॥वाल्मीकिरामायणम् अयोध्याकाण्डम् — सर्गः ८६

अयोध्याकाण्डम् — षडशीतितमः सर्गः

गुहेन लक्ष्मणसद्भाववर्णनम्

लक्ष्मणस्य जागरणम्, गुहस्य रक्षाप्रतिज्ञा, लक्ष्मणस्य विलापः, प्रभाते जटाकरणं गङ्गातरणं च

अस्मिन् सर्गे गुहः भरताय लक्ष्मणस्य सद्भावं विलापं च वर्णयति। सः कथयति — ‘भ्रातुः रक्षार्थं वरचापेषुधारी जाग्रत् लक्ष्मणः मया प्रार्थितः — ‘इयं सुखा शय्या त्वदर्थम् उपकल्पिता, शेष्व; वयं दुःखोचिताः, त्वं सुखोचितः; रामस्य गुप्त्यर्थं वयम् एव जागरिष्यामः। रामात् प्रियतरः मम कश्चन नास्ति; अहं धनुष्पाणिः ज्ञातिभिः सह तं रक्षिष्यामि; अस्मिन् वने किंचित् अपि मम अविदितं नास्ति’ इति। किन्तु धर्मदर्शी लक्ष्मणः अस्मान् अनुनीतवान् — ‘दाशरथौ भूमौ शयाने मम निद्रा जीवितं सुखं वा कथम्? देवासुरैः अपि अजेयः सः अद्य तृणेषु शेते। अस्मिन् प्रव्राजिते राजा न चिरं जीविष्यति, मेदिनी च विधवा भविष्यति।’ ततः सः अयोध्यायाः दशां मातॄणां च पितुः च विनाशं शङ्कते, पितुः प्रेतकार्यं ये करिष्यन्ति तान् सिद्धार्थान् मन्यते, पितृराजधान्याः शोभां विस्तरेण वर्णयति, अन्ते च ‘अपि नाम समये निवृत्ते सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं सुखिताः प्रविशेम’ इति आशंसते। एवं विलपतः तस्य सा शर्वरी अत्यवर्तत। प्रभाते गुहः उभयोः जटाः कारयित्वा तौ गङ्गापारं नीतवान्; जटाधरौ द्रुमचीरवाससौ तौ सीतया सह गतौ — एतेन दृश्येन सर्गः समाप्यते।

१गुहेन लक्ष्मणस्य जागरणकथनम्, शय्यानिवेदनं च

१आचचक्षेऽथ सद्भावं लक्ष्मणस्य महात्मनः।
भरतायाप्रमेयाय गुहो गहनगोचरः॥

२तं जाग्रतं गुणैर्युक्तं वरचापेषुधारिणम्।
भ्रातृगुप्त्यर्थमत्यन्तमहं लक्ष्मणमब्रुवम्॥

३इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता।
प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन॥

४उचितोऽयं जनः सर्वो दुःखानां त्वं सुखोचितः।
धर्मात्मंस्तस्य गुप्त्यर्थं जागरिष्यामहे वयम्॥

पूर्वसर्गान्ते गुहः शोकाक्रान्तं भरतम् आश्वासयितुम् आरब्धवान्; तत् आश्वासनम् एव अयं सर्गः। गहनवनगोचरः गुहः अप्रमेयाय भरताय महात्मनः लक्ष्मणस्य सद्भावम् आचचक्षे — यत् तेन स्वयं दृष्टं, तत् एव वर्णयति, न तु श्रुतम्। ‘तं जाग्रतं गुणैः युक्तं वरचापेषुधारिणं भ्रातुः गुप्त्यर्थम् अत्यन्तं जागरूकं लक्ष्मणम् अहम् अब्रुवम्’ इति। गुहस्य वचनम् आसीत् — ‘हे तात, इयं सुखा शय्या त्वदर्थम् एव उपकल्पिता; प्रत्याश्वसिहि, अस्यां शेष्व, हे राघवनन्दन, सुखं शयस्व। अयं सर्वः जनः दुःखानाम् उचितः, त्वं तु सुखोचितः। हे धर्मात्मन्, तस्य रामस्य गुप्त्यर्थं वयम् एव जागरिष्यामः।’ अत्र कविः दर्शयति — निषादाः वनवासिनः कष्टसहाः, राजपुत्रः तु सुकुमारः; तथापि सुकुमारः एव जागर्ति, कष्टसहाः च शयनम् उपदिशन्ति। एषा एव विपरीतता लक्ष्मणस्य भक्तेः मानदण्डः। अपि च ‘सद्भावम् आचचक्षे’ इति पदेन कविः सूचयति — यत् भरतः श्रोष्यति, तत् न प्रशंसामात्रम्, अपितु प्रत्यक्षदर्शिनः साक्ष्यम्।

At the end of the previous sarga Guha had begun to console the grief-stricken Bharata, and this sarga is that consolation. Guha, at home in the deep forest, told the immeasurably great Bharata of the true devotion of great-souled Lakṣmaṇa — telling what he had seen with his own eyes, not what he had heard, so that what Bharata was to hear was not mere praise but an eyewitness's testimony. “Lakṣmaṇa stood awake, rich in every virtue, carrying his fine bow and quiver, wholly intent on guarding his brother, and I said to him: ‘Dear friend, here is a comfortable bed made ready for you. Rest, lie down on it, and sleep well, delight of the Raghus. All my men are used to hardship, and you are used to comfort. We will keep watch for Rāma, righteous one.’” The poet shows the reversal: the forest-dwelling Niṣādas were hardened to hardship and the prince delicate, yet it was the delicate one who stayed awake while the hardy ones urged him to sleep. That reversal is the measure of Lakṣmaṇa's devotion.

२गुहस्य रामप्रीतिः रक्षाप्रतिज्ञा च

५न हि रामात्प्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन।
मोत्सुको भूर्ब्रवीम्येतदथ सत्यं तवाग्रतः॥

६अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन्सुमहद्यशः।
धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थकामौ च केवलौ॥

७सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया।
रक्षिष्यामि धनुष्पाणिः सर्वैः स्वैर्ज्ञातिभिः सह॥

८न हि मेऽविदितं किंचिद्वनेऽस्मिंश्चरतः सदा।
चतुरङ्गं ह्यपि बलं प्रसहेम वयं युधि॥

गुहः स्वस्य वचनं प्रवर्धयति — ‘अस्यां भुवि रामात् प्रियतरः मम कश्चन नास्ति; अतः त्वम् उत्सुकः मा भूः — एतत् अहं तव अग्रतः सत्यम् एव ब्रवीमि।’ ततः सः स्वस्य आशाम् अपि उद्घाटयति — ‘अस्य प्रसादात् एव अस्मिन् लोके सुमहत् यशः, विपुलां धर्मावाप्तिम्, केवलौ च अर्थकामौ प्राप्तुम् आशंसे।’ अनन्तरं प्रतिज्ञा — ‘सः अहं धनुष्पाणिः सन् सर्वैः स्वकीयैः ज्ञातिभिः सह सीतया सह शयानं प्रियसखं रामं रक्षिष्यामि। अस्मिन् वने सदा चरतः मम किंचिदपि अविदितं नास्ति; चतुरङ्गं बलम् अपि वयं युधि प्रसहेम।’ वनचरस्य एषा उक्तिः न आत्मश्लाघा, अपितु स्वस्थानस्य बलस्य च यथार्थं निवेदनम् — यः यत्र जातः, सः तत्र समर्थः। एवं गुहः स्वस्य सामर्थ्यं समर्प्य लक्ष्मणं विश्रामं प्रति प्रेरयति। निषादराजस्य एषा प्रीतिः न राज्ञः प्रति भयात् जाता, अपितु सख्यात् एव — तत् एव अस्य प्रसङ्गस्य माधुर्यम्।

Guha went on with what he had said to Lakṣmaṇa: “‘There is no one on earth dearer to me than Rāma. So do not be anxious; I tell you this truly, before your face. It is by his favour that I hope to win great fame in this world, abundant merit, and wealth and pleasure besides. So I myself, bow in hand, with all my kinsmen, will guard my dear friend Rāma as he sleeps with Sītā. Nothing in this forest is unknown to me, for I roam it always, and we could hold off even a fourfold army in battle.’” This was no boasting from a forest-dweller but a true account of his own ground and his own strength: a man is strong where he was born. So Guha offered his strength and urged Lakṣmaṇa to rest. And the Niṣāda king's love sprang not from fear of a prince but from friendship, and that is the sweetness of this passage.

३लक्ष्मणस्य प्रत्युत्तरम्, रामस्य महिमा, राज्ञः विनाशाशङ्का

९एवमस्माभिरुक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना।
अनुनीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता॥

१०कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया।
शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितानि सुखानि वा॥

११यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि।
तं पश्य गुह संविष्टं तृणेषु सह सीतया॥

१२महता तपसा लब्धो विविधैश्च परिश्रमैः।
एको दशरथस्यैष पुत्रः सदृशलक्षणः॥

१३अस्मिन्प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति।
विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति॥

अस्माभिः एवम् उक्तः महात्मा लक्ष्मणः धर्मम् एव अनुपश्यन् अस्मान् सर्वान् अनुनयेन निवारितवान्। तस्य उत्तरम् — ‘दाशरथौ भूमौ सीतया सह शयाने सति मया निद्रा वा जीवितानि वा सुखानि वा कथं लब्धुं शक्यानि? यः सर्वैः देवासुरैः अपि युधि प्रसहितुं न शक्यः, तं पश्य, हे गुह, सीतया सह तृणेषु संविष्टम्।’ ततः सः रामस्य जन्मनः माहात्म्यं स्मारयति — ‘महता तपसा विविधैः च परिश्रमैः लब्धः एषः एकः एव दशरथस्य सदृशलक्षणः पुत्रः। अस्मिन् प्रव्राजिते सति राजा चिरं न वर्तयिष्यति; नूनं क्षिप्रम् एव इयं मेदिनी विधवा भविष्यति।’ ‘विधवा मेदिनी’ इति पदेन राज्ञः मरणं पृथिव्याः वैधव्यम् इति रूपितम् — राजा हि भूमेः पतिः। एतेन लक्ष्मणस्य दूरदृष्टिः सूच्यते; यत् सः तदा एव शङ्कितवान्, तत् एव अनन्तरं सत्यम् अभवत्। अपि च अत्र लक्ष्मणस्य उत्तरं प्रतिवादरूपं न, अपितु ‘अनुनयः’ एव — धर्मम् अनुपश्यन् सः गुहं न निन्दति, केवलं स्वस्य असामर्थ्यं शयने निवेदयति। ‘तृणेषु संविष्टम्’ इति पदद्वये एव रामस्य पूर्वदशायाः वर्तमानदशायाश्च विरोधः निबद्धः।

“When we had said this, the great-souled Lakṣmaṇa, looking only to dharma, turned us all aside with a gentle answer: ‘While the son of Daśaratha lies on the ground with Sītā, how could I have sleep, or life, or any comfort? Look, Guha, at the man whom all the gods and demons together could not withstand in battle — he is lying on the grass with Sītā.’” Lying on grass: in those few words lies the whole contrast between Rāma's former state and his present one. “‘Won by great austerity and every kind of labour, he is the one son of Daśaratha who bears his father's own marks. With him sent into exile, the king will not live long; surely this earth will very soon be widowed.’” The king is the husband of the land, so his death is the widowing of the earth. Here Lakṣmaṇa's foresight shows: what he feared then came true afterwards. And his answer was no contradiction but a gentle turning aside; looking to dharma, he did not reproach Guha, but only confessed that he could not sleep.

४अयोध्यायाः दशा, मातॄणां पितुः च चिन्ता

१४विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः।
निर्घोषो विरतो नूनमद्य राजनिवेशने॥

१५कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम।
नाशंसे यदि ते सर्वे जीवेयुः शर्वरीमिमाम्॥

१६जीवेदपि च मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया।
दुःखिता या हि कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यति॥

१७अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम्।
राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति॥

१८सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्काले ह्युपस्थिते।
प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम्॥

लक्ष्मणस्य चिन्ता वनात् अयोध्यां प्रति धावति। ‘सुमहान्तं नादं विनद्य स्त्रियः श्रमेण उपरताः भविष्यन्ति; नूनम् अद्य राजनिवेशने सः निर्घोषः विरतः।’ ततः विशेषतः त्रीन् जनान् स्मरति — ‘कौसल्या, राजा, तथा एव मम जननी सुमित्रा — एते सर्वे इमां शर्वरीं जीवेयुः इति न आशंसे। मम माता तु शत्रुघ्नस्य अन्ववेक्षया अपि जीवेत्; या तु दुःखिता वीरसूः कौसल्या, सा विनशिष्यति।’ पितुः विषये तस्य वचनं करुणतमम् — ‘अतिक्रान्तम् अतिक्रान्तम् इति वदन् मनोरथम् अनवाप्य, राज्ये रामम् अनिक्षिप्य एव मम पिता विनशिष्यति।’ अन्ते सः तान् सिद्धार्थान् मन्यते ये तस्मिन् काले उपस्थिते वृत्तं पितरं सर्वेषु प्रेतकार्येषु संस्करिष्यन्ति — यत् पुत्रस्य कर्तव्यम्, तत् अन्यैः करिष्यते इति एव अस्य विलापस्य मर्म। वनवासिनः पुत्रस्य एषा वेदना श्रोतॄणां हृदयं स्पृशति। कविः अत्र क्रमं रक्षति — प्रथमम् अन्तःपुरस्य शब्दः, ततः त्रयाणां जीवितसंशयः, ततः मातुः सुमित्रायाः कौसल्यायाश्च भेदः, अन्ते च पितुः मरणम्; दूरस्थस्य मनः यथा क्रमेण एकैकं जनं स्मरति, तथैव एषा रचना।

Lakṣmaṇa's thoughts ran from the forest back to Ayodhyā. “‘By now the women must have cried out their great cry and fallen silent from exhaustion; surely the clamour in the king's palace has died away tonight. Kausalyā, the king, and my own mother Sumitrā — I dare not hope that they will all live through this night. My mother may yet live on, looking to Śatrughna; but Kausalyā, the grieving mother of a hero, will not survive.’” Of his father his words were the most piteous of all: “‘Crying “It is gone, it is gone!”, his heart's desire unfulfilled, without having set Rāma on the throne, my father will die. Those who are there when his hour comes and perform all the funeral rites for the dead king will have gained their end.’” That what a son should do will be done by others is the sting of this lament, and the pain of a son living in the forest touches every listener's heart. The poet keeps an order: first the sound in the women's quarters, then the doubt whether three will live, then the difference between his mother Sumitrā and Kausalyā, and last his father's death — just as a mind far away calls up one person after another.

५पितृराजधान्याः वर्णनम्, प्रत्यागमनाशंसा च

१९रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम्।
हर्म्यप्रासादसम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम्॥

२०गजाश्वरथसम्बाधां तूर्यनादविनादिताम्।
सर्वकल्याणसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्॥

२१आरामोद्यानसम्पूर्णां समाजोत्सवशालिनीम्।
सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम॥

२२अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम्।
निवृत्ते समये ह्यस्मिन्सुखिताः प्रविशेमहि॥

ततः लक्ष्मणः स्वप्नवत् अयोध्यां वर्णयति — रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथां हर्म्यप्रासादसम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम्, गजाश्वरथसम्बाधां तूर्यनादविनादितां सर्वकल्याणसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम्, आरामोद्यानसम्पूर्णां समाजोत्सवशालिनीं च पितुः राजधानीम्। ‘तस्यां ये सुखिताः विचरिष्यन्ति, ते एव धन्याः’ इति तस्य आशयः — स्वयं तु वने तृणशय्यायाः पार्श्वे तिष्ठति। एषः विरोधः एव वर्णनस्य प्रयोजनम्; नगरशोभायाः विस्तारः यावत् वर्धते, तावत् वनवासस्य कार्कश्यम् अपि स्पष्टं भवति। अन्ते तस्य एका एव आशंसा अवशिष्यते — ‘अपि नाम अस्मिन् समये निवृत्ते सति सत्यप्रतिज्ञेन कुशलिना रामेण सार्धं वयम् अपि सुखिताः तां पुरीं प्रविशेम।’ चतुर्दशवर्षाणां प्रतीक्षा एकस्मिन् ‘अपि’ इति पदे निबद्धा। एते त्रयः श्लोकाः एकम् एव वाक्यं वहन्ति — त्रयोदशभिः विशेषणैः विभूषिता राजधानी अन्ते ‘पितुः’ इति पदेन एव समाप्यते, यतः लक्ष्मणस्य स्मृतौ नगरी न वास्तुमात्रम्, अपितु पितुः एव प्रतिरूपम्।

Then Lakṣmaṇa described Ayodhyā as if in a dream: “‘Happy men will walk about in my father's capital, with its lovely squares and well-laid highways, rich in mansions and palaces, adorned with every kind of jewel, thronged with elephants, horses and chariots, ringing with drums and trumpets, full of every blessing, crowded with sleek and cheerful people, full of pleasure groves and gardens, bright with gatherings and festivals — in that city of my father they will move about in happiness.’” Those who walk there happily are the fortunate ones, while he himself stands beside a bed of grass in the forest. That contrast is the purpose of the description: the more the city's splendour is spread out, the plainer the harshness of the forest becomes. The three verses make one sentence, the capital adorned with a long string of epithets and closed only with the words “of my father”, for in Lakṣmaṇa's memory the city is not mere buildings but the image of his father. At the end only one hope remained to him: “‘When this term is over, shall we too enter that city in happiness, with Rāma, true to his promise, safe and well?’” Fourteen years of waiting are bound up in that one question.

६रात्रेः अतिवृत्तिः, जटाकरणं, गङ्गातरणं, प्रस्थानं च

२३परिदेवयमानस्य तस्यैवं हि महात्मनः।
तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी सात्यवर्तत॥

२४प्रभाते विमले सूर्ये कारयित्वा जटा उभौ।
अस्मिन्भागीरथीतीरे सुखं संतारितौ मया॥

२५जटाधरौ तौ द्रुमचीरवाससौ महाबलौ कुञ्जरयूथपोपमौ।
वरेषुधीचापधरौ परंतपौ व्यपेक्षमाणौ सह सीतया गतौ॥

एवं परिदेवयमानस्य तिष्ठतः तस्य महात्मनः राजपुत्रस्य सा शर्वरी अत्यवर्तत — सम्पूर्णा रात्रिः जागरणेन एव गता। ‘प्रभाते विमले सूर्ये उभयोः जटाः कारयित्वा अस्मिन् एव भागीरथीतीरे मया तौ सुखं संतारितौ’ इति गुहः वदति। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन दृश्यचित्रम् — जटाधरौ, द्रुमचीरवाससौ, महाबलौ, कुञ्जरयूथपोपमौ, वरेषुधीचापधरौ, परंतपौ, इतस्ततः व्यपेक्षमाणौ तौ सीतया सह गतौ। गुहस्य कथनं तत्र एव समाप्यते — यत्र दृष्टिः तान् अनुसर्तुं न शक्नोति, तत्र एव वर्णनम् अपि विरमति। किन्तु अस्य वर्णनस्य फलं भरते दृश्यते; अग्रिमे सर्गे सः एतत् श्रुत्वा मूर्च्छाम् एव गमिष्यति।

“While the great-souled prince stood there lamenting like this, the whole night passed,” said Guha — the night went by entirely in watching. “At dawn, when the sun rose clear, I had them both make their hair into matted locks, and ferried them safely across here, on this very bank of the Bhāgīrathī.” The last verse is a picture: wearing matted locks and garments of bark and rag, those two mighty men, like the leaders of an elephant herd, carrying fine quivers and bows, scourges of their enemies, went away with Sītā, looking about them as they went. Guha's account stops there; where his eyes could no longer follow them, his telling ceases too. But its effect is seen in Bharata, who in the next sarga, hearing this, will fall into a swoon.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षडशीतितमः सर्गः॥ ८६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३६ पदानि
सद्भाव ८६.१ शुद्धः आशयः, सौहार्दम्, भ्रातरि निष्ठा
सन्धिः
सत् + भाव → सद्भाव — जश्त्वसन्धिः (त् + भ = द् + भ)
समासः
सन् भावः — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अप्रमेय ८६.१ यस्य माहात्म्यं परिमातुं न शक्यते
सन्धिः
न + प्रमेय → अप्रमेय — नञः ‘अ’ इति आदेशः
समासः
न प्रमेयः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
चतुर्थी, एकवचनम् (‘भरताय’ इत्यस्य विशेषणम्)
वरचापेषुधारिणम् ८६.२ श्रेष्ठं धनुः बाणांश्च धारयन्
सन्धिः
चाप + इषु → चापेषु — गुणसन्धिः (अ + इ = ए); अत्र सन्धिः समासमध्ये एव, अतः संयुक्तं रूपम् उद्धृतम्
समासः
वरौ चापेषुधी धारयति इति — उपपदतत्पुरुषः (‘वरचापेषुधारिन्’ इति प्रातिपदिकम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘लक्ष्मणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
भ्रातृगुप्त्यर्थम् ८६.२ भ्रातुः रक्षणाय
सन्धिः
गुप्ति + अर्थम् → गुप्त्यर्थम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
भ्रातुः गुप्तिः, तस्याः अर्थम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः
विभक्तिः
अव्ययीभूतम् (‘अर्थम्’ इत्यनेन हेत्वर्थे)
अब्रुवम् ८६.२ अहम् अवदम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘ब्रू’ धातोः लङ्लकारे उत्तमपुरुषैकवचनम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
प्रत्याश्वसिहि ८६.३ पुनः आश्वासं लभस्व, विश्रामं कुरु
सन्धिः
प्रति + आश्वसिहि → प्रत्याश्वसिहि — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रति + आ + श्वस्’ धातोः लोट्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
सुखोचित ८६.४ सुखस्य योग्यः, सुखेन पालितः
सन्धिः
सुख + उचित → सुखोचित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सुखस्य उचितः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
गुप्त्यर्थ ८६.४ रक्षणप्रयोजनाय
सन्धिः
गुप्ति + अर्थ → गुप्त्यर्थ — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
गुप्तेः अर्थः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (हेत्वर्थे)
प्रियतर ८६.५ अधिकतरं प्रियः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘प्रिय’ इत्यस्मात् तरप्प्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मोत्सुक ८६.५ उत्सुकः मा भव, चिन्तां मा कुरु
सन्धिः
मा + उत्सुक → मोत्सुक — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — ‘मा’ इति निषेधार्थकम् अव्ययम्, ‘उत्सुकः’ इति विशेषणम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भूः’ इति क्रियया सह)
धर्मावाप्ति ८६.६ धर्मस्य प्राप्तिः, पुण्यलाभः
सन्धिः
धर्म + अवाप्ति → धर्मावाप्ति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
धर्मस्य अवाप्तिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अर्थकाम ८६.६ धनं भोगश्च
सन्धिः
‘विपुलाम् + अर्थकामौ’ इत्यत्र बाह्यसन्धिः; पदान्तर्गतं सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अर्थः च कामः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम्
धनुष्पाणि ८६.७ हस्ते धनुर्धारी
सन्धिः
धनुस् + पाणि → धनुष्पाणि — विसर्जनीयस्य षत्वम् (स् → ष्)
समासः
धनुः पाणौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
चतुरङ्ग ८६.८ हस्त्यश्वरथपदातिरूपं चतुर्विधं सैन्यम्
सन्धिः
चतुर् + अङ्ग → चतुरङ्ग — रेफः स्थितः एव, स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
चत्वारि अङ्गानि यस्य तत् — बहुव्रीहिः (द्विगुगर्भः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘बलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रसहेम ८६.८ सोढुं शक्नुयाम, प्रतिरोद्धुं समर्थाः भवेम
सन्धिः
प्र + सहेम → प्रसहेम — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र + सह्’ धातोः विधिलिङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — विधिलिङ्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
अनुनीत ८६.९ अनुनयेन निवारिताः, समाधानेन वशीकृताः
सन्धिः
अनु + नीत → अनुनीत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘अनु + नी’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
शयान ८६.१० शयानः सति, यदा सः शेते
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘शी’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् — ‘दाशरथौ शयाने’ इति सति सप्तमी (भावलक्षणा)
देवासुर ८६.११ देवैः दानवैः च
सन्धिः
देव + असुर → देवासुर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
देवाः च असुराः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
संविष्ट ८६.११ शयितम्, निषण्णम्
सन्धिः
सम् + विष्ट → संविष्ट — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + विश्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सदृशलक्षण ८६.१२ पितुः तुल्यैः शुभचिह्नैः युक्तः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सदृशानि लक्षणानि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रव्राजित ८६.१३ वनं प्रेषिते, निर्वासिते
सन्धिः
प्र + व्राजित → प्रव्राजित — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘व्रज्’ धातोः णिजन्तात् क्तः, अतः वृद्धिः (अ → आ)
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (सति सप्तमी)
सुमहानाद ८६.१४ अतिशयेन महान् आर्तनादः
सन्धिः
समासे ‘महत्’ स्थाने ‘महा’ इति आदेशः; ततः महा + नाद इति संयोगः
समासः
सुमहान् नादः — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
श्रमेणोपरत ८६.१४ परिश्रमेण विरताः, क्लान्त्या निःशब्दाः
सन्धिः
श्रमेण + उपरताः → श्रमेणोपरताः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); अत्र बाह्यसन्धिः एव कठिनता
समासः
श्रमेण उपरताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘स्त्रियः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अन्ववेक्षया ८६.१६ प्रतीक्षया, दर्शनाशया
सन्धिः
पदान्तर्गतः सन्धिः — अनु + अवेक्षा → अन्ववेक्षा, यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ); अपि च बाह्यसन्धिः एव अत्र पाठकस्य कठिनता — शत्रुघ्नस्य + अन्ववेक्षया → शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया, सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), अतः विभक्तियुक्तं रूपम् एव उद्धृतम्
समासः
समासः नास्ति — ‘अनु + अव + ईक्ष्’ धातोः भावे अप्रत्ययान्तं स्त्रीलिङ्गं रूपम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (हेत्वर्थे)
वीरसू ८६.१६ वीरस्य जननी
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वीरं सूते इति वीरसूः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अनिक्षिप्य ८६.१७ न स्थापयित्वा, अभिषेकं न कृत्वा
सन्धिः
न + निक्षिप्य → अनिक्षिप्य — नञः ‘अ’ इति आदेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘नि + क्षिप्’ धातोः ल्यबन्तम्, नञा सह
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
सिद्धार्थ ८६.१८ पूर्णमनोरथाः, कृतकृत्याः
सन्धिः
सिद्ध + अर्थ → सिद्धार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
सिद्धः अर्थः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
रम्यचत्वरसंस्थान ८६.१९ यस्यां चतुष्पथानां रचना मनोहरा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — त्रयाणां पदानां संयोगे व्यञ्जनसन्धिः एव
समासः
रम्याणि चत्वराणां संस्थानानि यस्यां सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘राजधानीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
हृष्टपुष्टजनाकुल ८६.२० प्रसन्नैः बलिष्ठैः च जनैः व्याप्ता
सन्धिः
जन + आकुल → जनाकुल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
हृष्टैः पुष्टैः जनैः आकुला — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
आरामोद्यानसम्पूर्ण ८६.२१ पुष्पवाटिकाभिः क्रीडावनैश्च परिपूर्णा
सन्धिः
आराम + उद्यान → आरामोद्यान — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
आरामैः उद्यानैः च सम्पूर्णा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
समाजोत्सवशालिनी ८६.२१ सभाभिः उत्सवैश्च शोभमाना
सन्धिः
समाज + उत्सव → समाजोत्सव — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
समाजैः उत्सवैः च शालते इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सत्यप्रतिज्ञ ८६.२२ यस्य प्रतिज्ञा कदापि न व्यर्था, रामः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सत्या प्रतिज्ञा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
सात्यवर्तत ८६.२३ सा रात्रिः अतिक्रान्ता
सन्धिः
सा + अत्यवर्तत → सात्यवर्तत — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); अत्र पदयोः सन्धिः एव कठिनता, अतः संयुक्तं रूपम् उद्धृतम्
समासः
समासः नास्ति — ‘सा’ इति सर्वनाम, ‘अति + वृत्’ धातोः लङ्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (‘शर्वरी’ इति कर्ता)
कुञ्जरयूथपोपम ८६.२५ गजयूथस्य नायकयोः सदृशौ
सन्धिः
यूथप + उपम → यूथपोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
कुञ्जराणां यूथपौ इव उपमा ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
वरेषुधीचापधर ८६.२५ श्रेष्ठतूणीरौ धनुश्च धारयन्तौ
सन्धिः
वर + इषुधी → वरेषुधी — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
वरे इषुधी चापं च धारयतः तौ — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
व्यपेक्षमाण ८६.२५ इतस्ततः विलोकयन्तौ
सन्धिः
वि + अपेक्षमाण → व्यपेक्षमाण — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + अप + ईक्ष्’ धातोः शानच्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्