् एव सीतायाः चिह्नानि सः पश्यति। ‘मुह्यते खलु मे भावः’ इति वचनम् अत्र मार्मिकम् — शोकः यदा सीमाम् अतिक्रामति, तदा मनः सत्यम् एव अस्वीकरोति। ‘स्वप्नः अयम्’ इति आश्वासः क्षणिकः एव, यतः अग्रे एव सः शय्यां स्पृशति इव वर्णयति। सीतायाः उल्लेखेन शोकः द्विगुणितः — न केवलं भ्राता, अपि तु राजवधूः अपि भूमौ शयिता इति।
The sight was so unbearable that Bharata began to doubt his own mind. “This is not to be believed; it does not seem true to me. Surely my mind is clouded — I think this is a dream.” When grief passes its limit, the mind refuses the truth itself. Then he named the cause: “There is surely no divine power stronger than Time, if Rāma, son of Daśaratha, must lie on the ground like this, and with him the lovely daughter of the king of Videha, Daśaratha's beloved daughter-in-law, has also slept on the earth.” The mention of Sītā doubles the grief: not only his brother but a royal bride had lain on the ground. Then he pointed at the bed itself: “This is my brother's bed; this is the fair spot where he turned in his sleep; on this hard ground all the grass has been crushed by their limbs.” The comfort of thinking it a dream lasts only a moment, for at once he describes the bed as though touching it; so he passes from lament in general to looking at particulars, and next he will find the traces of Sītā on the bed.
४शय्यायां सीतायाः चिह्नानि, आत्मनिन्दा च
१४मन्ये साभरणा सुप्ता सीतास्मिञ्छयने शुभा।
तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनकबिन्दवः॥
१५उत्तरीयमिहासक्तं सुव्यक्तं सीतया तदा।
तथा ह्येते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेयतन्तवः॥
१६मन्ये भर्तुः सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी।
सुकुमारी सती दुःखं न विजानाति मैथिली॥
१७हा हतोऽस्मि नृशंसोऽस्मि यत्सभार्यः कृते मम।
ईदृशीं राघवः शय्यामधिशेते ह्यनाथवत्॥
भरतः शय्यायाः सूक्ष्मं निरीक्षणं करोति। ‘मन्ये शुभा सीता साभरणा एव अस्मिन् शयने सुप्ता; यतः तत्र तत्र सक्ताः कनकबिन्दवः दृश्यन्ते।’ पुनः — ‘सीतया तदा इह उत्तरीयम् आसक्तम् इति सुव्यक्तम्; यतः एते सक्ताः कौशेयतन्तवः प्रकाशन्ते।’ एतानि द्वे चिह्ने एव तस्य अनुमानस्य प्रमाणे। ततः सः सीतायाः धैर्यं प्रशंसति — ‘भर्तुः शय्या सुखा एव भवति इति मन्ये; तेन एव सा बाला तपस्विनी सुकुमारी सती मैथिली दुःखं न विजानाति।’ अन्ते तस्य दृष्टिः आत्मनि निपतति — ‘हा, हतः अस्मि, नृशंसः अस्मि; मम कृते एव सभार्यः राघवः ईदृशीं शय्याम् अनाथवत् अधिशेते।’ अत्र विलापः आत्मनिन्दां प्राप्नोति, सा च आत्मनिन्दा एव अन्ते प्रतिज्ञायाः मूलं भवति। अत्र वाल्मीकेः दृष्टिः विशेषतः सूक्ष्मा — विलापः न केवलं भावात्मकः, अपि तु प्रमाणमूलकः; भरतः यत् पश्यति तस्मात् एव अनुमानं करोति। एतेन शोकस्य सत्यता वर्धते।
Bharata examined the bed closely. “I think the fair Sītā slept on this bed still wearing her ornaments, for here and there flecks of gold are clinging to it. And it is plain that Sītā's upper garment caught here, for these silken threads are clinging and glinting.” These two signs were the evidence for his inference. Here Vālmīki's eye is especially keen: the lament is not only feeling but rests on evidence, and Bharata reasons from what he sees, which makes the grief all the more real. Then he praised Sītā's steadfastness: “I think a husband's bed is a happy bed, since that young ascetic, tender and true, the princess of Mithilā, does not feel it as hardship.” At last his gaze fell on himself: “Alas, I am undone, I am a cruel wretch! It is because of me that Rāghava and his wife lie on such a bed, like people with no one to protect them.” Here lament turns into self-reproach, and that self-reproach becomes the root of his vow.
५रामस्य सौकुमार्यं, लक्ष्मणस्य सीतायाश्च धन्यता
१८सार्वभौमकुले जातः सर्वलोकसुखावहः।
सर्वप्रियकरस्त्यक्त्वा राज्यं प्रियमनुत्तमम्॥
१९कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः।
सुखभागी न दुःखार्हः शयितो भुवि राघवः॥
२०धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मणः शुभलक्षणः।
भ्रातरं विषमे काले यो राममनुवर्तते॥
२१सिद्धार्था खलु वैदेही पतिं यानुगता वनम्।
वयं संशयिताः सर्वे हीनास्तेन महात्मना॥
भरतः पुनः रामस्य महत्त्वं वर्णयति — ‘सार्वभौमकुले जातः, सर्वलोकसुखावहः, सर्वप्रियकरः सः प्रियम् अनुत्तमं राज्यं त्यक्तवान्। इन्दीवरश्यामः रक्ताक्षः प्रियदर्शनः, सुखभागी, दुःखस्य अनर्हः सः राघवः कथं भुवि शयितः?’ अनन्तरं सः तयोः स्मरति ये रामेण सह गतौ — ‘शुभलक्षणः लक्ष्मणः धन्यः खलु महाभागः च, यः विषमे काले भ्रातरं राममं अनुवर्तते। वैदेही अपि सिद्धार्था खलु, या पतिम् अनुगता वनम्।’ स्वस्य तु दशाम् अन्यथा पश्यति — ‘वयं सर्वे तेन महात्मना हीनाः संशयिताः स्मः।’ अत्र भरतस्य वेदनायाः मूलम् — अन्ये रामसान्निध्यं लब्धवन्तः, सः एव तस्मात् दूरे स्थितः इति। ‘धन्यः’ ‘सिद्धार्था’ इति पदद्वयेन भरतः अन्येषां भाग्यं स्तौति, स्वस्य च वञ्चनाम् आवेदयति। ‘संशयिताः’ इति पदम् अपि द्व्यर्थम् — एकतः जीवितस्य संशयः, अन्यतः रामस्य अनुग्रहप्राप्तेः संशयः। एषा एव दशा तम् अन्ते प्रतिज्ञां प्रति नयति।
Bharata spoke again of Rāma's greatness. “Born in a line of universal sovereigns, bringing happiness to all the world, doing what everyone holds dear, he gave up a kingdom dear and unsurpassed. How can Rāghava — dark as a blue lotus, red-eyed, lovely to look at, born for happiness and undeserving of sorrow — lie on the ground?” Then he thought of the two who had gone with Rāma: “Blessed indeed and greatly fortunate is Lakṣmaṇa of the auspicious marks, who stays by his brother Rāma in this hard time. Vaidehī too has gained her aim, following her husband into the forest.” His own lot he saw otherwise: “But all of us, bereft of that great soul, are left in doubt.” Here lay the root of his pain: others had won Rāma's company, and he alone stood far from him. With “blessed” and “has gained her aim” he praises the others' fortune and confesses his own deprivation. His doubt is twofold — doubt whether they can live, and doubt whether they will ever win Rāma's favour — and this state leads him at last to his vow.
६अरक्षितायाः राजधान्याः दशा
२२अकर्णधारा पृथिवी शून्येव प्रतिभाति मे।
गते दशरथे स्वर्गं रामे चारण्यमाश्रिते॥
२३न च प्रार्थयते कश्चिन्मनसापि वसुंधराम्।
वने निवसतस्तस्य बाहुवीर्याभिरक्षिताम्॥
२४शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम्।
अनावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम्॥
२५अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम्।
शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्ष्यान्विषकृतानिव॥
इतः भरतस्य दृष्टिः शय्यायाः राज्यं प्रति चलति। ‘दशरथे स्वर्गं गते, रामे च अरण्यम् आश्रिते, इयं पृथिवी अकर्णधारा नौः इव शून्या मे प्रतिभाति।’ तथापि सः एकं विस्मयम् अपि निवेदयति — ‘वने निवसतः अपि तस्य बाहुवीर्येण अभिरक्षितां वसुंधरां कश्चिद् अपि मनसा अपि न प्रार्थयते।’ अनन्तरं सः अयोध्यायाः वर्तमानदशां विस्तरेण कथयति — ‘शून्यसंवरणारक्षा, अयन्त्रितहयद्विपा, अनावृतपुरद्वारा, अरक्षिता राजधानी; अप्रहृष्टबला, शून्या, विषमस्था, अनावृता च।’ एवं भूत्वा अपि ‘शत्रवः तां न अभिमन्यन्ते, विषकृतान् भक्ष्यान् इव’ इति उपमया सः दर्शयति — रामस्य नाम एव तस्याः रक्षा, न तु सेना न च प्राकारः। ‘विषकृतान् भक्ष्यान् इव’ इति उपमा तीक्ष्णा — भोज्यं दृश्यते, सुलभं च, किन्तु स्पर्शः एव मृत्युः; तथा अयोध्या अपि अरक्षिता दृश्यते, किन्तु रामभयेन अस्पृश्या। एतेन भरतः सूचयति — राज्यस्य वस्तुतः रक्षकः सः एव, यः अधुना वने वसति।
From here Bharata's thoughts moved from the bed to the kingdom. “With Daśaratha gone to heaven and Rāma in the forest, the earth seems empty to me, like a ship without a helmsman.” Yet he also voiced a wonder: “Still, no one covets this earth even in thought, guarded as it is by the might of his arms, though he lives in the forest.” Then he described Ayodhyā as it now stood: “The capital's defences are unmanned, its horses and elephants untethered, its city gates unbarred; it is unguarded, its army dispirited, its numbers thin, its position weak and its cover gone — and still the enemy will not touch it, as men will not touch poisoned food.” With this image he shows that Rāma's name alone was its protection, not armies or ramparts. The comparison is sharp: the food is there to see and easy to take, but to touch it is death; so Ayodhyā looks unguarded but is untouchable for fear of Rāma. By this Bharata implies that the kingdom's true protector is the one now living in the forest.
७भरतस्य वनवासप्रतिज्ञा
२६अद्यप्रभृति भूमौ तु शयिष्येऽहं तृणेषु वा।
फलमूलाशनो नित्यं जटाचीराणि धारयन्॥
२७तस्याहमुत्तरं कालं निवत्स्यामि सुखं वने।
तत्प्रतिश्रुतमार्यस्य नैव मिथ्या भविष्यति॥
२८वसन्तं भ्रातुरर्थाय शत्रुघ्नो मानुवत्स्यति।
लक्ष्मणेन सहायोध्यामार्यो मे पालयिष्यति॥
२९अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थमयोध्यायां द्विजातयः।
अपि मे देवताः कुर्युरिमं सत्यं मनोरथम्॥
३०प्रसाद्यमानः शिरसा मया स्वयं बहुप्रकारं यदि न प्रपत्स्यते।
ततोऽनुवत्स्यामि चिराय राघवं वनेचरं नार्हति मामुपेक्षितुम्॥
अन्ते विलापः निश्चयरूपं गृह्णाति। ‘अद्यप्रभृति अहम् अपि भूमौ तृणेषु वा शयिष्ये, नित्यं फलमूलाशनः जटाचीराणि च धारयन् भविष्यामि। तस्य शिष्टं कालम् अहम् एव वने सुखं निवत्स्यामि; एवं च आर्यस्य प्रतिश्रुतं नैव मिथ्या भविष्यति।’ इयं युक्तिः सूक्ष्मा — प्रतिज्ञा तु पाल्यते, किन्तु वनवासं भरतः स्वयं स्वीकरोति। ‘भ्रातुः अर्थाय वसन्तं मां शत्रुघ्नः अनुवत्स्यति; आर्यः तु लक्ष्मणेन सह अयोध्यां पालयिष्यति; द्विजातयः अयोध्यायां काकुत्स्थम् अभिषेक्ष्यन्ति। अपि देवताः मम इमं मनोरथं सत्यं कुर्युः।’ अन्ते संशयम् अपि सः कथयति — ‘शिरसा स्वयं बहुप्रकारं प्रसाद्यमानः अपि यदि सः न प्रपत्स्यते, ततः अहं चिराय राघवम् अनुवत्स्यामि; वनेचरः सः मां न उपेक्षितुम् अर्हति।’ एतेन निश्चयेन सर्गः समाप्यते। अत्र भरतस्य त्रयः विकल्पाः क्रमेण उक्ताः — स्वयं वने वासः, रामस्य अयोध्यायां राज्यम्, अन्ते च रामानुगमनम्। एतैः स्पष्टं भवति यत् तस्य कामः राज्यं न, अपि तु रामसान्निध्यम् एव।
At last the lament took the form of resolve. “From this day on I too will sleep on the ground or on grass, living always on fruit and roots and wearing matted hair and bark. For the rest of his term I will live happily in the forest in his place, and so my noble brother's promise will not be broken.” The reasoning is subtle: the promise is kept, but Bharata takes the exile on himself. “Śatrughna will stay with me while I live there for my brother's sake, and my noble brother, with Lakṣmaṇa, will rule Ayodhyā; the brahmins will consecrate Kākutstha in Ayodhyā. May the gods make this wish of mine come true.” Then he voiced a doubt: “If, even when I entreat him myself with bowed head and in every way, he will not consent, then I will follow Rāghava and live long in the forest; he who roams the woods cannot turn me away.” With this resolve the sarga ends. Bharata's three choices are set out in turn — living in the forest himself, Rāma ruling in Ayodhyā, and last following Rāma — and they make it plain that what he wanted was not the kingdom but to be near Rāma.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टाशीतितमः सर्गः॥ ८८॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- ‘इङ्गुदीमूलम् + आगम्य’ इति बाह्यसन्धौ मकारस्य अनुनासिकत्वं गतम् — ‘इङ्गुदीमूलमागम्य’; पदान्तर्गतं तु सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- इङ्गुद्याः मूलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘आगम्य’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘राम + शय्या’ इत्यत्र व्यञ्जनस्वरयोः सन्निधिः नास्ति
- समासः
- रामस्य शय्या — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘वि’ इति उपसर्गः, ततः ‘मृद्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं कृदन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘तृणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘महाराज + कुलीन’ इत्यत्र व्यञ्जनसन्धिः न प्रवर्तते
- समासः
- महाराजानां कुले भवः — ‘महाराज’ इति कर्मधारयगर्भः, ततः ‘कुलीन’ इति तद्धितान्तः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘दशरथेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अजिन + उत्तर → अजिनोत्तर — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- अजिनम् उत्तरं यस्य तत् अजिनोत्तरम्, तेन संस्तीर्णम् — बहुव्रीहिगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘संचये’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वर + आस्तरण → वरास्तरण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- वराणि आस्तरणानि, तेषां संचयः — कर्मधारयगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)
- सन्धिः
- प्रासाद + अग्र → प्रासादाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रासादानाम् अग्रे स्थितानि विमानानि — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — त्रयाणाम् अपि पदानां सन्धौ स्वरसन्निधिः नास्ति
- समासः
- हैमानि च राजतानि च भौमानि येषु तानि — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- चन्दन + अगुरु → चन्दनागुरु — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- चन्दनस्य अगुरोः च गन्धः येषु तानि — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पाण्डुर + अभ्र → पाण्डुराभ्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पाण्डुरम् अभ्रम् इव प्रकाशः येषां तानि — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शुकानां संघैः रुतानि — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मेरुणा कल्पः, मेरुसदृशः — ‘कल्प’ इति ईषदसमाप्तौ; तृतीयातत्पुरुषवत् प्रयोगः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कृताः काञ्चनमय्यः भित्तयः येषु तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- निः + घोष → निर्घोष — विसर्गस्य रेफादेशः (रुत्वम्)
- समासः
- गीतानां वादित्राणां च निर्घोषाः — द्वन्द्वगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (करणे)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सूताश्च मागधाश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (कर्तरि)
- सन्धिः
- न + श्रद्धेय → अश्रद्धेय — नञः ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- न श्रद्धेयम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)
- सन्धिः
- सह + आभरण → साभरण — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः, ततः ‘स + आभरण’ इति सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- आभरणैः सह वर्तमाना — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘उत्तर’ इत्यस्मात् छप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नॄन् शंसति हिनस्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘सर्वभूमि’ इत्यस्मात् अण्प्रत्यये वृद्धिः (सर्व → सार्व, भूमि → भौम)
- समासः
- सर्वा भूमिः यस्य सः सर्वभूमिः, तस्य अयम् — बहुव्रीहिगर्भः तद्धितान्तः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘कुले’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- इन्दीवरम् इव श्यामः — उपमानपूर्वपदः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + कर्णधारा → अकर्णधारा — नञः ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- न विद्यते कर्णधारः यस्याः सा — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘पृथिवी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वसु + धरा → वसुंधरा — ‘वसु’ इत्यस्य अन्ते मुमागमः, तस्य च अनुस्वारः
- समासः
- वसु धारयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + यन्त्रित → अयन्त्रित — नञः ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- अयन्त्रिताः हयाः द्विपाश्च यस्यां सा — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘राजधानीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + प्रहृष्ट → अप्रहृष्ट — नञः ‘अ’ इति आदेशः
- समासः
- अप्रहृष्टं बलं यस्याः सा — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जटाश्च चीराणि च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘प्रति’ इति उपसर्गः, ‘श्रु’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं कृदन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (भावे)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘प्र’ इति उपसर्गः, ‘सद्’ धातोः णिजन्तस्य कर्मणि शानच्प्रत्ययान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्मणि वर्तमाने)
- सन्धिः
- उप + ईक्षितुम् → उपेक्षितुम् — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं तुमुन्नन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)