॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ८७

अयोध्याकाण्डम् — सप्ताशीतितमः सर्गः

भरतमूर्च्छा गुहवृत्तान्तकथनं च

गुहवचनेन भरतस्य मूर्च्छा, मातॄणाम् आगमनम्, कौसल्यायाः प्रश्नाः, गुहेन रामस्य उपवासशयनवृत्तान्तनिवेदनम्

अस्मिन् सर्गे गुहस्य भृशम् अप्रियं वचनं श्रुत्वा भरतः तत्र एव ध्यानं गत्वा मुहूर्तं प्रत्याश्वस्य सहसा ससाद — तोत्रैः हृदि विद्धः द्विपः इव। तं मूर्च्छितं दृष्ट्वा गुहः विवर्णवदनः भूमिकम्पे द्रुमः इव व्यथितः; अनन्तरस्थितः शत्रुघ्नः तं परिष्वज्य उच्चैः रुरोद। ततः उपवासकृशाः दीनाः सर्वाः मातरः समापेतुः; कौसल्या तं वत्सम् इव उपगुह्य पृच्छति — ‘पुत्र, कच्चित् ते व्याधिः शरीरं न बाधते? अस्य राजकुलस्य जीवितम् अद्य त्वदधीनम्। कच्चित् लक्ष्मणे रामे वा किंचित् अप्रियं श्रुतम्?’ भरतः कौसल्यां परिसान्त्व्य गुहं पृच्छति — ‘मम भ्राता रात्रौ क्व अवसत्, क्व सीता, क्व लक्ष्मणः, कस्मिन् शयने अस्वपत्, किं भुक्त्वा?’ गुहः हृष्टः निवेदयति — ‘उच्चावचम् अन्नं भक्ष्यान् फलानि च मया उपनीतानि, किन्तु क्षत्रधर्मम् अनुस्मरन् रामः तानि न प्रत्यगृह्णात् — अस्माभिः न प्रतिग्राह्यं, देयम् एव इति सः अस्मान् अनुनीतवान्। लक्ष्मणानीतं वारि पीत्वा सः सीतया सह औपवास्यम् अकार्षीत्; त्रयः वाग्यताः संध्याम् उपासन्त; सौमित्रिः बर्हींषि आनीय स्वास्तरम् अकरोत्; तत्र रामः सीतया सह समाविशत्। एतत् तत् इङ्गुदीमूलम्, इदम् एव च तत् तृणम्।’ अन्ते लक्ष्मणस्य गुहस्य च रात्रिजागरणं वर्ण्यते — एतेन सर्गः समाप्यते।

१भरतस्य मूर्च्छा, गुहशत्रुघ्नयोः व्यथा

१गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतो भृशमप्रियम्।
ध्यानं जगाम तत्रैव यत्र तच्छ्रुतमप्रियम्॥

२सुकुमारो महासत्त्वः सिंहस्कन्धो महाभुजः।
पुण्डरीकविशालाक्षस्तरुणः प्रियदर्शनः॥

३प्रत्याश्वस्य मुहूर्तं तु कालं परमदुर्मनाः।
ससाद सहसा तोत्रैर्हृदि विद्ध इव द्विपः॥

४भरतं मूर्च्छितं दृष्ट्वा विवर्णवदनो गुहः।
बभूव व्यथितस्तत्र भूमिकम्पे यथा द्रुमः॥

५तदवस्थं तु भरतं शत्रुघ्नोऽनन्तरस्थितः।
परिष्वज्य रुरोदोच्चैर्विसंज्ञः शोककर्शितः॥

पूर्वसर्गे गुहः लक्ष्मणस्य जागरणं विलापं च वर्णितवान्; तत् श्रुत्वा भरतस्य का दशा जाता इति अयं सर्गः दर्शयति। गुहस्य भृशम् अप्रियं वचनं श्रुत्वा भरतः तत्र एव ध्यानं जगाम — यत्र तत् अप्रियं श्रुतम्, तत्र एव तस्य मनः निमग्नम्। कविः तस्य रूपं पूर्वं वर्णयति — सुकुमारः, महासत्त्वः, सिंहस्कन्धः, महाभुजः, पुण्डरीकवत् विशालाक्षः, तरुणः, प्रियदर्शनः च। एतैः विशेषणैः बलस्य सौन्दर्यस्य च चित्रं कृत्वा अनन्तरं तस्य पतनं दर्शयति — मुहूर्तमात्रं प्रत्याश्वस्य परमदुर्मनाः सन् सः सहसा ससाद, हृदि तोत्रैः विद्धः द्विपः इव। गजोपमा सार्थिका — यः स्वयं गजवत् बलवान्, सः एव अङ्कुशविद्धः इव पतति। भरतं मूर्च्छितं दृष्ट्वा गुहस्य वदनं विवर्णम् अभवत्; सः तत्र भूमिकम्पे द्रुमः इव व्यथितः। अनन्तरस्थितः शत्रुघ्नः तम् तादृशम् आलिङ्ग्य उच्चैः रुरोद, स्वयं च विसंज्ञः शोककर्शितः जातः। अत्र द्रष्टव्यम् — शोकः क्रमेण विस्तीर्यते; प्रथमं वक्ता गुहः स्तब्धः, ततः श्रोता भरतः पतितः, ततः तं दृष्ट्वा गुहः व्यथितः, ततः शत्रुघ्नः विसंज्ञः। एकस्य वचनस्य तरङ्गः सर्वान् आप्लावयति। अस्मिन् सर्गे वाल्मीकिः शोकस्य सङ्क्रमणम् एव दर्शयति।

In the previous sarga Guha had described Lakṣmaṇa's night watch and lament; this sarga shows what became of Bharata on hearing it. Hearing Guha's deeply painful words, Bharata sank into brooding over the very thing he had heard. The poet first describes him — delicate yet of great strength, lion-shouldered and long-armed, his eyes wide as white lotuses, young and handsome to look at — and having drawn this picture of strength and beauty, he shows his fall. Bharata held himself steady for a moment, then, utterly cast down, suddenly sank to the ground like an elephant pierced in the heart by goads; he who was strong as an elephant fell like one struck by the hook. Seeing Bharata faint, Guha went pale and stood shaken like a tree in an earthquake. Śatrughna, who sat close by, took him in his arms and wept aloud, himself senseless and worn with grief. Notice how the grief spreads step by step: first the speaker Guha is stunned, then the listener Bharata falls, then Guha is shaken at the sight, then Śatrughna faints. The wave of one man's words washes over them all, and in this sarga Vālmīki shows grief passing from one to another.

२मातॄणाम् आगमनं, कौसल्यायाः प्रश्नाः

६ततः सर्वाः समापेतुर्मातरो भरतस्य ताः।
उपवासकृशा दीना भर्तृव्यसनकर्शिताः॥

७ताश्च तं पतितं भूमौ रुदत्यः पर्यवारयन्।
कौसल्या त्वनुसृत्यैनं दुर्मनाः परिषस्वजे॥

८वत्सला स्वं यथा वत्समुपगुह्य तपस्विनी।
परिपप्रच्छ भरतं रुदती शोकलालसा॥

९पुत्र व्याधिर्न ते कच्चिच्छरीरं प्रति बाधते।
अस्य राजकुलस्याद्य त्वदधीनं हि जीवितम्॥

१०त्वां दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृके गते।
वृत्ते दशरथे राज्ञि नाथ एकस्त्वमद्य नः॥

११कच्चिन्न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतं ते किंचिदप्रियम्।
पुत्रे वा ह्येकपुत्रायाः सहभार्ये वनं गते॥

ततः भरतस्य सर्वाः मातरः तत्र समापेतुः — उपवासकृशाः, दीनाः, भर्तुः व्यसनेन कर्शिताः। ताः रुदत्यः भूमौ पतितं तं पर्यवारयन्; कौसल्या तु दुर्मनाः सती तम् अनुसृत्य परिषस्वजे। वत्सला गौः स्वं वत्सम् इव तपस्विनी सा तम् उपगुह्य शोकलालसा रुदती पप्रच्छ। तस्याः प्रश्नाः त्रयः — ‘पुत्र, कच्चित् ते शरीरं व्याधिः न बाधते? अस्य राजकुलस्य जीवितम् अद्य त्वदधीनम् एव। त्वां दृष्ट्वा एव अहं जीवामि — रामे सभ्रातृके गते, दशरथे च राज्ञि वृत्ते, अद्य त्वम् एकः एव नः नाथः। कच्चित् लक्ष्मणविषये किंचित् अप्रियं श्रुतम्, अथवा एकपुत्रायाः पुत्रे सभार्ये वनं गते?’ अत्र कौसल्यायाः वात्सल्यं स्वस्य शोकम् अपि अतिक्रामति — या स्वयं पुत्रहीना पतिहीना च, सा एव सापत्न्याः पुत्रं समाश्वासयितुं प्रवृत्ता। ‘एकपुत्राया’ इति पदेन सुमित्रा न, अपितु स्वयम् एव सूचिता — यस्याः एकः एव पुत्रः, सः च वनं गतः। अपि च तस्याः प्रश्नेषु क्रमः लक्ष्यणीयः — प्रथमं भरतस्य शरीरम्, ततः राजकुलस्य जीवितम्, अन्ते च रामलक्ष्मणयोः वार्ता; यत् मातुः हृदये सर्वाधिकं भयजनकम्, तत् सर्वान्ते उक्तम्। ‘वत्सला गौः वत्सम् इव’ इति उपमया कविः तस्याः निर्व्याजं वात्सल्यं सूचयति।

Then all Bharata's mothers came hurrying there, thin from fasting, wretched and worn by the loss of their husband. Weeping, they gathered round him where he lay on the ground, and Kausalyā, sick at heart, came up to him and took him in her arms. As a loving cow holds her calf, that ascetic woman held him close, and weeping, lost in grief, she questioned him. “My son, I hope no sickness is troubling your body? The life of this royal house now depends on you alone. It is the sight of you that keeps me alive, now that Rāma has gone with his brother and King Daśaratha is dead; today you alone are our protector. Have you heard some bad news about Lakṣmaṇa, my son, or about the son of a mother who has only one, who has gone to the forest with his wife?” Here Kausalyā's motherly love goes beyond even her own grief: bereft of son and husband, she sets out to comfort her co-wife's son. The mother with only one son is Kausalyā herself, not Sumitrā. Note the order of her questions: first Bharata's health, then the life of the royal house, and last news of Rāma and Lakṣmaṇa — what a mother's heart fears most, she asks last. The image of the cow and her calf shows how unfeigned her tenderness was.

३भरतस्य प्रश्नः, गुहस्य उत्तरं, रामस्य प्रतिग्रहनिषेधः

१२स मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन्नेव महायशाः।
कौसल्यां परिसान्त्व्येदं गुहं वचनमब्रवीत्॥

१३भ्राता मे क्वावसद्रात्रौ क्व सीता क्व च लक्ष्मणः।
अस्वपच्छयने कस्मिन्किं भुक्त्वा गुह शंस मे॥

१४सोऽब्रवीद्भरतं हृष्टो निषादाधिपतिर्गुहः।
यद्विधं प्रतिपेदे च रामे प्रियहितेऽतिथौ॥

१५अन्नमुच्चावचं भक्ष्याः फलानि विविधानि च।
रामायाभ्यवहारार्थं बहुशोऽपहृतं मया॥

१६तत्सर्वं प्रत्यनुज्ञासीद्रामः सत्यपराक्रमः।
न हि तत्प्रत्यगृह्णात्स क्षत्रधर्ममनुस्मरन्॥

१७न ह्यस्माभिः प्रतिग्राह्यं सखे देयं तु सर्वदा।
इति तेन वयं सर्वे अनुनीता महात्मना॥

सः महायशाः मुहूर्तं समाश्वस्य रुदन् एव कौसल्यां परिसान्त्व्य गुहं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘मम भ्राता रात्रौ क्व अवसत्? क्व सीता? क्व च लक्ष्मणः? कस्मिन् शयने अस्वपत्? किं भुक्त्वा? हे गुह, मह्यं शंस।’ एते प्रश्नाः दशरथस्य पूर्वसर्गेषु उक्तानां प्रश्नानां प्रतिध्वनिः — पिता यत् सुमन्त्रं पृष्टवान्, तत् एव अधुना पुत्रः गुहं पृच्छति। पृष्टः निषादाधिपतिः गुहः हृष्टः सन्, प्रिये हिते अतिथौ रामे यादृशं व्यवहारं प्रतिपन्नवान्, तत् सर्वं भरताय कथयति — ‘उच्चावचम् अन्नं, भक्ष्याणि, विविधानि फलानि च रामस्य अभ्यवहारार्थं मया बहुशः उपनीतानि। सत्यपराक्रमः रामः तत् सर्वं प्रत्यनुज्ञासीत् — अनुमोदितवान्, प्रशंसितवान् — किन्तु क्षत्रधर्मम् अनुस्मरन् न प्रत्यगृह्णात्। ‘हे सखे, अस्माभिः न प्रतिग्राह्यम्, अपितु सर्वदा देयम् एव’ इति तेन महात्मना वयं सर्वे अनुनीताः।’ एतेन एकेन वाक्येन रामस्य क्षात्रं शीलं सौहार्दं च उभयम् अपि प्रकाशितम्। मुद्रणे ‘भरतं हृष्टः’ इति पाठः — गुहः प्रश्नं श्रुत्वा प्रसन्नः, यतः प्रियसख्यः वार्तां वक्तुम् अवसरः लब्धः; समीक्षितसंस्करणे तु ‘पृष्टः’ इति पाठान्तरम्, तत्र ‘पृष्टः सन् अब्रवीत्’ इति अन्वयः।

The illustrious Bharata collected himself for a moment and, still weeping, comforted Kausalyā, then said to Guha: “Where did my brother spend the night, and Sītā, and Lakṣmaṇa? On what bed did he sleep, and what did he eat? Tell me, Guha.” These questions echo those Daśaratha had asked in earlier sargas: what the father asked Sumantra, the son now asks Guha. Glad to answer — for it gave him the chance to speak of his dear friend — Guha, lord of the Niṣādas, told Bharata how he had treated his beloved and kindly guest. “I brought Rāma food of every kind, delicacies and many sorts of fruit in plenty. Rāma, whose valour is true, acknowledged it all with praise but would not accept it, remembering the duty of a kṣatriya. ‘We must never take, my friend, but always give’ — with these words that great-souled man won us all over.” In that one sentence both Rāma's warrior's code and his warmth of friendship shine out.

४उपवासः, संध्योपासना, कुशशय्या, इङ्गुदीमूलं च

१८लक्ष्मणेन यदानीतं पीतं वारि महात्मना।
औपवास्यं तदाकार्षीद्राघवः सह सीतया॥

१९ततस्तु जलशेषेण लक्ष्मणोऽप्यकरोत्तदा।
वाग्यतास्ते त्रयः संध्यां समुपासन्त संहिताः॥

२०सौमित्रिस्तु ततः पश्चादकरोत्स्वास्तरं शुभम्।
स्वयमानीय बर्हींषि क्षिप्रं राघवकारणात्॥

२१तस्मिन्समाविशद्रामः स्वास्तरे सह सीतया।
प्रक्षाल्य च तयोः पादौ व्यपाक्रामत्स लक्ष्मणः॥

२२एतत्तदिङ्गुदीमूलमिदमेव च तत्तृणम्।
यस्मिन्रामश्च सीता च रात्रिं तां शयितावुभौ॥

गुहः वृत्तान्तं विस्तारयति — ‘महात्मना लक्ष्मणेन यत् जलम् आनीतम्, तत् एव पीत्वा राघवः सीतया सह तस्यां रात्रौ औपवास्यम् अकार्षीत्। ततः अवशिष्टेन जलेन लक्ष्मणः अपि तथा एव अकरोत्; त्रयः अपि वाग्यताः संहिताः सन्तः संध्याम् उपासन्त। पश्चात् सौमित्रिः स्वयम् एव बर्हींषि क्षिप्रम् आनीय राघवकारणात् शुभं स्वास्तरम् अकरोत्। तस्मिन् स्वास्तरे रामः सीतया सह समाविशत्; लक्ष्मणः तयोः पादौ प्रक्षाल्य ततः अपाक्रामत्।’ अन्ते सः हस्तेन स्थानं दर्शयति — ‘एतत् तत् एव इङ्गुदीमूलम्, इदम् एव च तत् तृणम्, यस्मिन् रामः सीता च उभौ तां रात्रिं शयितौ।’ अयम् एव सर्गस्य मर्मस्पृक् क्षणः — वार्ता अधुना दृश्यं भवति, शोकः च स्मृतेः स्थानात् प्रत्यक्षस्य स्थानं प्राप्नोति। ‘एतत् तत्’ ‘इदम् एव तत्’ इति द्विः उक्तेन कविः दर्शनस्य साक्षात्कारं सूचयति; अग्रिमे सर्गे भरतः तम् एव तृणसंस्तरं दृष्ट्वा विलपिष्यति। अत्र च रामस्य आचारः सूक्ष्मतया वर्णितः — जलमात्रम् आहारः, मौनम्, संध्योपासना, भूमौ कुशास्तरणम्; यत् तापसानां व्रतं, तत् एव राजपुत्रेण प्रथमरात्रौ एव आचरितम्।

Guha told the rest: “Rāghava drank only the water that great-souled Lakṣmaṇa had brought, and with Sītā kept a fast that night. Lakṣmaṇa took the water that was left and did the same, and the three of them, silent and collected, worshipped the evening twilight together. Afterwards Saumitri himself quickly brought kuśa grass and made a fine bed for Rāghava. Rāma lay down on it with Sītā, and Lakṣmaṇa washed the feet of them both and then withdrew.” Then he pointed with his hand: “This is that very root of the iṅgudī tree, and this is the very grass on which Rāma and Sītā lay that night.” This is the most moving moment of the sarga: the report becomes a scene before their eyes, and grief moves from memory to sight. By saying “this is that very…” twice, the poet makes it present, and in the next sarga Bharata will lament on seeing that very bed of grass. Rāma's conduct is described with care as well: water alone for food, silence, the twilight worship, a bed of kuśa on the ground — the vows of ascetics, kept by a prince on his very first night.

५लक्ष्मणस्य गुहस्य च रात्रिजागरणम्

२३नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवाञ्छरैः सुपूर्णाविषुधी परंतपः।
महद्धनुः सज्जमुपोह्य लक्ष्मणो निशामतिष्ठत्परितोऽस्य केवलम्॥

२४ततस्त्वहं चोत्तमबाणचापभृत्स्थितोऽभवं तत्र स यत्र लक्ष्मणः।
अतन्द्रितैर्ज्ञातिभिरात्तकार्मुकैर्महेन्द्रकल्पं परिपालयंस्तदा॥

अन्तिमौ द्वौ श्लोकौ वंशस्थवृत्तेन रात्रेः रक्षाचित्रं दर्शयतः। परंतपः लक्ष्मणः तलाङ्गुलित्रवान् सन् पृष्ठे शरैः सुपूर्णौ इषुधी नियम्य, महत् धनुः सज्जम् उपोह्य, केवलं तस्य परितः निशाम् अतिष्ठत् — न शयनम्, न विश्रामः, केवलं परिक्रमणम्। ‘ततः अहम् अपि उत्तमबाणचापभृत् सन् तत्र एव स्थितः अभवम्, यत्र सः लक्ष्मणः; आत्तकार्मुकैः अतन्द्रितैः ज्ञातिभिः सह महेन्द्रकल्पं तं तदा परिपालयन्’ इति गुहः स्वस्य अपि जागरणं निवेदयति। सर्गः रक्षादृश्येन समाप्यते — न विलापेन, न प्रश्नेन, अपितु द्वयोः जागरूकयोः धनुर्धरयोः चित्रेण। गुहस्य कथनं च तत्र एव विरमति, यत्र तस्य स्वस्य सेवा समाप्ता। ‘महेन्द्रकल्पम्’ इति विशेषणेन रामस्य माहात्म्यं गुहस्य दृष्ट्या दर्शितम् — यः रक्ष्यः, सः एव वस्तुतः इन्द्रसमः, तथापि निषादाः तं रक्षन्ति; एषः एव भक्तेः विरोधाभासः।

The last two verses paint a picture of the night's watch. Wearing his gauntlet and finger-guards, with two quivers full of arrows strapped to his back and his great bow strung and ready, Lakṣmaṇa, the scourge of his enemies, stood all night long doing nothing but circling round Rāma — no sleep, no rest, only watching. “And I too, with my best arrows and bow, took my stand where Lakṣmaṇa was,” said Guha, telling of his own vigil, “and with my tireless kinsmen, bows in hand, I kept guard that night over him who is the peer of great Indra.” The sarga ends not with lament or question but with this picture of two watchful archers, and Guha's account stops where his own service ended. To call Rāma the peer of Indra shows his greatness in Guha's eyes: the one being guarded was in truth equal to Indra, yet the Niṣādas guarded him — and that is the paradox of devotion.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः॥ ८७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३४ पदानि
अप्रिय ८७.१ अरुचिकरम्, दुःखजनकम्
सन्धिः
न + प्रिय → अप्रिय — नञः ‘अ’ इति आदेशः; ‘भृशम् + अप्रियम्’ इत्यत्र बाह्यसन्धिना ‘भृशमप्रियम्’ इति मुद्रितम्
समासः
न प्रियम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वचनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
तच्छ्रुतम् ८७.१ तत् श्रुतम् (अप्रियं वचनम्)
सन्धिः
तत् + श्रुतम् → तच्छ्रुतम् — श्चुत्वसन्धिः (त् + श् = च् + श्), ततः छत्वम् (श् → छ्); अत्र पदयोः सन्धिः एव कठिनता
समासः
समासः नास्ति — ‘तत्’ इति सर्वनाम, ‘श्रुतम्’ इति क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
पुण्डरीकविशालाक्ष ८७.२ श्वेतकमलवत् विशालनेत्रः
सन्धिः
विशाल + अक्ष → विशालाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पुण्डरीकम् इव विशाले अक्षिणी यस्य सः — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रत्याश्वस्य ८७.३ पुनः धैर्यम् अवलम्ब्य, चेतनां लब्ध्वा
सन्धिः
प्रति + आश्वस्य → प्रत्याश्वस्य — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रति + आ + श्वस्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
परमदुर्मनाः ८७.३ अतिशयेन खिन्नचित्तः
सन्धिः
दुस् + मनस् → दुर्मनस् — रुत्वम्, ततः रेफादेशः
समासः
परमं दुर्मनः यस्य सः — बहुव्रीहिः (‘परमदुर्मनस्’ इति प्रातिपदिकम्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
तोत्र ८७.३ गजनियन्त्रणस्य अङ्कुशः, प्रतोदः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
अनन्तरस्थित ८७.५ समीपे एव उपविष्टः
सन्धिः
न + अन्तर → अनन्तर — नञः ‘अ’ आदेशः; ‘शत्रुघ्नः + अनन्तरस्थितः’ इत्यत्र विसर्गसन्धिना ‘शत्रुघ्नोऽनन्तरस्थितः’
समासः
अनन्तरं स्थितः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
रुरोदोच्चैः ८७.५ उच्चस्वरेण रुदितवान्
सन्धिः
रुरोद + उच्चैः → रुरोदोच्चैः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); अत्र क्रियापदस्य अव्ययेन सह सन्धिः एव कठिनता
समासः
समासः नास्ति — ‘रुद्’ धातोः लिट्, ‘उच्चैः’ इति अव्ययम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
शोककर्शित ८७.५ शोकेन कृशीकृतः, दुःखेन क्षीणः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोकेन कर्शितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
समापेतुः ८७.६ समन्तात् आगताः, धावित्वा मिलिताः
सन्धिः
सम् + आपेतुः → समापेतुः — मकारस्य लोपः नास्ति, ‘सम्’ इत्यस्य ‘सम’ इति रूपम्
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + आ + पत्’ धातोः लिट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
भर्तृव्यसनकर्शित ८७.६ पतिवियोगदुःखेन क्षीणाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ऋकारान्तस्य ‘भर्तृ’ इत्यस्य समासे रूपं न परिवर्तते
समासः
भर्तुः व्यसनम्, तेन कर्शिताः — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
पर्यवारयन् ८७.७ सर्वतः परिवेष्टितवत्यः
सन्धिः
परि + अवारयन् → पर्यवारयन् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘परि + वृ’ धातोः णिजन्तात् लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
अनुसृत्य ८७.७ पश्चात् गत्वा, समीपम् उपसृत्य
सन्धिः
‘तु + अनुसृत्य’ इत्यत्र यण्सन्धिना ‘त्वनुसृत्य’ इति मुद्रितम्; पदान्तर्गतं सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘अनु + सृ’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
त्वदधीन ८७.९ तव आयत्तम्, त्वयि प्रतिष्ठितम्
सन्धिः
त्वद् + अधीन → त्वदधीन — दकारः स्थितः, स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
त्वाम् अधीनम् — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘जीवितम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सभ्रातृक ८७.१० भ्रात्रा लक्ष्मणेन सहिते
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः, ततः कप्प्रत्ययः
समासः
भ्रात्रा सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
एकपुत्रा ८७.११ यस्याः एकः एव पुत्रः, तस्याः
सन्धिः
‘हि + एकपुत्रायाः’ इत्यत्र ‘ह्येकपुत्रायाः’ इति यण्सन्धिः (इ + ए = य् + ए)
समासः
एकः पुत्रः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
परिसान्त्व्य ८७.१२ सम्यक् समाश्वास्य
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘परि + सान्त्व्’ धातोः ल्यबन्तम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
अस्वपच्छयने ८७.१३ कस्मिन् शयने असुप्तवान्
सन्धिः
अस्वपत् + शयने → अस्वपच्छयने — श्चुत्वसन्धिः (त् + श् = च् + श्), ततः छत्वम् (श् → छ्); अत्र पदयोः सन्धिः एव कठिनता, अतः संयुक्तं रूपम् उद्धृतम्
समासः
समासः नास्ति — ‘स्वप्’ धातोः लङ्, ‘शयन’ इति सप्तम्यन्तम्
विभक्तिः
क्रियापदम् (लङ्, प्रथमपुरुषैकवचनम्) + सप्तम्यन्तं पदम्
प्रियहित ८७.१४ प्रियः च हितकारी च
सन्धिः
‘प्रियहिते + अतिथौ’ इत्यत्र पूर्वरूपसन्धिः — ‘प्रियहितेऽतिथौ’ इति अवग्रहेण मुद्रितम्
समासः
प्रियः च हितः च — कर्मधारयगर्भः द्वन्द्वः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘अतिथौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
उच्चावच ८७.१५ उत्कृष्टं निकृष्टं च, नानाविधम्
सन्धिः
उच्च + अवच → उच्चावच — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
उच्चं च अवचं च — द्वन्द्वः (नानाविधार्थे)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अन्नम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अभ्यवहारार्थम् ८७.१५ भोजनार्थम्
सन्धिः
अभि + अवहार → अभ्यवहार, यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ); ततः अभ्यवहार + अर्थम् → अभ्यवहारार्थम्, सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अभ्यवहारस्य अर्थम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
अव्ययीभूतम् (हेत्वर्थे)
सत्यपराक्रम ८७.१६ यस्य पराक्रमः कदापि न व्यर्थः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सत्यः पराक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रत्यगृह्णात् ८७.१६ न स्वीकृतवान् (‘न’ इत्यनेन सह)
सन्धिः
प्रति + अगृह्णात् → प्रत्यगृह्णात् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रति + ग्रह्’ धातोः लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
औपवास्य ८७.१८ उपवासव्रतम्, निराहारता
सन्धिः
उपवास + ष्यञ् → औपवास्य — आदिवृद्धिः (उ → औ)
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
वाग्यत ८७.१९ संयतवाचः, मौनिनः
सन्धिः
वाच् + यत → वाग्यत — जश्त्वसन्धिः (च् + य = ग् + य)
समासः
यता वाक् यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
स्वास्तर ८७.२० सुन्दरं शयनास्तरणम्, कुशसंस्तरः
सन्धिः
सु + आस्तर → स्वास्तर — यण्सन्धिः (उ + आ = व् + आ)
समासः
शोभनम् आस्तरम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
बर्हींषि ८७.२० कुशाः, यज्ञशय्यायोग्यानि दर्भतृणानि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘बर्हिस्’ इत्यस्य नपुंसकबहुवचने नकारागमः, ततः दीर्घः
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
इङ्गुदीमूल ८७.२२ इङ्गुदीवृक्षस्य मूलप्रदेशः
सन्धिः
‘तत् + इङ्गुदीमूलम्’ इत्यत्र ‘तदिङ्गुदीमूलम्’ इति दकारादेशः
समासः
इङ्गुद्याः मूलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
तलाङ्गुलित्रवान् ८७.२३ हस्तत्राणम् अङ्गुलित्राणं च धृतवान्
सन्धिः
तल + अङ्गुलित्र → तलाङ्गुलित्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
तलम् अङ्गुलित्रं च यस्य अस्ति सः — मतुबन्तः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
इषुधी ८७.२३ तूणीरौ, बाणकोशौ
सन्धिः
‘सुपूर्णौ + इषुधी’ इत्यत्र ‘सुपूर्णाविषुधी’ इति अयादिसन्धिः (औ + इ = आव् + इ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
उपोह्य ८७.२३ समीपम् आनीय, सज्जीकृत्य
सन्धिः
उप + ऊह्य → उपोह्य — गुणसन्धिः (अ + ऊ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — ‘उप + ऊह्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
अतन्द्रित ८७.२४ आलस्यरहितैः, सदा सावधानैः
सन्धिः
न + तन्द्रित → अतन्द्रित — नञः ‘अ’ इति आदेशः
समासः
न तन्द्रिताः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
आत्तकार्मुक ८७.२४ गृहीतधनुर्भिः
सन्धिः
‘ज्ञातिभिः + आत्तकार्मुकैः’ इत्यत्र विसर्गस्य रेफादेशेन ‘ज्ञातिभिरात्तकार्मुकैः’
समासः
आत्तं कार्मुकं यैः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
महेन्द्रकल्प ८७.२४ देवराजेन इन्द्रेण सदृशम्
सन्धिः
महा + इन्द्र → महेन्द्र — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
समासः
महेन्द्रेण कल्पः (तुल्यः) — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्