पूर्वस्मिन् सर्गे अनसूया सीतायै दीर्घम् उपदेशं दत्तवती। अस्मिन् सर्गे सीता तम् उपदेशं प्रतिपूज्य स्वस्य निष्ठां निवेदयति; ततः अनसूयायाः प्रीतिदानं सीतायाः च स्वयंवरकथा अनुवर्तेते। एवम् उक्ता वैदेही — स्वयम् अपि असूयारहिता — अनसूयया दत्तं वचः प्रतिपूज्य मन्दं प्रवक्तुम् उपचक्रमे। ‘मन्दम्’ इति पदेन कविः तस्याः विनयं दर्शयति; गुरुजनस्य पुरतः उच्चैः न वक्तव्यम् इति शिष्टाचारः। अत्र कविः श्लेषम् अपि रचयति — ‘अनसूया’ इति उभयोः अपि विशेषणं भवति, एका नाम्ना, अपरा स्वभावेन। ‘हे आर्ये, यत् त्वं माम् अनुभाषसे तत् न आश्चर्यम्; नार्याः पतिः एव गुरुः इति मया अपि पूर्वम् एव विदितम्’ इति सा आह। ततः सा स्वसिद्धान्तं वदति — ‘यदि अयम् अनार्यः वृत्तिवर्जितः च भर्ता भवेत्, तथापि मया अत्र अद्वैधं वर्तितव्यम्’ इति। ‘अद्वैधम्’ इति पदे सर्गस्य मूलम् — द्वैधं नाम चित्तस्य विभागः, तस्य अभावः एव निष्ठा। ‘किं पुनः यः गुणश्लाघ्यः सानुक्रोशः जितेन्द्रियः स्थिरानुरागः धर्मात्मा मातृवत् पितृवत् च प्रियः’ इति अर्थापत्त्या सा भर्तुः गुणान् गणयति — न्यूनतमे अपि निष्ठा यदि कर्तव्या, तर्हि एवंविधे किम् उच्यताम् इति भावः।

ततः सीता रामस्य शीलं दृष्टान्तेन स्पष्टयति — ‘महाबलः रामः कौसल्यायां यां वृत्तिं वर्तते, ताम् एव अन्यासु नृपनारीषु अपि वर्तते’ इति; मातृभेदः तस्य न अस्ति, इदं च कैकेय्याः प्रसङ्गे विशेषेण स्मर्तव्यम्। अपि च नृपवत्सलः धर्मवित् वीरः नृपेण सकृत् एव दृष्टासु स्त्रीषु अपि मानम् उत्सृज्य मातृवत् वर्तते — राजपुत्रस्य गर्वः तत्र न, अपि तु पितुः सम्बन्धेन एव गौरवम्। अनन्तरं सा द्वौ उपदेशौ स्मरति। प्रथमः श्वश्र्वाः कौसल्यायाः, यः एवं भयावहं विजनं वनम् आगच्छन्त्याः तस्याः हृदये समाहितः स्थिरः च तिष्ठति। द्वितीयः जनन्याः, या पुरा पाणिप्रदानकाले अग्नेः संनिधौ याम् अनुशिष्टवती, तत् वाक्यम् अपि तया धृतम् एव। ‘न विस्मृतं तु मे सर्वं वाक्यैः स्वैः’ इति सा वदति — स्वजनैः उक्तं सर्वम् अपि तया न विस्मृतम्। अन्ते सिद्धान्तवाक्यम् — ‘हे धर्मचारिणि, नार्याः पतिशुश्रूषणात् अन्यत् तपः न विधीयते’ इति; एतेन सा गृहधर्मम् एव तपश्चर्यारूपेण स्थापयति। ‘मानमुत्सृज्य’ इति पदद्वयं विशेषेण मननीयम् — मानत्यागः एव तत्र धर्मज्ञत्वस्य लक्षणम्, यतः यः मानं न त्यजति सः समदृष्टिं न लभते।

स्वसिद्धान्तं सा त्रिभिः निदर्शनैः दृढयति। प्रथमा सावित्री — या पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते। ‘तथावृत्तिः त्वम् अपि पतिशुश्रूषया दिवं याता’ इति सीता अनसूयाम् एव संबोधयति; एतेन उपदेष्ट्री स्वयम् एव उदाहरणं भवति, उपदेशः च आचरणेन प्रमाणितः। द्वितीया रोहिणी — सर्वनारीणां वरिष्ठा, दिवि देवता; सा चन्द्रं विना मुहूर्तम् अपि न दृश्यते। आकाशे अपि नित्यसाहचर्यम् एव शोभा इति उपमायाः भावः। तृतीयः सामान्यनिर्देशः — एवंविधाः भर्तृदृढव्रताः प्रवराः स्त्रियः स्वेन पुण्येन कर्मणा देवलोके महीयन्ते। ‘स्वेन कर्मणा’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — फलं न पत्युः प्रसादात्, अपि तु स्वकीयात् पुण्यात्। एतैः त्रिभिः सीता दर्शयति, पातिव्रत्यं न परतन्त्रता, अपि तु स्वतन्त्रं कर्म यस्य फलं स्वर्गः। एवं सीतायाः प्रतिवचनं समाप्यते, अनसूयायाः च हर्षस्य भूमिका सिद्ध्यति।

सीतया उक्तं वचः श्रुत्वा अनसूया संहृष्टा जाता। सा मैथिल्याः शिरः आघ्राय हर्षयन्ती उवाच — ‘विविधैः नियमैः आप्तं महत् तपः मम अस्ति; हे शुचिव्रते सीते, तत् बलं संश्रित्य त्वां छन्दये’ इति। ‘छन्दये’ इति पदस्य अर्थः — ‘वरं ग्रहीतुं त्वां प्रेरयामि’ इति। ‘हे मैथिलि, तव वचनम् उपपन्नं युक्तं च; प्रीता च अस्मि; उचितं किं ते प्रियं करवाणि’ इति सा पृच्छति। तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा सीता विस्मिता मन्दविस्मया च सती तपोबलसमन्वितां ताम् ‘कृतम्’ इति एव अब्रवीत् — ‘भवत्याः वचनेन एव सर्वं कृतम्, अन्यत् किमपि न प्रार्थये’ इति निर्लोभतायाः उत्तरम्। ‘मन्दविस्मया’ इति पदेन कविः सूचयति — विस्मयः आसीत्, किन्तु सः मन्दः, न तु लोभजनकः। एवम् उक्ता धर्मज्ञा अनसूया तया प्रीततरा अभवत्; यः वरं न इच्छति तस्मै एव दातुम् इच्छा वर्धते इति लोकस्वभावः। ‘हन्त सीते, ते प्रहर्षं सफलं करोमि’ इति सा अवदत्। ‘तत्संश्रित्य बलम्’ इति पदे तपसः बलरूपेण निर्देशः कृतः — तपः न केवलं क्लेशसहनम्, अपि तु दातुं शक्तिः अपि।

अनसूया दिव्यं प्रीतिदानं प्रयच्छति — इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रम् आभरणानि अङ्गरागं महार्हम् अनुलेपनं च। ‘हे सीते, मया दत्तम् इदं तव गात्राणि शोभयेत्; अनुरूपम् असंक्लिष्टं च नित्यम् एव भविष्यति’ इति सा वदति — तपोबलेन दत्तं वस्त्रं न म्लायति, न च क्लिश्यते; वनवासिन्याः सीतायाः कृते अयम् एव महान् अनुग्रहः, यतः वने वस्त्रस्य मालिन्यं नित्यम् एव। ‘हे जनकात्मजे, दिव्येन अङ्गरागेण लिप्ताङ्गी सती त्वं भर्तारं शोभयिष्यसि, यथा श्रीः अव्ययं विष्णुम्’ इति उपमा — पत्नी स्वम् एव न शोभयति, अपि तु पतिम्; अलंकारः अपि सेवायाः अङ्गम् एव। सा मैथिली वस्त्रम् अङ्गरागं भूषणानि स्रजः च अनुत्तमं प्रीतिदानं प्रतिजग्राह। तत् प्रतिगृह्य यशस्विनी धीरा सीता श्लिष्टाञ्जलिपुटा सती तां तपोधनाम् उपासाञ्चक्रे — दानं गृहीत्वा अपि सेवा न त्यक्ता, प्रत्युत वर्धिता इति शिष्टतायाः लक्षणम्। ‘प्रीतिदानम्’ इति पदं चतुर्ष्वपि स्थलेषु पुनरुक्तम्; तेन कविः सूचयति — दानस्य मूल्यं न वस्तुषु, अपि तु प्रीत्याम् एव। दिव्यानि वस्तूनि वने अनुपयुक्तानि इव प्रतिभान्ति, किन्तु तपोदत्तानि तानि वने एव उपयुक्ततमानि भवन्ति, यतः तानि न क्लिश्यन्ते न च म्लायन्ति।

तथा उपासीनां सीतां दृष्ट्वा दृढव्रता अनसूया कांचित् अनुप्रियां कथां प्रष्टुं वचनम् आरेभे। ‘हे सीते, अनेन यशस्विना राघवेण त्वं स्वयंवरे प्राप्ता इति मे कथा श्रुतिम् उपागता’ इति सा आह। ‘श्रुतिमुपागता’ इति पदेन कविः सूचयति — कथा तया कर्णपरम्परया एव ज्ञाता, न साक्षात्; अतः मूलात् एव श्रोतुम् इच्छा। ‘हे मैथिलि, तां कथां विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि; यथाभूतं कार्त्स्न्येन च तत् मह्यं त्वं वक्तुम् अर्हसि’ इति। ‘यथाभूतम्’ इति ‘कार्त्स्न्येन’ इति च द्वे अपि पदे याचनायाः स्वरूपं दर्शयतः — न सङ्क्षेपः, न च अलङ्कारः, अपि तु यथार्थं समग्रं च वृत्तम्। एवम् उक्ता सीता तां तापसीं धर्मचारिणीं ‘श्रूयताम्’ इति उक्त्वा तां कथां कथयामास। अनेन सर्गस्य द्वितीयः भागः आरभ्यते — इतः सर्गान्तपर्यन्तं सर्वं सीतायाः एव वचनम्। बालकाण्डे कविना उक्ता कथा अत्र सीतायाः स्वमुखेन पुनः कथ्यते, यत् रामायणे विरलम्।

सीता कथाम् आरभते — ‘मिथिलाधिपतिः जनकः नाम वीरः धर्मवित् क्षत्रकर्मणि अभिरतः सन् न्यायतः मेदिनीं शास्ति। तस्य लाङ्गलहस्तस्य क्षेत्रमण्डलं कृषतः अहं जगतीं भित्त्वा उत्थिता किल, नृपतेः सुता इति प्रसिद्धा। मुष्टिविक्षेपतत्परः सः नरपतिः पांसुगुण्ठितसर्वाङ्गीं मां दृष्ट्वा विस्मितः अभवत्। अनपत्यः सः स्नेहात् स्वयम् एव माम् अङ्कम् आरोप्य ‘इयं मम तनया’ इति उक्त्वा मयि स्नेहं निपातितवान्। अन्तरिक्षे च अप्रतिमा अमानुषी वाक् उक्ता — ‘हे नरपते, एवम् एतत्; धर्मेण इयं तव तनया’ इति। ततः प्रहृष्टः धर्मात्मा मे पिता मिथिलाधिपः माम् अवाप्य विपुलाम् ऋद्धिम् अवाप्तवान्। ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणे देव्यै अहम् इष्टवत् दत्ता; तया स्निग्धया मातृसौहृदात् सम्भाविता च अस्मि’ इति। अत्र कविः जन्मवृत्तान्तं सीतायाः एव मुखेन निवेदयति, तेन च शान्तः आत्मनिवेदनस्वरः रक्ष्यते — सा न माहात्म्यं वर्णयति, अपि तु केवलं वृत्तं कथयति। ‘किल’ इति निपातेन अपि तस्याः विनयः सूच्यते। ‘क्षत्रकर्मण्यभिरतः’ इति ‘न्यायतः शास्ति’ इति च द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां जनकस्य द्वैविध्यं दर्शितम् — सः ज्ञानी एव न, अपि तु प्रजापालने समर्थः राजा अपि। ‘लाङ्गलहस्तस्य’ इति पदेन राज्ञः स्वयं कर्षणं सूच्यते, यत् यज्ञभूमेः संस्कारार्थं विहितम्; तत्र एव सा उत्थिता, अतः ‘सीता’ इति नाम अपि हलरेखावाचकम्। अन्तरिक्षवाणी तु दत्तकपुत्रीत्वस्य दैवं प्रमाणम् — पित्रा यत् स्नेहेन उक्तं तत् धर्मेण अपि सिद्धम् इति द्वयोः सङ्गतिः।

‘पतिसंयोगसुलभं मम वयः दृष्ट्वा मे पिता दीनः सन् चिन्ताम् अभ्यगमत् — यथा वित्तनाशात् अधनः जनः। लोके कन्यापिता सदृशात् अपकृष्टात् च जनात् प्रधर्षणम् अवाप्नोति, यद्यपि सः भुवि शक्रेण अपि समः भवेत्। ताम् अदूरस्थां धर्षणाम् आत्मनि संदृश्य पार्थिवः चिन्तार्णवगतः सन् पारं न आससाद, यथा अप्लवः पुरुषः समुद्रस्य। माम् अयोनिजां ज्ञात्वा सः महीपालः चिन्तयन् अपि मम सदृशम् अभिरूपं च पतिं न अध्यगच्छत्। संततं चिन्तयानस्य तस्य इयं बुद्धिः जाता — धर्मतः तनूजायाः स्वयंवरं करिष्यामि इति।’ अत्र कविः कन्यापितुः लोकप्रसिद्धां वेदनां सर्वसामान्यरूपेण वर्णयति — राजा अपि तस्मात् न मुच्यते, ‘शक्रेणापि समः’ इति पदेन एव तत् व्यज्यते। अयोनिजत्वं तु जनकस्य चिन्ताम् अधिकां करोति, यतः कुलसाम्यं तत्र न निर्णेतुं शक्यम्; अतः वीर्यपरीक्षा एव एकः उपायः अवशिष्यते, तेन च स्वयंवरसंकल्पः उपपन्नः भवति। ‘चिन्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथा’ इति उपमा सर्गस्य रमणीयतमा — चिन्ता समुद्रः, बुद्धिः प्लवः; यस्य प्लवः नास्ति सः तरितुं न शक्नोति। जनकस्य प्लवाभावः तु अयोनिजत्वात् एव, यतः तत्र कुलतुलना अशक्या।

‘तदा तस्य महायज्ञे महात्मना वरुणेन प्रीत्या वरं धनुः अक्षय्यसायकौ तूणी च दत्तौ। तत् धनुः गौरवात् मनुष्यैः यत्नेन अपि असंचाल्यम् आसीत्; नराधिपाः स्वप्नेषु अपि तत् नमयितुं न शक्ताः। तत् धनुः प्राप्य सत्यवादिना मम पित्रा नरेन्द्राणां समवाये पार्थिवान् पूर्वम् आमन्त्र्य व्याहृतम् — यः नरः इदं धनुः उद्यम्य सज्यं कुरुते, तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति, न संशयः इति। तत् गिरिसंनिभं धनुःश्रेष्ठं गौरवात् दृष्ट्वा नृपाः तस्य तोलने अशक्ताः सन्तः अभिवाद्य जग्मुः।’ एषा प्रतिज्ञा एव कथायाः केन्द्रम् — कन्यायाः वरः न धनेन न कुलेन, अपि तु वीर्येण निर्णीयते इति क्षत्रियधर्मः। ‘अभिवाद्य जग्मुः’ इति पदाभ्यां कविः राज्ञां शीलम् अपि रक्षति — ते पराजिताः अपि धनुषः गौरवं स्वीकृत्य नमस्कृत्य एव गताः, न तु विरुध्य। एवं जनकस्य चिन्ता परीक्षारूपेण परिहृता, किन्तु फलं तु दीर्घकालं न लब्धम्। ‘असंचाल्यम्’ इति ‘नमयितुं न शक्ताः’ इति च क्रमेण द्वे असामर्थ्ये उक्ते — चालनम् अपि न शक्यम्, नमनं तु दूरे एव। एतेन अग्रिमस्य धनुर्भङ्गस्य माहात्म्यं पूर्वम् एव स्थापितम्।

‘सुदीर्घस्य कालस्य अनन्तरम् अयं महाद्युतिः राघवः विश्वामित्रेण सहितः यज्ञं द्रष्टुं समागतः — लक्ष्मणेन भ्रात्रा सह सत्यपराक्रमः रामः। धर्मात्मा विश्वामित्रः मम पित्रा सुपूजितः सन् तत्र पितरं प्रोवाच — इमौ राघवौ रामलक्ष्मणौ दशरथस्य सुतौ धनुर्दर्शनकांक्षिणौ; राजपुत्राय रामाय दैविकं धनुः दर्शय इति। तेन विप्रेण एवम् उक्तः सः तत् धनुः समुपानयत्, राजपुत्राय दैविकं तत् दर्शयामास च। निमेषान्तरमात्रेण महाबलः वीर्यवान् तत् आनम्य झटिति ज्यां समारोप्य पूरयामास। वेगात् पूरयता तेन मध्ये धनुः द्विधा भग्नम्; तस्य शब्दः पतितस्य अशनेः इव भीमः अभवत्।’ अत्र कविः क्रियायाः शीघ्रताम् एव वीर्यस्य प्रमाणं करोति — ‘निमेषान्तरमात्रेण’, ‘झटिति’ इति द्वाभ्यां पदाभ्यां यत् अन्येषां स्वप्ने अपि अशक्यम्, तत् रामस्य निमेषमात्रकार्यम् इति सूच्यते। षट्चत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः युक्तः षट्पादः; विश्वामित्रस्य सम्पूर्णं वचनम् एकस्मिन् एव अङ्के निबद्धम्। ‘सुदीर्घस्य तु कालस्य’ इति आरम्भेण कविः मध्यकालस्य दैर्घ्यं सूचयति — प्रतिज्ञा कृता, किन्तु फलं चिरात् एव लब्धम्; एषा एव कथायाः प्रतीक्षा। रामस्य आगमनं तु न स्वयंवरार्थम्, अपि तु विश्वामित्रेण सह यज्ञदर्शनार्थम्; दैवम् एव तं तत्र नयति इति ध्वनिः। धनुषः भङ्गे अशनिपातस्य उपमा शब्दस्य एव न, अपि तु घटनायाः दैवीयत्वस्य अपि सूचिका।

‘ततः सत्याभिसंधिना पित्रा उत्तमं जलभाजनम् उद्यम्य अहं तत्र रामाय दातुम् उद्यता। दीयमानां तु तदा राघवः न प्रतिजग्राह — अयोध्याधिपतेः प्रभोः पितुः छन्दम् अविज्ञाय। ततः वृद्धं दशरथं नृपं श्वशुरम् आमन्त्र्य मम पित्रा अहं विदितात्मने रामाय दत्ता। मम अनुजा साध्वी शुभदर्शना ऊर्मिला अपि मम पित्रा स्वयम् एव लक्ष्मणस्य भार्यार्थे दत्ता। एवम् अहं तस्मिन् स्वयंवरे रामाय दत्ता अस्मि; धर्मेण च वीर्यवतां वरं पतिम् अनुरक्ता अस्मि’ इति। रामस्य विनयः अत्र प्रकाशते — जितः अपि सः पितुः अनुमतिं विना न गृह्णाति; धर्मः तस्य विजयात् अपि गरीयान्। ‘अनुरक्तास्मि धर्मेण’ इति अन्तिमेन पदेन सीता कथायाः आरम्भे उक्तं सिद्धान्तम् एव पुनः स्पृशति — अनुरागः अपि तस्याः धर्ममूलः, न केवलं भावमूलः। एवं सर्गः समाप्यते; अग्रिमे च सर्गे अनसूया तां कथां श्रुत्वा प्रशंसति, सीतां च अलंकृत्य रामसमीपं प्रेषयति। ‘उद्यता दातुम्’ इति ‘न प्रतिजग्राह’ इति च द्वयोः विरोधे कविः शिष्टाचारस्य सूक्ष्मतां दर्शयति — दाता सिद्धः, प्रतिग्रहीता तु पितुः अनुज्ञां प्रतीक्षते। ऊर्मिलायाः दानम् अपि तत्र एव कृतम्, तेन च भ्रातृयुगलस्य भार्यायुगलं सिद्धम्।

మునుపటి సర్గలో అనసూయ సీతకు దీర్ఘమైన ఉపదేశం ఇచ్చింది. ఈ సర్గలో సీత ఆ ఉపదేశాన్ని గౌరవించి తన నిష్ఠను నివేదిస్తుంది; తరువాత అనసూయ ప్రీతిదానమూ, సీత స్వయంవరకథా అనుసరిస్తాయి. ఇలా చెప్పబడిన వైదేహి — తాను కూడా అసూయ లేనిదై — అనసూయ ఇచ్చిన మాటను గౌరవించి మెల్లగా మాట్లాడడం మొదలుపెట్టింది. ‘మందం’ (మెల్లగా) అనే పదంతో కవి ఆమె వినయాన్ని చూపిస్తున్నాడు; పెద్దల ఎదుట బిగ్గరగా మాట్లాడకూడదనేది శిష్టాచారం. ఇక్కడ కవి శ్లేషను కూడా రచిస్తున్నాడు — ‘అనసూయ’ అనేది ఇద్దరికీ విశేషణం అవుతుంది, ఒకామెకు పేరుగా, మరొకామెకు స్వభావంగా. ‘ఆర్యా, నీవు నాకు ఇలా చెప్పడం ఆశ్చర్యం కాదు; స్త్రీకి భర్తయే గురువని నాకు కూడా ఇదివరకే తెలుసు’ అని ఆమె అన్నది. తరువాత ఆమె తన సిద్ధాంతాన్ని చెబుతుంది — ‘ఈ భర్త అనార్యుడై, సత్ప్రవర్తన లేనివాడైనా, నేను ఇక్కడ ద్వైధీభావం లేకుండా నడుచుకోవాలి.’ ‘అద్వైధం’ అనే పదంలో సర్గకు మూలం ఉంది — ద్వైధం అంటే చిత్తం విభజించబడడం, అది లేకపోవడమే నిష్ఠ. ‘గుణాలచేత ప్రశంసనీయుడూ, దయావంతుడూ, జితేంద్రియుడూ, స్థిరమైన అనురాగం గలవాడూ, ధర్మాత్ముడూ, తల్లిలా తండ్రిలా ప్రియుడూ అయినవాని విషయం ఇక చెప్పాలా?’ అని అర్థాపత్తి ద్వారా ఆమె భర్త గుణాలను లెక్కిస్తుంది — అత్యంత హీనుని పట్ల కూడా నిష్ఠ చూపవలసి ఉంటే, ఇలాంటివాని విషయం ఏమి చెప్పాలని భావం.

తరువాత సీత రాముని శీలాన్ని దృష్టాంతంతో స్పష్టం చేస్తుంది — ‘మహాబలుడైన రాముడు కౌసల్యపట్ల ఏ విధంగా ప్రవర్తిస్తాడో, ఇతర రాజపత్నులపట్ల కూడా అదే విధంగా ప్రవర్తిస్తాడు’; అతనికి తల్లుల మధ్య భేదం లేదు, ఇది కైకేయి సందర్భంలో ప్రత్యేకంగా గుర్తుంచుకోవాలి. అంతేకాక, తండ్రిపై వాత్సల్యం గల, ధర్మజ్ఞుడైన ఆ వీరుడు రాజు ఒక్కసారి మాత్రమే చూసిన స్త్రీలపట్ల కూడా గర్వాన్ని విడిచి తల్లిపట్ల వలె ప్రవర్తిస్తాడు — అక్కడ రాజకుమారుని గర్వం లేదు, తండ్రి సంబంధం వల్ల కలిగిన గౌరవమే. తరువాత ఆమె రెండు ఉపదేశాలను స్మరిస్తుంది. మొదటిది అత్తగారు కౌసల్యది, ఇలాంటి భయంకరమైన నిర్జనారణ్యానికి వస్తున్న ఆమె హృదయంలో అది నిలిచి స్థిరంగా ఉంది. రెండవది కన్నతల్లిది, ఇదివరకు పాణిగ్రహణ సమయంలో అగ్ని సన్నిధిలో ఆమె చేసిన అనుశాసనం, ఆ మాటను కూడా సీత ధరించే ఉంది. ‘నావారు తమ మాటలతో చెప్పినదంతా నేను మరచిపోలేదు’ అని ఆమె అంటుంది — స్వజనులు చెప్పినదేదీ ఆమె మరచిపోలేదు. చివరకు సిద్ధాంతవాక్యం — ‘ధర్మచారిణీ, స్త్రీకి పతిశుశ్రూష కంటే వేరే తపస్సు విధించబడలేదు’; దీనితో ఆమె గృహధర్మాన్నే తపశ్చర్యారూపంగా నిలుపుతుంది. ‘మానముత్సృజ్య’ (గర్వాన్ని విడిచి) అనే రెండు పదాలూ ప్రత్యేకంగా మననం చేయదగినవి — గర్వత్యాగమే అక్కడ ధర్మజ్ఞతకు లక్షణం, ఎందుకంటే గర్వాన్ని విడువనివాడు సమదృష్టిని పొందలేడు.

తన సిద్ధాంతాన్ని ఆమె మూడు నిదర్శనాలతో దృఢపరుస్తుంది. మొదటిది సావిత్రి — పతిశుశ్రూష చేసి స్వర్గంలో పూజించబడుతున్నది. ‘అలాంటి నడవడితో నీవు కూడా పతిశుశ్రూషతో దివికి వెళ్ళావు’ అని సీత అనసూయనే సంబోధిస్తుంది; దీనితో ఉపదేశించినామే స్వయంగా ఉదాహరణ అవుతుంది, ఉపదేశం ఆచరణతో ప్రమాణీకరించబడుతుంది. రెండవది రోహిణి — స్త్రీలందరిలో శ్రేష్ఠురాలు, ఆకాశంలో దేవత; ఆమె చంద్రుడు లేకుండా ముహూర్తకాలం కూడా కనిపించదు. ఆకాశంలో కూడా నిత్యసాహచర్యమే శోభ అని ఉపమానపు భావం. మూడవది సామాన్య నిర్దేశం — ఇలాంటి, భర్తపట్ల దృఢవ్రతం గల, శ్రేష్ఠమైన స్త్రీలు తమ పుణ్యకర్మచేత దేవలోకంలో పూజించబడతారు. ‘స్వేన కర్మణా’ (తమ కర్మచేత) అనే పదం ముఖ్యమైనది — ఫలం భర్త అనుగ్రహం వల్ల కాదు, తన సొంత పుణ్యం వల్ల. ఈ మూడింటితో సీత చూపిస్తున్నది, పాతివ్రత్యం పరతంత్రత కాదు, స్వతంత్రమైన కర్మ, దాని ఫలం స్వర్గం. ఇలా సీత ప్రతివచనం ముగుస్తుంది, అనసూయ హర్షానికి భూమిక సిద్ధమవుతుంది.

సీత చెప్పిన మాట విని అనసూయ మిక్కిలి సంతోషించింది. ఆమె మైథిలి శిరస్సు మూర్కొని ఆనందపరుస్తూ ఇలా అన్నది — ‘రకరకాల నియమాలతో సంపాదించిన మహాతపస్సు నాకు ఉంది; శుచివ్రతా సీతా, ఆ బలాన్ని ఆశ్రయించి నిన్ను (వరం కోరుకోమని) ప్రేరేపిస్తున్నాను.’ ‘ఛందయే’ అనే పదానికి అర్థం — ‘వరం స్వీకరించమని నిన్ను ప్రేరేపిస్తున్నాను’ అని. ‘మైథిలీ, నీ మాట తగినదీ యుక్తమైనదీ; నేను ప్రసన్నురాలనయ్యాను; నీకు తగిన ఏ ప్రియం చేయాలి?’ అని ఆమె అడుగుతుంది. ఆమె ఆ మాట విని సీత ఆశ్చర్యపడి, కొంచెం మాత్రమే ఆశ్చర్యపడి, తపోబలంతో కూడిన ఆమెతో ‘అయిపోయింది’ అని మాత్రమే అన్నది — ‘మీ మాటతోనే అంతా అయిపోయింది, మరేదీ ప్రార్థించను’ అనే నిర్లోభత్వపు సమాధానం. ‘మందవిస్మయా’ (కొంచెం మాత్రమే ఆశ్చర్యపడినది) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — ఆశ్చర్యం ఉంది, కాని అది కొంచెమే, లోభాన్ని పుట్టించేది కాదు. ఇలా చెప్పబడిన ధర్మజ్ఞురాలైన అనసూయ ఆమె పట్ల మరింత ప్రసన్నురాలైంది; వరం కోరనివానికే ఇవ్వాలనే కోరిక పెరుగుతుందనేది లోకస్వభావం. ‘ఆహా సీతా, నీ ఆనందాన్ని సఫలం చేస్తాను’ అని ఆమె అన్నది. ‘తత్సంశ్రిత్య బలం’ (ఆ బలాన్ని ఆశ్రయించి) అనే మాటలో తపస్సు బలంగా నిర్దేశించబడింది — తపస్సు కేవలం క్లేశాన్ని సహించడం కాదు, ఇవ్వగల శక్తి కూడా.

అనసూయ దివ్యమైన ప్రీతిదానాన్ని ఇస్తుంది — దివ్యమైన, శ్రేష్ఠమైన ఈ మాల, వస్త్రం, ఆభరణాలు, అంగరాగం, మిక్కిలి విలువైన అనులేపనం. ‘సీతా, నేను ఇచ్చిన ఇది నీ అవయవాలను శోభింపజేయాలి; ఇది తగినదిగా, మలినం కానిదిగా నిత్యమూ ఉంటుంది’ అని ఆమె అంటుంది — తపోబలంతో ఇచ్చిన వస్త్రం వాడిపోదు, మలినమూ కాదు; వనవాసిని అయిన సీతకు ఇదే గొప్ప అనుగ్రహం, ఎందుకంటే అడవిలో వస్త్రం మలినం కావడం నిత్యమే. ‘జనకాత్మజా, దివ్యమైన అంగరాగం పూసిన అవయవాలతో నీవు, లక్ష్మి అవ్యయుడైన విష్ణువును శోభింపజేసినట్లు, భర్తను శోభింపజేస్తావు’ అనే ఉపమానం — భార్య తనను మాత్రమే శోభింపజేయదు, భర్తను శోభింపజేస్తుంది; అలంకారం కూడా సేవలో అంగమే. ఆ మైథిలి వస్త్రాన్నీ, అంగరాగాన్నీ, భూషణాలనూ, మాలలనూ — సాటిలేని ఆ ప్రీతిదానాన్ని స్వీకరించింది. దాన్ని స్వీకరించి యశస్వినీ ధీరా అయిన సీత చేతులు జోడించి ఆ తపోధనను సేవించింది — దానం స్వీకరించిన తరువాత కూడా సేవ విడువబడలేదు, పైగా పెరిగింది; ఇది శిష్టతకు లక్షణం. ‘ప్రీతిదానం’ అనే పదం నాలుగుచోట్లా పునరుక్తమైంది; దానితో కవి సూచిస్తున్నాడు — దానపు విలువ వస్తువులలో లేదు, ప్రీతిలోనే ఉంది. దివ్యవస్తువులు అడవిలో పనికిరానివిగా కనిపిస్తాయి, కాని తపస్సుతో ఇచ్చినవి అడవిలోనే అత్యంత ఉపయోగకరమైనవి అవుతాయి, ఎందుకంటే అవి మలినం కావు, వాడిపోవు.

అలా సేవిస్తున్న సీతను చూసి దృఢవ్రత అయిన అనసూయ ఏదైనా ప్రియమైన కథ అడగడానికి మాట మొదలుపెట్టింది. ‘సీతా, యశస్వి అయిన ఈ రాఘవుడు స్వయంవరంలో నిన్ను పొందాడని నేను కథగా విన్నాను’ అని ఆమె అన్నది. ‘శ్రుతిముపాగతా’ (చెవిని చేరింది) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — ఆ కథ ఆమెకు చెవినుంచి చెవికి మాత్రమే తెలుసు, ప్రత్యక్షంగా కాదు; కాబట్టి మూలం నుంచే వినాలనే కోరిక. ‘మైథిలీ, ఆ కథను విస్తారంగా వినాలని కోరుకుంటున్నాను; జరిగినది జరిగినట్లు సమగ్రంగా నీవు నాకు చెప్పాలి.’ ‘యథాభూతం’ (జరిగినది జరిగినట్లు), ‘కార్త్స్న్యేన’ (సమగ్రంగా) అనే రెండు పదాలూ యాచన స్వరూపాన్ని చూపిస్తాయి — సంక్షేపమూ కాదు, అలంకారమూ కాదు, యథార్థమైన సమగ్రమైన వృత్తాంతం. ఇలా చెప్పబడిన సీత ఆ తాపసీ ధర్మచారిణీ అయిన ఆమెతో ‘వినండి’ అని చెప్పి ఆ కథను చెప్పింది. దీనితో సర్గలోని రెండవ భాగం మొదలవుతుంది — ఇక్కడినుంచి సర్గాంతం వరకు అంతా సీత మాటే. బాలకాండంలో కవి చెప్పిన కథ ఇక్కడ సీత నోటినుంచే మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది, ఇది రామాయణంలో అరుదు.

సీత కథ మొదలుపెడుతుంది — ‘మిథిలాధిపతి జనకుడు అనే వీరుడు, ధర్మజ్ఞుడు, క్షత్రకర్మలో నిరతుడై న్యాయంగా భూమిని పాలిస్తున్నాడు. నాగలి చేతబట్టి పొలాన్ని దున్నుతున్న ఆయనకు నేను భూమిని చీల్చుకొని పైకి వచ్చానట, రాజు కుమార్తెగా ప్రసిద్ధురాలనయ్యాను. పిడికిళ్ళతో విత్తనాలు చల్లడంలో నిమగ్నుడైన ఆ రాజు, అవయవాలన్నీ దుమ్ముతో కప్పబడిన నన్ను చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు. సంతానం లేని ఆయన స్నేహంతో తానే నన్ను ఒడిలోకి ఎత్తుకొని, ‘ఈమె నా కుమార్తె’ అని చెప్పి నాపై స్నేహాన్ని కురిపించాడు. అప్పుడు అంతరిక్షంలో సాటిలేని, అమానుషమైన వాణి పలికింది — ‘రాజా, ఇది ఇలాగే; ధర్మం ప్రకారం ఈమె నీ కుమార్తె.’ తరువాత ఆనందించిన ధర్మాత్ముడైన నా తండ్రి, మిథిలాధిపతి, నన్ను పొంది విపులమైన సంపదను పొందాడు. పుణ్యకర్మురాలైన పెద్దరాణికి నన్ను ప్రియంగా అప్పగించాడు; స్నేహమయి అయిన ఆమె మాతృసౌహార్దంతో నన్ను పెంచింది.’ ఇక్కడ కవి జన్మవృత్తాంతాన్ని సీత నోటినుంచే నివేదిస్తాడు, దానితో ప్రశాంతమైన ఆత్మనివేదన స్వరం రక్షించబడుతుంది — ఆమె మాహాత్మ్యాన్ని వర్ణించదు, కేవలం వృత్తాంతాన్ని చెబుతుంది. ‘కిల’ (అట) అనే నిపాతంతో కూడా ఆమె వినయం సూచించబడుతుంది. ‘క్షత్రకర్మణ్యభిరతః’ (క్షత్రకర్మలో నిరతుడు), ‘న్యాయతః శాస్తి’ (న్యాయంగా పాలిస్తాడు) అనే రెండు విశేషణాలతో జనకుని ద్వైవిధ్యం చూపబడింది — ఆయన జ్ఞాని మాత్రమే కాదు, ప్రజాపాలనలో సమర్థుడైన రాజు కూడా. ‘లాంగలహస్తస్య’ (నాగలి చేతబట్టినవానికి) అనే పదంతో రాజు స్వయంగా దున్నడం సూచించబడుతుంది, అది యజ్ఞభూమి సంస్కారం కోసం విధించబడినది; అక్కడే ఆమె పైకి వచ్చింది, కాబట్టి ‘సీత’ అనే పేరు కూడా నాగటిచాలును చెబుతుంది. అంతరిక్షవాణి దత్తపుత్రికత్వానికి దైవప్రమాణం — తండ్రి స్నేహంతో చెప్పినది ధర్మంతో కూడా సిద్ధమైందని రెండింటి సంగతి.

‘పతిసంయోగానికి తగిన నా వయస్సును చూసి నా తండ్రి, ధనం నశించిన పేదవానిలా, దీనుడై చింతలో పడ్డాడు. లోకంలో కన్యాపిత, భూమిపై ఇంద్రునితో సమానుడైనా, సమానుల నుంచీ తక్కువవారి నుంచీ అవమానాన్ని పొందుతాడు. దగ్గరలోనే ఉన్న ఆ అవమానాన్ని తనలో చూసుకొని, ఆ రాజు చింతాసముద్రంలో పడి, తెప్ప లేని మనిషి సముద్రపు ఆవలి ఒడ్డును చేరలేనట్లు, ఆవలి ఒడ్డును చేరలేకపోయాడు. నేను అయోనిజనని తెలిసి ఆ భూపాలుడు ఆలోచించినా నాకు తగిన, సుందరుడైన భర్తను పొందలేకపోయాడు. నిరంతరం ఆలోచిస్తున్న ఆయనకు ఈ బుద్ధి కలిగింది — ధర్మంగా కుమార్తెకు స్వయంవరం చేస్తాను అని.’ ఇక్కడ కవి కన్యాపితకు లోకప్రసిద్ధమైన వేదనను సర్వసామాన్యరూపంగా వర్ణిస్తాడు — రాజు కూడా దాని నుంచి తప్పించుకోలేడు, ‘ఇంద్రునితో సమానుడైనా’ అనే మాటతోనే అది వ్యక్తమవుతుంది. అయోనిజత్వం జనకుని చింతను మరింత పెంచుతుంది, ఎందుకంటే అక్కడ కులసామ్యాన్ని నిర్ణయించలేము; కాబట్టి వీర్యపరీక్ష ఒక్కటే ఉపాయంగా మిగులుతుంది, దానితో స్వయంవర సంకల్పం సముచితమవుతుంది. ‘చింతార్ణవగతః పారం నాససాదాప్లవో యథా’ (చింతాసముద్రంలో పడి, తెప్ప లేనివానిలా ఆవలి ఒడ్డు చేరలేదు) అనే ఉపమానం సర్గలో అత్యంత రమణీయమైనది — చింత సముద్రం, బుద్ధి తెప్ప; తెప్ప లేనివాడు దాటలేడు. జనకునికి తెప్ప లేకపోవడం అయోనిజత్వం వల్లనే, ఎందుకంటే అక్కడ కులాన్ని పోల్చడం అసాధ్యం.

‘అప్పుడు ఆయన మహాయజ్ఞంలో మహాత్ముడైన వరుణుడు ప్రీతితో శ్రేష్ఠమైన విల్లునూ, అక్షయమైన బాణాలు గల రెండు అమ్ములపొదులనూ ఇచ్చాడు. ఆ విల్లు బరువు వల్ల మనుష్యులు ప్రయత్నించినా కదల్చలేనిదిగా ఉంది; రాజులు కలలో కూడా దాన్ని వంచలేకపోయారు. ఆ విల్లును పొంది, సత్యవాది అయిన నా తండ్రి రాజుల సమావేశంలో రాజులను ముందుగా ఆహ్వానించి ఇలా ప్రకటించాడు — ఈ విల్లును ఎత్తి ఏ మనిషి అల్లెత్రాడు ఎక్కిస్తాడో, అతనికి నా కుమార్తె భార్య అవుతుంది, సందేహం లేదు అని. పర్వతం వంటి ఆ శ్రేష్ఠమైన విల్లును చూసి, దాని బరువు వల్ల దాన్ని ఎత్తలేక రాజులు నమస్కరించి వెళ్ళిపోయారు.’ ఈ ప్రతిజ్ఞే కథకు కేంద్రం — కన్యకు వరుడు ధనంతో గాని కులంతో గాని కాదు, వీర్యంతోనే నిర్ణయించబడతాడనేది క్షత్రియధర్మం. ‘అభివాద్య జగ్ముః’ (నమస్కరించి వెళ్ళారు) అనే మాటలతో కవి రాజుల శీలాన్ని కూడా రక్షిస్తున్నాడు — వారు ఓడిపోయినా విల్లు గొప్పతనాన్ని అంగీకరించి నమస్కరించే వెళ్ళారు, విరోధించి కాదు. ఇలా జనకుని చింత పరీక్షారూపంలో పరిహరించబడింది, కాని ఫలం మాత్రం చాలాకాలం లభించలేదు. ‘అసంచాల్యం’ (కదల్చలేనిది), ‘నమయితుం న శక్తాః’ (వంచలేకపోయారు) అని క్రమంగా రెండు అసమర్థతలు చెప్పబడ్డాయి — కదల్చడమే సాధ్యం కాదు, వంచడం ఇక చాలా దూరం. దీనితో తరువాత జరిగే ధనుర్భంగపు మాహాత్మ్యం ముందుగానే నిలుపబడింది.

‘చాలా దీర్ఘకాలం తరువాత, మహాతేజస్వి అయిన ఈ రాఘవుడు విశ్వామిత్రునితో కలిసి యజ్ఞాన్ని చూడడానికి వచ్చాడు — సత్యపరాక్రముడైన రాముడు తమ్ముడు లక్ష్మణునితో కలిసి. ధర్మాత్ముడైన విశ్వామిత్రుడు నా తండ్రిచేత బాగా పూజించబడి, అక్కడ తండ్రితో ఇలా అన్నాడు — దశరథుని కుమారులైన ఈ రాఘవులు రామలక్ష్మణులు విల్లును చూడాలని కోరుకుంటున్నారు; రాజకుమారుడైన రామునికి దివ్యమైన విల్లును చూపించు అని. ఆ విప్రుడు ఇలా అనగా ఆయన ఆ విల్లును తెప్పించి, ఆ దివ్యమైనదాన్ని రాజకుమారునికి చూపించాడు. రెప్పపాటులోనే మహాబలుడూ వీర్యవంతుడూ అయిన అతడు దాన్ని వంచి, వెంటనే అల్లెత్రాడు ఎక్కించి, లాగాడు. వేగంగా లాగుతుండగా ఆ విల్లు మధ్యలో రెండుగా విరిగిపోయింది; దాని శబ్దం పడుతున్న పిడుగులా భయంకరంగా ఉంది.’ ఇక్కడ కవి క్రియ వేగాన్నే వీర్యానికి ప్రమాణం చేస్తాడు — ‘నిమేషాంతరమాత్రేణ’ (రెప్పపాటులోనే), ‘ఝటితి’ (వెంటనే) అనే రెండు పదాలతో, ఇతరులకు కలలో కూడా అసాధ్యమైనది రామునికి రెప్పపాటు పని అని సూచించబడుతుంది. నలభై ఆరవ శ్లోకం మూడు అర్ధాలతో కూడిన ఆరు పాదాల శ్లోకం; విశ్వామిత్రుని సంపూర్ణ వాక్యం ఒకే సంఖ్యలో బంధించబడింది. ‘సుదీర్ఘస్య తు కాలస్య’ (చాలా దీర్ఘకాలం తరువాత) అనే ఆరంభంతో కవి మధ్యకాలపు దైర్ఘ్యాన్ని సూచిస్తున్నాడు — ప్రతిజ్ఞ చేయబడింది, కాని ఫలం చాలాకాలానికి లభించింది; ఇదే కథలోని ప్రతీక్ష. రాముని రాక స్వయంవరం కోసం కాదు, విశ్వామిత్రునితో కలిసి యజ్ఞాన్ని చూడడానికి; దైవమే అతనిని అక్కడికి నడిపించిందని ధ్వని. విల్లు విరిగినప్పుడు పిడుగుపాటు ఉపమానం శబ్దాన్ని మాత్రమే కాదు, సంఘటనలోని దైవీయత్వాన్ని కూడా సూచిస్తుంది.

‘తరువాత సత్యప్రతిజ్ఞుడైన నా తండ్రి ఉత్తమమైన జలపాత్రను ఎత్తి, నన్ను అక్కడ రామునికి ఇవ్వడానికి సిద్ధపడ్డాడు. కాని ఇవ్వబడుతున్న నన్ను అప్పుడు రాఘవుడు స్వీకరించలేదు — అయోధ్యాధిపతి, ప్రభువూ అయిన తన తండ్రి అభిప్రాయం తెలియకుండా. తరువాత వృద్ధుడైన దశరథ మహారాజును, మామగారిని, ఆహ్వానించి నా తండ్రి నన్ను ఆత్మజ్ఞుడైన రామునికి ఇచ్చాడు. నా చెల్లెలు, సాధ్వి, శుభదర్శన అయిన ఊర్మిళను కూడా నా తండ్రి తానే లక్ష్మణునికి భార్యగా ఇచ్చాడు. ఇలా ఆ స్వయంవరంలో నేను రామునికి ఇవ్వబడ్డాను; వీర్యవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ భర్తను ధర్మంగా అనురాగంతో అనుసరిస్తున్నాను.’ రాముని వినయం ఇక్కడ ప్రకాశిస్తుంది — గెలిచినా తండ్రి అనుమతి లేకుండా స్వీకరించడు; అతనికి ధర్మం విజయం కంటే గొప్పది. ‘అనురక్తాస్మి ధర్మేణ’ (ధర్మంగా అనురక్తురాలను) అనే చివరి మాటతో సీత కథారంభంలో చెప్పిన సిద్ధాంతాన్నే మళ్ళీ తాకుతుంది — ఆమె అనురాగం కూడా ధర్మమూలమైనదే, కేవలం భావమూలమైనది కాదు. ఇలా సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో అనసూయ ఆ కథ విని ప్రశంసిస్తుంది, సీతను అలంకరించి రాముని దగ్గరకు పంపుతుంది. ‘ఉద్యతా దాతుం’ (ఇవ్వడానికి సిద్ధపడ్డాడు), ‘న ప్రతిజగ్రాహ’ (స్వీకరించలేదు) అనే రెండింటి విరోధంలో కవి శిష్టాచారపు సూక్ష్మతను చూపిస్తున్నాడు — దాత సిద్ధంగా ఉన్నాడు, స్వీకర్త మాత్రం తండ్రి అనుమతి కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడు. ఊర్మిళాదానం కూడా అక్కడే జరిగింది, దానితో అన్నదమ్ముల జంటకు భార్యల జంట సిద్ధమైంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் அனசூயை சீதைக்கு நீண்ட உபதேசம் செய்தாள். இந்தச் சர்க்கத்தில் சீதை அந்த உபதேசத்தைப் போற்றித் தன் நிஷ்டையைத் தெரிவிக்கிறாள்; பிறகு அனசூயையின் அன்புப் பரிசும் சீதையின் சுயம்வரக் கதையும் தொடர்கின்றன. இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட வைதேகி — தானும் பொறாமையற்றவளாக — அனசூயை சொன்ன சொல்லைப் போற்றி மெல்லப் பேசத் தொடங்கினாள். ‘மந்தம்’ (மெல்ல) என்ற சொல்லால் கவிஞர் அவளுடைய பணிவைக் காட்டுகிறார்; பெரியோரின் முன் உரக்கப் பேசலாகாது என்பது நன்னடத்தை. இங்கே கவிஞர் ஒரு சிலேடையையும் அமைக்கிறார் — ‘அனசூயா’ (பொறாமையற்றவள்) என்பது இருவருக்கும் அடைமொழியாகிறது; ஒருத்திக்குப் பெயரால், மற்றவளுக்கு இயல்பால். ‘மதிப்புக்குரியவளே, நீங்கள் எனக்குச் சொல்வது வியப்பன்று; பெண்ணுக்குக் கணவனே குரு என்பது எனக்கும் முன்பே தெரியும்’ என்று அவள் சொன்னாள். பிறகு அவள் தன் கொள்கையைச் சொல்கிறாள்: ‘இந்தக் கணவன் இழிந்தவனாகவும் வாழ்வாதாரமற்றவனாகவும் இருந்தாலும், நான் இங்கே இருமனமின்றியே நடக்க வேண்டும்.’ ‘அத்வைதம்’ (இருமனமின்மை) என்ற சொல்லில் சர்க்கத்தின் வேர் உள்ளது — இருமனம் என்பது மனத்தின் பிளவு; அது இல்லாமையே நிஷ்டை. ‘பண்புகளால் போற்றத் தக்கவனும், இரக்கமுடையவனும், புலன்களை வென்றவனும், நிலையான அன்புடையவனும், தர்மாத்மாவும், தாயைப் போலவும் தந்தையைப் போலவும் அன்புக்குரியவனுமானவனிடம் சொல்லவும் வேண்டுமா?’ என்று உய்த்துணர்தல் முறையில் அவள் கணவனின் பண்புகளை எண்ணுகிறாள் — மிகக் குறைந்தவனிடமும் நிஷ்டை செய்ய வேண்டுமானால் இத்தகையவனிடம் சொல்லவும் வேண்டுமா என்பது கருத்து.

பிறகு சீதை ராமனின் இயல்பை எடுத்துக்காட்டால் தெளிவுபடுத்துகிறாள்: ‘பெருவலிமை கொண்ட ராமன் கௌசல்யையிடம் எப்படி நடந்துகொள்கிறானோ, அப்படியே மற்ற அரசியரிடமும் நடந்துகொள்கிறான்’; தாய்மாருக்குள் வேறுபாடு அவனிடம் இல்லை — இதைக் கைகேயியைப் பொறுத்தவரை சிறப்பாக நினைவில் கொள்ள வேண்டும். மேலும் அரசரிடம் அன்புகொண்ட, தர்மம் அறிந்த அந்த வீரன், அரசர் ஒருமுறையே பார்த்த பெண்களிடமும் செருக்கைக் கைவிட்டுத் தாயிடம் நடப்பதுபோலவே நடந்துகொள்கிறான் — அங்கே அரசகுமாரனின் செருக்கு இல்லை, தந்தையோடுள்ள உறவால் வரும் மதிப்பே. பிறகு அவள் இரண்டு உபதேசங்களை நினைவுகூர்கிறாள். முதலாவது மாமியார் கௌசல்யையுடையது; அச்சமூட்டும், ஆளரவமற்ற காட்டுக்கு வந்தபோது அவளுக்குச் சொல்லப்பட்ட அந்த உபதேசம் அவள் இதயத்தில் பதிந்து உறுதியாக நிற்கிறது. இரண்டாவது தாயுடையது; முன்பு கைப்பிடிக்கும் சடங்கின்போது நெருப்பின் முன்னிலையில் தாய் அவளுக்குச் சொன்ன அந்தச் சொல்லும் அவளால் நினைவில் வைக்கப்பட்டுள்ளது. ‘என் உறவினர்கள் சொன்னவை எதையும் நான் மறக்கவில்லை’ என்று அவள் சொல்கிறாள் — தன்னவர்கள் சொன்ன அனைத்தையும் அவள் மறக்கவில்லை. இறுதியில் கொள்கை வாக்கியம்: ‘தர்மம் கடைப்பிடிப்பவளே, பெண்ணுக்குக் கணவனுக்குப் பணிவிடை செய்வதைத் தவிர வேறு தவம் விதிக்கப்படவில்லை’; இதனால் அவள் இல்லற தர்மத்தையே தவமாக நிறுவுகிறாள். ‘மானம் உத்ஸ்ருஜ்ய’ (செருக்கைக் கைவிட்டு) என்ற இரண்டு சொற்கள் சிறப்பாகச் சிந்திக்கத் தக்கவை — செருக்கைக் கைவிடுவதே அங்கே தர்மம் அறிந்ததன் அடையாளம், ஏனெனில் செருக்கைக் கைவிடாதவன் சமநோக்கை அடைவதில்லை.

தன் கொள்கையை அவள் மூன்று எடுத்துக்காட்டுகளால் உறுதிப்படுத்துகிறாள். முதலாவது சாவித்திரி — கணவனுக்குப் பணிவிடை செய்து சுவர்க்கத்தில் போற்றப்படுபவள். ‘அதே நடத்தை உடைய நீங்களும் கணவனுக்குப் பணிவிடை செய்ததால் விண்ணுலகை அடைந்தீர்கள்’ என்று சீதை அனசூயையையே விளிக்கிறாள்; இதனால் உபதேசித்தவளே எடுத்துக்காட்டாகிறாள், உபதேசம் நடத்தையால் நிரூபிக்கப்படுகிறது. இரண்டாவது ரோகிணி — எல்லாப் பெண்களிலும் சிறந்தவள், வானில் தேவதை; அவள் சந்திரனின்றி ஒரு கணமும் காணப்படுவதில்லை. வானிலும் என்றும் உடனிருப்பதே அழகு என்பது உவமையின் கருத்து. மூன்றாவது பொதுவான குறிப்பு — கணவனிடம் உறுதியான விரதம் கொண்ட இத்தகைய சிறந்த பெண்கள் தம் புண்ணியச் செயலால் தேவலோகத்தில் போற்றப்படுகிறார்கள். ‘ஸ்வேன கர்மணா’ (தம் செயலால்) என்ற சொல் முக்கியமானது — பயன் கணவனின் அருளால் அன்று, தம் சொந்தப் புண்ணியத்தாலேயே. இந்த மூன்றாலும் சீதை காட்டுகிறாள் — கற்புநெறி அடிமைத்தனம் அன்று, சுதந்திரமான செயல்; அதன் பயன் சுவர்க்கம். இவ்வாறு சீதையின் மறுமொழி நிறைவடைகிறது; அனசூயையின் மகிழ்ச்சிக்கான களமும் அமைகிறது.

சீதை சொன்ன சொல்லைக் கேட்டு அனசூயை மிகவும் மகிழ்ந்தாள். அவள் மைதிலியின் தலையை முகர்ந்து, அவளை மகிழ்வித்தபடி சொன்னாள்: ‘பலவகை நியமங்களால் பெற்ற பெருந்தவம் என்னிடம் உள்ளது; தூய விரதம் கொண்ட சீதையே, அந்த வலிமையைச் சார்ந்து உன்னை வரம் கேட்கத் தூண்டுகிறேன்.’ ‘சந்தயே’ என்ற சொல்லின் பொருள் — ‘வரம் பெறும்படி உன்னைத் தூண்டுகிறேன்’ என்பது. ‘மைதிலியே, உன் சொல் பொருத்தமானது, முறையானது; நான் மகிழ்ந்தேன்; உனக்குத் தகுந்த எந்த இனியதை நான் செய்யட்டும்?’ என்று அவள் கேட்கிறாள். அவளுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, வியந்தும் ஆனால் சிறிதளவே வியந்தும், சீதை தவ வலிமை கொண்ட அவளிடம் ‘ஆகிவிட்டது’ என்று மட்டுமே சொன்னாள் — ‘உங்கள் சொல்லாலேயே எல்லாம் ஆகிவிட்டது; வேறு எதையும் நான் வேண்டவில்லை’ என்ற பேராசையற்ற மறுமொழி. ‘மந்தவிஸ்மயா’ (சிறிதளவே வியந்தவள்) என்ற சொல்லால் கவிஞர் சுட்டுவது — வியப்பு இருந்தது, ஆனால் அது சிறிதே, ஆசையைத் தூண்டுவதாக இல்லை. இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட தர்மம் அறிந்த அனசூயை அவளிடம் மேலும் மகிழ்ந்தாள்; வரத்தை விரும்பாதவனுக்கே கொடுக்கும் விருப்பம் பெருகுகிறது என்பது உலக இயல்பு. ‘அடடா சீதையே, உன் மகிழ்ச்சியைப் பயனுள்ளதாக்குகிறேன்’ என்று அவள் சொன்னாள். ‘தத்ஸம்ச்ரித்ய பலம்’ (அந்த வலிமையைச் சார்ந்து) என்ற சொல்லில் தவம் வலிமையாகக் குறிப்பிடப்படுகிறது — தவம் துன்பத்தைத் தாங்குதல் மட்டுமன்று, கொடுக்கும் ஆற்றலும் ஆகும்.

அனசூயை தெய்வீக அன்புப் பரிசை அளிக்கிறாள் — இந்தத் தெய்வீகச் சிறந்த மாலை, ஆடை, அணிகலன்கள், உடற்பூச்சு, விலையுயர்ந்த நறுமணக் களிம்பு. ‘சீதையே, நான் அளிக்கும் இது உன் உறுப்புகளை அழகுபடுத்தட்டும்; இது உனக்குப் பொருத்தமாகவும், மாசுபடாததாகவும் என்றும் இருக்கும்’ என்று அவள் சொல்கிறாள் — தவ வலிமையால் அளிக்கப்பட்ட ஆடை வாடுவதில்லை, கசங்குவதில்லை; காட்டில் வாழும் சீதைக்கு இதுவே பெரும் அருள், ஏனெனில் காட்டில் ஆடை மாசுபடுவது எப்போதும் நிகழ்வதே. ‘ஜனகனின் மகளே, தெய்வீக உடற்பூச்சு பூசிய உறுப்புகளுடன், திருமகள் அழிவற்ற விஷ்ணுவை அழகுபடுத்துவதுபோல நீ கணவனை அழகுபடுத்துவாய்’ என்ற உவமை — மனைவி தன்னை மட்டுமன்று, கணவனையும் அழகுபடுத்துகிறாள்; அலங்காரமும் பணிவிடையின் அங்கமே. அந்த மைதிலி ஆடையையும், உடற்பூச்சையும், அணிகலன்களையும், மாலைகளையும் ஒப்பற்ற அன்புப் பரிசாக ஏற்றுக்கொண்டாள். அதை ஏற்றுக்கொண்ட புகழ்மிக்க, மன உறுதி கொண்ட சீதை கைகூப்பியபடி தவச்செல்வியான அவளுக்குப் பணிவிடை செய்தாள் — பரிசைப் பெற்ற பின்னும் பணிவிடை கைவிடப்படவில்லை, மாறாகப் பெருகியது; இது நன்னடத்தையின் அடையாளம். ‘ப்ரீதிதானம்’ (அன்புப் பரிசு) என்ற சொல் நான்கு இடங்களிலும் மீண்டும் வருகிறது; அதனால் கவிஞர் சுட்டுவது — பரிசின் மதிப்பு பொருள்களில் இல்லை, அன்பிலேயே. தெய்வீகப் பொருள்கள் காட்டில் பயனற்றவை போலத் தோன்றலாம்; ஆனால் தவத்தால் அளிக்கப்பட்ட அவை காட்டிலேயே மிகவும் பயனுள்ளவையாகின்றன, ஏனெனில் அவை கசங்குவதுமில்லை, வாடுவதுமில்லை.

அவ்வாறு பணிவிடை செய்துகொண்டிருந்த சீதையைக் கண்டு, உறுதியான விரதம் கொண்ட அனசூயை இனிய ஒரு கதையைக் கேட்கப் பேசத் தொடங்கினாள்: ‘சீதையே, புகழ்மிக்க இந்த ராகவன் சுயம்வரத்தில் உன்னை அடைந்தான் என்ற கதை என் காதுக்கு எட்டியது.’ ‘ச்ருதிம் உபாகதா’ (காதுக்கு எட்டியது) என்ற சொல்லால் கவிஞர் சுட்டுவது — கதையை அவள் செவிவழியாகவே அறிந்தாள், நேரடியாக அன்று; ஆகவே மூலத்திலிருந்தே கேட்கும் விருப்பம். ‘மைதிலியே, அந்தக் கதையை விரிவாகக் கேட்க விரும்புகிறேன்; நடந்தபடியே, முழுமையாக அதை நீ எனக்குச் சொல்ல வேண்டும்.’ ‘யதாபூதம்’ (நடந்தபடியே), ‘கார்த்ஸ்ன்யேன’ (முழுமையாக) என்ற இரண்டு சொற்களும் வேண்டுகோளின் இயல்பைக் காட்டுகின்றன — சுருக்கமும் வேண்டாம், அலங்காரமும் வேண்டாம்; உண்மையான, முழுமையான நிகழ்வே வேண்டும். இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட சீதை தர்மம் கடைப்பிடிக்கும் அந்தத் தவசியிடம் ‘கேளுங்கள்’ என்று சொல்லி அந்தக் கதையைச் சொன்னாள். இதிலிருந்து சர்க்கத்தின் இரண்டாம் பகுதி தொடங்குகிறது — இங்கிருந்து சர்க்கத்தின் முடிவு வரை அனைத்தும் சீதையின் சொற்களே. பால காண்டத்தில் கவிஞர் சொன்ன கதை இங்கே சீதையின் சொந்த வாயால் மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது — இது ராமாயணத்தில் அரிது.

சீதை கதையைத் தொடங்குகிறாள்: ‘மிதிலையின் தலைவரான ஜனகர் என்ற வீரர், தர்மம் அறிந்தவர், க்ஷத்திரியக் கடமையில் ஈடுபட்டவர், பூமியை நீதியோடு ஆள்கிறார். கலப்பையைக் கையில் ஏந்தி வயல்வெளியை அவர் உழுதபோது, நான் பூமியைப் பிளந்துகொண்டு எழுந்தேன் என்று சொல்கிறார்கள்; அரசரின் மகள் என்று புகழ்பெற்றேன். கைப்பிடியாக விதை தூவுவதில் ஈடுபட்டிருந்த அந்த அரசர், உடல் முழுவதும் புழுதி படிந்த என்னைக் கண்டு வியப்படைந்தார். மக்கட்பேறற்ற அவர் அன்பால் தாமே என்னை மடியில் ஏற்றி, “இவள் என் மகள்” என்று சொல்லி என்மேல் அன்பைப் பொழிந்தார். அப்போது வானில் ஒப்பற்ற, மனிதருடையதல்லாத ஒரு குரல் சொன்னது: “அரசனே, அப்படியே ஆகட்டும்; தர்மப்படி இவள் உன் மகள்.” பிறகு மகிழ்ந்த, தர்மாத்மாவான என் தந்தை, மிதிலையின் தலைவர், என்னைப் பெற்றதால் பெரும் செல்வத்தை அடைந்தார். புண்ணியச் செயல்கள் செய்த மூத்த அரசியிடம் நான் அன்போடு ஒப்படைக்கப்பட்டேன்; அன்பு நிறைந்த அவளால் தாயன்போடு வளர்க்கப்பட்டேன்.’ இங்கே கவிஞர் பிறப்பு வரலாற்றைச் சீதையின் வாயாலேயே தெரிவிக்கிறார்; அதனால் அமைதியான தன்னறிவிப்புக் குரல் காக்கப்படுகிறது — அவள் பெருமையை வருணிக்கவில்லை, நடந்ததை மட்டுமே சொல்கிறாள். ‘கில’ (என்று சொல்கிறார்கள்) என்ற இடைச்சொல்லாலும் அவளுடைய பணிவு சுட்டப்படுகிறது. ‘க்ஷத்ரகர்மண்யபிரத:’ (க்ஷத்திரியக் கடமையில் ஈடுபட்டவர்), ‘ந்யாயத: சாஸ்தி’ (நீதியோடு ஆள்கிறார்) என்ற இரண்டு அடைமொழிகளால் ஜனகரின் இருமை காட்டப்படுகிறது — அவர் ஞானி மட்டுமல்லர், மக்களைக் காப்பதில் வல்ல அரசரும் ஆவார். ‘லாங்கலஹஸ்தஸ்ய’ (கலப்பையைக் கையில் ஏந்தியவர்) என்ற சொல்லால் அரசர் தாமே உழுதது சுட்டப்படுகிறது; வேள்விக் களத்தைச் சீர்செய்வதற்காக அது விதிக்கப்பட்டது; அங்கேயே அவள் எழுந்தாள்; ஆகவே ‘சீதா’ என்ற பெயரும் கலப்பைக் கோட்டைக் குறிப்பதே. வானக் குரலோ, அவள் தத்தெடுக்கப்பட்ட மகள் என்பதற்கான தெய்வச் சான்று — தந்தை அன்பால் சொன்னது தர்மத்தாலும் நிறுவப்பட்டது என்று இரண்டும் ஒத்துப்போகின்றன.

‘கணவனோடு சேரும் பருவத்தை நான் அடைந்ததைக் கண்டு என் தந்தை, செல்வத்தை இழந்த ஏழையைப் போல, வாடிக் கவலையுற்றார். உலகில் பெண்ணைப் பெற்ற தந்தை, பூமியில் இந்திரனுக்கு நிகரானவனாக இருந்தாலும், தனக்கு நிகரானவர்களாலும் தாழ்ந்தவர்களாலும் அவமதிப்பை அடைகிறான். அருகிலேயே காத்திருக்கும் அந்த அவமதிப்பைத் தன்மேல் கண்ட அரசர், படகில்லாத மனிதன் கடலின் கரையை அடைய இயலாததுபோல, கவலைக் கடலில் மூழ்கிக் கரை சேரவில்லை. நான் கருப்பையில் பிறக்காதவள் என்று அறிந்து, அந்தப் பூமியின் தலைவர் எவ்வளவு சிந்தித்தும் எனக்கு நிகரான, தகுந்த கணவனைக் காணவில்லை. இடைவிடாமல் சிந்தித்துக்கொண்டிருந்த அவருக்கு இந்த எண்ணம் தோன்றியது — தர்மப்படி மகளுக்குச் சுயம்வரம் நடத்துவேன் என்று.’ இங்கே கவிஞர் பெண்ணைப் பெற்ற தந்தையின் உலகறிந்த வேதனையைப் பொதுவாக வருணிக்கிறார் — அரசனும் அதிலிருந்து விடுபடுவதில்லை; ‘இந்திரனுக்கு நிகரானவனாக இருந்தாலும்’ என்ற சொல்லாலேயே அது வெளிப்படுகிறது. கருப்பையில் பிறக்காதவள் என்பது ஜனகரின் கவலையை மேலும் கூட்டுகிறது, ஏனெனில் அங்கே குல ஒப்புமையைத் தீர்மானிக்க இயலாது; ஆகவே வீரத்தைச் சோதிப்பது ஒன்றே வழியாக எஞ்சுகிறது; அதனால் சுயம்வர எண்ணம் பொருத்தமாகிறது. ‘கவலைக் கடலில் மூழ்கிப் படகில்லாதவன் போலக் கரை சேரவில்லை’ என்ற உவமை சர்க்கத்தின் மிக இனிய உவமை — கவலை கடல், அறிவு படகு; படகில்லாதவன் கடக்க இயலாது. ஜனகருக்குப் படகு இல்லாதது அவள் கருப்பையில் பிறக்காததாலேயே, ஏனெனில் அங்கே குல ஒப்பீடு சாத்தியமில்லை.

‘அப்போது அவருடைய பெரிய வேள்வியில் மகாத்மாவான வருணன் அன்போடு ஒரு சிறந்த வில்லையும், அம்புகள் தீராத இரண்டு அம்பறாத்தூணிகளையும் அளித்தான். அந்த வில் அதன் கனத்தால் மனிதர்களால் எவ்வளவு முயன்றும் அசைக்க முடியாததாக இருந்தது; அரசர்களால் கனவிலும் அதை வளைக்க இயலவில்லை. அந்த வில்லைப் பெற்ற, சத்தியம் பேசும் என் தந்தை அரசர்களின் கூட்டத்தில் அரசர்களை முன்பே அழைத்து அறிவித்தார்: “எந்த மனிதன் இந்த வில்லைத் தூக்கி நாணேற்றுகிறானோ, அவனுக்கு என் மகள் மனைவியாவாள்; இதில் ஐயமில்லை.” மலையைப் போன்ற அந்தச் சிறந்த வில்லின் கனத்தைக் கண்டு அதைத் தூக்க இயலாத அரசர்கள் வணங்கிவிட்டுச் சென்றனர்.’ இந்த வாக்குறுதியே கதையின் மையம் — பெண்ணுக்கு மணமகன் செல்வத்தாலோ குலத்தாலோ அன்று, வீரத்தாலேயே தீர்மானிக்கப்படுகிறான் என்பது க்ஷத்திரிய தர்மம். ‘அபிவாத்ய ஜக்மு:’ (வணங்கிவிட்டுச் சென்றனர்) என்ற சொற்களால் கவிஞர் அரசர்களின் நன்னடத்தையையும் காக்கிறார் — தோற்றும் அவர்கள் வில்லின் பெருமையை ஏற்று வணங்கிவிட்டே சென்றனர், பகைத்துக்கொண்டு அல்ல. இவ்வாறு ஜனகரின் கவலை சோதனை வடிவில் தீர்க்கப்பட்டது; ஆனால் பயன் நீண்ட காலம் கிடைக்கவில்லை. ‘அஸஞ்சால்யம்’ (அசைக்க முடியாதது), ‘நமயிதும் ந சக்தா:’ (வளைக்க இயலவில்லை) என்று வரிசையாக இரண்டு இயலாமைகள் சொல்லப்படுகின்றன — அசைப்பதே இயலாது, வளைப்பதோ வெகு தொலைவு. இதனால் அடுத்து வரும் வில் முறிவின் பெருமை முன்பே நிறுவப்படுகிறது.

‘மிக நீண்ட காலத்துக்குப் பின், பேரொளி கொண்ட இந்த ராகவன் விசுவாமித்திரருடன் வேள்வியைக் காண வந்தான் — சத்தியமான வீரம் கொண்ட ராமன் தம்பி லக்ஷ்மணனுடன். தர்மாத்மாவான விசுவாமித்திரர் என் தந்தையால் நன்கு போற்றப்பட்டு, அங்கே தந்தையிடம் சொன்னார்: “ராம லக்ஷ்மணர்களான இந்த இரண்டு ராகவர்களும் தசரதனின் மகன்கள்; வில்லைக் காண விரும்புகிறார்கள்; அரசகுமாரனான ராமனுக்குத் தெய்வீக வில்லைக் காட்டு.” அந்த அந்தணர் இவ்வாறு சொன்னதும் அவர் அந்த வில்லைக் கொண்டுவந்து, தெய்வீகமான அதை அரசகுமாரனுக்குக் காட்டினார். கண் இமைக்கும் நேரத்திலேயே பெருவலிமையும் வீரமும் கொண்ட அவன் அதை வளைத்து, உடனே நாணேற்றி இழுத்தான். வேகமாக இழுத்தபோது வில் நடுவில் இரண்டாக முறிந்தது; அதன் ஒலி விழுந்த இடியைப் போல அச்சமூட்டுவதாக இருந்தது.’ இங்கே கவிஞர் செயலின் வேகத்தையே வீரத்துக்குச் சான்றாக்குகிறார் — ‘நிமேஷாந்தரமாத்ரேண’ (கண் இமைக்கும் நேரத்திலேயே), ‘ஜடிதி’ (உடனே) என்ற இரண்டு சொற்களால், மற்றவர்களுக்குக் கனவிலும் இயலாதது ராமனுக்குக் கண் இமைப்பளவு வேலை என்று சுட்டப்படுகிறது. நாற்பத்தாறாம் சுலோகம் மூன்று அரைகள் கொண்ட ஆறடிச் சுலோகம்; விசுவாமித்திரரின் சொல் முழுவதும் ஒரே எண்ணின் கீழ் அமைக்கப்பட்டுள்ளது. ‘ஸுதீர்கஸ்ய து காலஸ்ய’ (மிக நீண்ட காலத்துக்குப் பின்) என்ற தொடக்கத்தால் கவிஞர் இடைப்பட்ட காலத்தின் நீளத்தைச் சுட்டுகிறார் — வாக்குறுதி செய்யப்பட்டது, ஆனால் பயன் நீண்ட காலத்துக்குப் பின்னரே கிடைத்தது; இதுவே கதையின் காத்திருப்பு. ராமன் வந்தது சுயம்வரத்துக்காக அன்று, விசுவாமித்திரருடன் வேள்வியைக் காண்பதற்கே; விதியே அவனை அங்கே அழைத்துச் செல்கிறது என்பது குறிப்புப்பொருள். வில் முறிவுக்கு இடி விழுவதை உவமையாக்குவது ஒலியை மட்டுமன்றி நிகழ்வின் தெய்வீகத் தன்மையையும் சுட்டுகிறது.

‘பிறகு சத்திய வாக்குடைய என் தந்தை சிறந்த நீர்க்கலசத்தை உயர்த்தி, அங்கே என்னை ராமனுக்குத் தாரைவார்த்துக் கொடுக்க முற்பட்டார். ஆனால் அப்போது கொடுக்கப்பட்ட என்னை ராகவன் ஏற்கவில்லை — அயோத்தியின் தலைவரான தன் தந்தையின் விருப்பத்தை அறியாமல். பிறகு முதியவரான அரசர் தசரதரை, என் மாமனாரை, அழைத்து, என் தந்தை தன்னை அறிந்த ராமனுக்கு என்னைக் கொடுத்தார். நல்லவளும் காண்பதற்கு இனியவளுமான என் தங்கை ஊர்மிளையையும் என் தந்தை தாமே லக்ஷ்மணனுக்கு மனைவியாகக் கொடுத்தார். இவ்வாறு அந்தச் சுயம்வரத்தில் நான் ராமனுக்குக் கொடுக்கப்பட்டேன்; தர்மப்படி வீரர்களில் சிறந்த கணவனிடம் அன்பு கொண்டிருக்கிறேன்.’ இங்கே ராமனின் பணிவு வெளிப்படுகிறது — வென்றும் தந்தையின் அனுமதியின்றி அவன் ஏற்கவில்லை; வெற்றியைவிடத் தர்மமே அவனுக்கு மேலானது. ‘அனுரக்தாஸ்மி தர்மேண’ (தர்மப்படி அன்பு கொண்டிருக்கிறேன்) என்ற இறுதிச் சொல்லால் சீதை கதையின் தொடக்கத்தில் சொன்ன கொள்கையையே மீண்டும் தொடுகிறாள் — அவளுடைய அன்பும் தர்மத்தை வேராகக் கொண்டது, உணர்வை மட்டுமன்று. இவ்வாறு சர்க்கம் நிறைவடைகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அனசூயை அந்தக் கதையைக் கேட்டுப் புகழ்ந்து, சீதையை அலங்கரித்து ராமனிடம் அனுப்புகிறாள். ‘உத்யதா தாதும்’ (கொடுக்க முற்பட்டார்), ‘ந ப்ரதிஜக்ராஹ’ (ஏற்கவில்லை) என்ற இரண்டின் முரணில் கவிஞர் நன்னடத்தையின் நுட்பத்தைக் காட்டுகிறார் — கொடுப்பவர் ஆயத்தமாக இருக்கிறார், பெறுபவனோ தந்தையின் அனுமதிக்காகக் காத்திருக்கிறான். ஊர்மிளையின் தாரைவார்ப்பும் அங்கேயே நடந்தது; அதனால் சகோதரர் இருவருக்கும் மனைவியர் இருவர் அமைந்தனர்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅನಸೂಯೆ ಸೀತೆಗೆ ದೀರ್ಘವಾದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಳು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ತನ್ನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅನಂತರ ಅನಸೂಯೆಯ ಪ್ರೀತಿದಾನವೂ ಸೀತೆಯ ಸ್ವಯಂವರಕಥೆಯೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವೈದೇಹಿ — ತಾನೂ ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದವಳು — ಅನಸೂಯೆ ಕೊಟ್ಟ ಮಾತನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಮೆಲ್ಲನೆ ಮಾತನಾಡತೊಡಗಿದಳು. ‘ಮಂದಮ್’ (ಮೆಲ್ಲನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ವಿನಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಗುರುಜನರ ಮುಂದೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡಬಾರದು ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶ್ಲೇಷವನ್ನೂ ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅನಸೂಯಾ’ ಎಂಬುದು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ವಿಶೇಷಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಒಬ್ಬಳಿಗೆ ಹೆಸರಿನಿಂದ, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳಿಗೆ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ. ‘ಆರ್ಯೆ, ನೀವು ನನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ; ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಪತಿಯೇ ಗುರು ಎಂಬುದು ನನಗೂ ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದಿದೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು. ಅನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ‘ಈ ಪತಿ ಅನಾರ್ಯನೂ ನಡತೆಯಿಲ್ಲದವನೂ ಆಗಿದ್ದರೂ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.’ ‘ಅದ್ವೈಧಮ್’ (ದ್ವಂದ್ವವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಮೂಲವಿದೆ — ದ್ವೈಧ ಎಂದರೆ ಚಿತ್ತದ ವಿಭಾಗ, ಅದರ ಅಭಾವವೇ ನಿಷ್ಠೆ. ‘ಇನ್ನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಶ್ಲಾಘ್ಯನಾದ, ಅನುಕಂಪವುಳ್ಳ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಾದ, ಸ್ಥಿರಾನುರಾಗಿಯಾದ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ, ತಾಯಿಯಂತೆ ತಂದೆಯಂತೆ ಪ್ರಿಯನಾದವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದೇನು?’ ಎಂದು ಅರ್ಥಾಪತ್ತಿಯಿಂದ ಅವಳು ಪತಿಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅತಿ ಕನಿಷ್ಠನಲ್ಲೂ ನಿಷ್ಠೆ ತೋರಬೇಕಾದರೆ, ಇಂತಹವನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳಬೇಕು ಎಂಬುದು ಭಾವ.

ಅನಂತರ ಸೀತೆ ರಾಮನ ಶೀಲವನ್ನು ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾಮನು ಕೌಸಲ್ಯೆಯೊಡನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಇತರ ರಾಜಪತ್ನಿಯರೊಡನೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ’; ಅವನಿಗೆ ತಾಯಂದಿರಲ್ಲಿ ಭೇದವಿಲ್ಲ, ಇದನ್ನು ಕೈಕೇಯಿಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನೆನಪಿಡಬೇಕು. ಅಲ್ಲದೆ ರಾಜನಲ್ಲಿ ವತ್ಸಲನಾದ, ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಆ ವೀರನು ರಾಜನು ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ನೋಡಿದ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆಯೂ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಾಯಿಯೊಡನೆಯಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅಲ್ಲಿ ರಾಜಪುತ್ರನ ಗರ್ವವಿಲ್ಲ, ತಂದೆಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಗೌರವ. ಅನಂತರ ಅವಳು ಎರಡು ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ಅತ್ತೆ ಕೌಸಲ್ಯೆಯದು, ಹೀಗೆ ಭಯಾನಕವಾದ ನಿರ್ಜನ ವನಕ್ಕೆ ಬರುವಾಗ ಅದು ಅವಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ಎರಡನೆಯದು ತಾಯಿಯದು — ಹಿಂದೆ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಅವಳಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಮಾತನ್ನೂ ಅವಳು ಧರಿಸಿದ್ದಾಳೆ. ‘ನನ್ನವರು ತಮ್ಮ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದ ಯಾವುದನ್ನೂ ನಾನು ಮರೆತಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಕ್ಯ — ‘ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯೇ, ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಪತಿಶುಶ್ರೂಷೆಯ ಹೊರತು ಬೇರೆ ತಪಸ್ಸನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ’; ಇದರಿಂದ ಅವಳು ಗೃಹಧರ್ಮವನ್ನೇ ತಪಶ್ಚರ್ಯೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಾನಮುತ್ಸೃಜ್ಯ’ (ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ — ಅಭಿಮಾನತ್ಯಾಗವೇ ಅಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಜ್ಞತೆಯ ಲಕ್ಷಣ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಬಿಡದವನು ಸಮದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು.

ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಅವಳು ಮೂರು ನಿದರ್ಶನಗಳಿಂದ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲನೆಯವಳು ಸಾವಿತ್ರಿ — ಪತಿಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿತಳಾದವಳು. ‘ಅಂತಹ ನಡತೆಯುಳ್ಳ ನೀವೂ ಪತಿಶುಶ್ರೂಷೆಯಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದ್ದೀರಿ’ ಎಂದು ಸೀತೆ ಅನಸೂಯೆಯನ್ನೇ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದರಿಂದ ಉಪದೇಶಿಸಿದವಳೇ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗುತ್ತಾಳೆ, ಉಪದೇಶ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಪ್ರಮಾಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯವಳು ರೋಹಿಣಿ — ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೇವತೆ; ಅವಳು ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದೆ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವೂ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆಕಾಶದಲ್ಲೂ ನಿತ್ಯಸಾಹಚರ್ಯವೇ ಶೋಭೆ ಎಂಬುದು ಉಪಮೆಯ ಭಾವ. ಮೂರನೆಯದು ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿರ್ದೇಶ — ಇಂತಹ, ಪತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ದೃಢವ್ರತೆಯರಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರು ತಮ್ಮದೇ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮದಿಂದ ದೇವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ‘ಸ್ವೇನ ಕರ್ಮಣಾ’ (ತಮ್ಮದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಫಲ ಪತಿಯ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲ್ಲ, ತಮ್ಮದೇ ಪುಣ್ಯದಿಂದ. ಈ ಮೂರರಿಂದ ಸೀತೆ ತೋರಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ, ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ ಪರತಂತ್ರತೆಯಲ್ಲ, ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ ಕರ್ಮ, ಅದರ ಫಲ ಸ್ವರ್ಗ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಅನಸೂಯೆಯ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸೀತೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಅನಸೂಯೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷಗೊಂಡಳು. ಅವಳು ಮೈಥಿಲಿಯ ನೆತ್ತಿಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಬಗೆಬಗೆಯ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಪಡೆದ ಮಹಾತಪಸ್ಸು ನನ್ನಲ್ಲಿದೆ; ಶುಚಿವ್ರತೆಯಾದ ಸೀತೆ, ಆ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ‘ಛಂದಯೇ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ — ‘ವರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು. ‘ಮೈಥಿಲಿ, ನಿನ್ನ ಮಾತು ಉಚಿತವೂ ಯುಕ್ತವೂ ಆಗಿದೆ; ನಾನು ಪ್ರೀತಳಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನಿನಗೆ ಯಾವ ಉಚಿತವಾದ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲಿ?’ ಎಂದು ಅವಳು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೀತೆ ವಿಸ್ಮಿತಳಾಗಿ, ಆದರೆ ಮಂದವಾದ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ, ತಪೋಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅವಳಿಗೆ ‘ಆಯಿತು’ ಎಂದಷ್ಟೇ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನಿಮ್ಮ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ಆಯಿತು, ಬೇರೇನನ್ನೂ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ನಿರ್ಲೋಭತೆಯ ಉತ್ತರ. ‘ಮಂದವಿಸ್ಮಯಾ’ (ಮಂದವಾದ ವಿಸ್ಮಯದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ವಿಸ್ಮಯವಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅದು ಮಂದವಾದುದು, ಲೋಭವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಹದ್ದಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಜ್ಞಳಾದ ಅನಸೂಯೆ ಅವಳ ಮೇಲೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರೀತಳಾದಳು; ವರವನ್ನು ಬಯಸದವನಿಗೇ ಕೊಡುವ ಇಚ್ಛೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಸ್ವಭಾವ. ‘ಆಗಲಿ ಸೀತೆ, ನಿನ್ನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು. ‘ತತ್ಸಂಶ್ರಿತ್ಯ ಬಲಮ್’ (ಆ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಬಲದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ತಪಸ್ಸು ಕೇವಲ ಕ್ಲೇಶಸಹನೆಯಲ್ಲ, ಕೊಡುವ ಶಕ್ತಿಯೂ ಹೌದು.

ಅನಸೂಯೆ ದಿವ್ಯವಾದ ಪ್ರೀತಿದಾನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾಳೆ — ಈ ದಿವ್ಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಾಲೆ, ವಸ್ತ್ರ, ಆಭರಣಗಳು, ಅಂಗರಾಗ ಮತ್ತು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಅನುಲೇಪನ. ‘ಸೀತೆ, ನಾನು ಕೊಟ್ಟ ಇದು ನಿನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಶೋಭಿಸಲಿ; ಇದು ನಿನಗೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿ, ಮಾಸದೆ ನಿತ್ಯವೂ ಇರುವುದು’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ತಪೋಬಲದಿಂದ ಕೊಟ್ಟ ವಸ್ತ್ರ ಬಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾಸುವುದಿಲ್ಲ; ವನವಾಸಿನಿಯಾದ ಸೀತೆಗೆ ಇದೇ ಮಹಾ ಅನುಗ್ರಹ, ಏಕೆಂದರೆ ವನದಲ್ಲಿ ವಸ್ತ್ರ ಮಾಸುವುದು ನಿತ್ಯವೇ. ‘ಜನಕಾತ್ಮಜೆ, ದಿವ್ಯವಾದ ಅಂಗರಾಗದಿಂದ ಲೇಪಿತಾಂಗಿಯಾಗಿ ನೀನು, ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಅವ್ಯಯನಾದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಶೋಭಿಸುವಂತೆ, ನಿನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಶೋಭಿಸುವೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಪತ್ನಿ ತನ್ನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಶೋಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಪತಿಯನ್ನು ಶೋಭಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅಲಂಕಾರವೂ ಸೇವೆಯ ಅಂಗವೇ. ಆ ಮೈಥಿಲಿ ವಸ್ತ್ರ, ಅಂಗರಾಗ, ಆಭರಣಗಳು, ಮಾಲೆಗಳು — ಈ ಅನುಪಮ ಪ್ರೀತಿದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಳು. ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಯಶಸ್ವಿನಿಯೂ ಧೀರೆಯೂ ಆದ ಸೀತೆ ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಆ ತಪೋಧನೆಯ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಳು — ದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಮೇಲೂ ಸೇವೆಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದಳು ಎಂಬುದು ಶಿಷ್ಟತೆಯ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಪ್ರೀತಿದಾನ’ ಎಂಬ ಪದ ನಾಲ್ಕೂ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮರುಕಳಿಸಿದೆ; ಅದರಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ದಾನದ ಮೌಲ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲೇ. ದಿವ್ಯ ವಸ್ತುಗಳು ವನದಲ್ಲಿ ನಿರುಪಯುಕ್ತವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೊಟ್ಟವು ವನದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಮಾಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಹಾಗೆ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ದೃಢವ್ರತೆಯಾದ ಅನಸೂಯೆ ಯಾವುದೋ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಲು ಮಾತು ಆರಂಭಿಸಿದಳು. ‘ಸೀತೆ, ಈ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನು ನಿನ್ನನ್ನು ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ ಪಡೆದನೆಂಬ ಕಥೆ ನನ್ನ ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದೆ’ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳಿದಳು. ‘ಶ್ರುತಿಮುಪಾಗತಾ’ (ಕಿವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಕಥೆ ಅವಳಿಗೆ ಕರ್ಣಪರಂಪರೆಯಿಂದಲೇ ತಿಳಿದಿದೆ, ನೇರವಾಗಿಯಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂಲದಿಂದಲೇ ಕೇಳುವ ಇಚ್ಛೆ. ‘ಮೈಥಿಲಿ, ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನಡೆದಂತೆಯೇ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೀನು ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಬೇಕು.’ ‘ಯಥಾಭೂತಮ್’ (ನಡೆದಂತೆಯೇ), ‘ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ’ (ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳೂ ಯಾಚನೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಸಂಕ್ಷೇಪವಲ್ಲ, ಅಲಂಕಾರವೂ ಅಲ್ಲ, ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಸಮಗ್ರ ವೃತ್ತಾಂತ. ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸೀತೆ ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾದ ಆ ತಾಪಸಿಗೆ ‘ಕೇಳಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದಳು. ಇದರಿಂದ ಸರ್ಗದ ಎರಡನೆಯ ಭಾಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿಂದ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸೀತೆಯದೇ ಮಾತು. ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹೇಳಿದ ಕಥೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ತನ್ನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ, ಇದು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ವಿರಳ.

ಸೀತೆ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಿಥಿಲೆಯ ಅಧಿಪತಿ ಜನಕನೆಂಬ ವೀರನು, ಧರ್ಮಜ್ಞನು, ಕ್ಷತ್ರಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳುತ್ತಾನೆ. ನೇಗಿಲನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಅವನು ಹೊಲದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಾನು ನೆಲವನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಮೇಲೆದ್ದೆನಂತೆ, ರಾಜನ ಮಗಳು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದೆ. ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬೀಜ ಬಿತ್ತುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ಆ ನರಪತಿ ಸರ್ವಾಂಗವೂ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು. ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದ ಅವನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ತಾನೇ ನನ್ನನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು “ಇವಳು ನನ್ನ ಮಗಳು” ಎಂದು ಹೇಳಿ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಸದೃಶವಾದ ಅಮಾನುಷವಾಣಿ ನುಡಿಯಿತು — “ನರಪತಿ, ಇದು ಹಾಗೆಯೇ; ಧರ್ಮದಿಂದ ಇವಳು ನಿನ್ನ ಮಗಳು.” ಅನಂತರ ಹರ್ಷಿತನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ನನ್ನ ತಂದೆ ಮಿಥಿಲಾಧಿಪನು ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆದು ವಿಪುಲವಾದ ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಳಾದ ಹಿರಿಯ ರಾಣಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು; ಸ್ನೇಹಮಯಿಯಾದ ಅವಳು ಮಾತೃಸೌಹೃದದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಜನ್ಮವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸೀತೆಯ ಬಾಯಿಂದಲೇ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಆತ್ಮನಿವೇದನದ ಶಾಂತ ಸ್ವರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ — ಅವಳು ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನಷ್ಟೇ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕಿಲ’ (ಅಂತೆ) ಎಂಬ ನಿಪಾತದಿಂದಲೂ ಅವಳ ವಿನಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷತ್ರಕರ್ಮಣ್ಯಭಿರತಃ’ (ಕ್ಷತ್ರಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿರತ), ‘ನ್ಯಾಯತಃ ಶಾಸ್ತಿ’ (ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಆಳುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಜನಕನ ದ್ವಿಮುಖತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನು ಜ್ಞಾನಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನಾದ ರಾಜನೂ ಹೌದು. ‘ಲಾಂಗಲಹಸ್ತಸ್ಯ’ (ನೇಗಿಲನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜನು ತಾನೇ ಉಳುತ್ತಿದ್ದುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ವಿಹಿತವಾದುದು; ಅಲ್ಲೇ ಅವಳು ಮೇಲೆದ್ದಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸೀತಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ನೇಗಿಲಗೆರೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತರಿಕ್ಷವಾಣಿಯಾದರೋ ದತ್ತಕಪುತ್ರಿತ್ವಕ್ಕೆ ದೈವಿಕ ಪ್ರಮಾಣ — ತಂದೆ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದು ಧರ್ಮದಿಂದಲೂ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು ಎಂದು ಎರಡರ ಸಂಗತಿ.

‘ಪತಿಸಂಯೋಗಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ನನ್ನ ವಯಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ತಂದೆ ದೀನನಾಗಿ ಚಿಂತೆಗೆ ಒಳಗಾದನು — ಹಣ ನಷ್ಟವಾದ ಬಡವನಂತೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕನ್ಯೆಯ ತಂದೆ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾಗಿದ್ದರೂ, ಸಮಾನರಿಂದಲೂ ಕೀಳಾದವರಿಂದಲೂ ಅವಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ಆ ಅವಮಾನವನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ರಾಜನು ಚಿಂತೆಯ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ತೆಪ್ಪವಿಲ್ಲದವನು ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು ಸೇರಲಾರದಂತೆ, ದಡ ಸೇರಲಾರದಾದನು. ನಾನು ಅಯೋನಿಜೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಆ ಮಹೀಪಾಲನು ಚಿಂತಿಸಿದರೂ ನನಗೆ ಸಮಾನನಾದ, ಸುಂದರನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ನಿರಂತರವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಈ ಬುದ್ಧಿ ಹುಟ್ಟಿತು — ಧರ್ಮದಿಂದ ಮಗಳಿಗೆ ಸ್ವಯಂವರವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವೆನು ಎಂದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕನ್ಯೆಯ ತಂದೆಯ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೇದನೆಯನ್ನು ಸರ್ವಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಜನೂ ಅದರಿಂದ ಮುಕ್ತನಲ್ಲ, ‘ಶಕ್ರೇಣಾಪಿ ಸಮಃ’ (ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮನಾಗಿದ್ದರೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದಲೇ ಅದು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಯೋನಿಜತ್ವವಾದರೋ ಜನಕನ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಕುಲಸಾಮ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗದು; ಆದ್ದರಿಂದ ವೀರ್ಯಪರೀಕ್ಷೆಯೊಂದೇ ಉಪಾಯವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಸ್ವಯಂವರಸಂಕಲ್ಪ ಸಮಂಜಸವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಚಿಂತಾರ್ಣವಗತಃ ಪಾರಂ ನಾಸಸಾದಾಪ್ಲವೋ ಯಥಾ’ (ತೆಪ್ಪವಿಲ್ಲದವನಂತೆ ಚಿಂತಾಸಮುದ್ರದ ದಡ ಸೇರಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸರ್ಗದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯವಾದುದು — ಚಿಂತೆ ಸಮುದ್ರ, ಬುದ್ಧಿ ತೆಪ್ಪ; ತೆಪ್ಪವಿಲ್ಲದವನು ದಾಟಲಾರನು. ಜನಕನಿಗೆ ತೆಪ್ಪವಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಅಯೋನಿಜತ್ವದಿಂದಲೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಕುಲದ ಹೋಲಿಕೆ ಅಸಾಧ್ಯ.

‘ಆಗ ಅವನ ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವರುಣನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಅಕ್ಷಯವಾದ ಬಾಣಗಳುಳ್ಳ ಎರಡು ಬತ್ತಳಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟನು. ಆ ಬಿಲ್ಲು ಅದರ ಭಾರದಿಂದ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟರೂ ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾಗದ್ದಾಗಿತ್ತು; ರಾಜರು ಕನಸಿನಲ್ಲೂ ಅದನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಲಾರದಾಗಿದ್ದರು. ಆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಪಡೆದು ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ನನ್ನ ತಂದೆ ರಾಜರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ರಾಜರನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸಿ ಘೋಷಿಸಿದನು — ಯಾವ ಮನುಷ್ಯನು ಈ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹೆದೆಯೇರಿಸುವನೋ ಅವನಿಗೆ ನನ್ನ ಮಗಳು ಪತ್ನಿಯಾಗುವಳು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು. ಬೆಟ್ಟದಂತಿದ್ದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಅದರ ಭಾರದಿಂದ ನೋಡಿ, ಅದನ್ನು ಎತ್ತಲಾರದೆ ರಾಜರು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊರಟುಹೋದರು.’ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಕಥೆಯ ಕೇಂದ್ರ — ಕನ್ಯೆಯ ವರನನ್ನು ಧನದಿಂದಲೂ ಕುಲದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ವೀರ್ಯದಿಂದ ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮ. ‘ಅಭಿವಾದ್ಯ ಜಗ್ಮುಃ’ (ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೊರಟುಹೋದರು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಕವಿ ರಾಜರ ಶೀಲವನ್ನೂ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ — ಸೋತರೂ ಅವರು ಬಿಲ್ಲಿನ ಹಿರಿಮೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಹೋದರು, ವಿರೋಧಿಸಿ ಅಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಜನಕನ ಚಿಂತೆ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಹಾರವಾಯಿತು, ಆದರೆ ಫಲ ಬಹುಕಾಲ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ‘ಅಸಂಚಾಲ್ಯಮ್’ (ಅಲುಗಾಡಿಸಲಾಗದ್ದು), ‘ನಮಯಿತುಂ ನ ಶಕ್ತಾಃ’ (ಬಗ್ಗಿಸಲಾರದಾದರು) ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎರಡು ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅಲುಗಾಡಿಸುವುದೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಬಗ್ಗಿಸುವುದಂತೂ ದೂರವೇ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಧನುರ್ಭಂಗದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

‘ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಈ ರಾಘವನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಡನೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದನು — ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು. ಧರ್ಮಾತ್ಮರಾದ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರು ನನ್ನ ತಂದೆಯಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೂಜಿತರಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ತಂದೆಗೆ ಹೇಳಿದರು — ಈ ರಾಘವರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ದಶರಥನ ಮಕ್ಕಳು, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ; ರಾಜಪುತ್ರನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ದೈವಿಕವಾದ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ತೋರಿಸು ಎಂದು. ಆ ವಿಪ್ರರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಅವನು ಆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ತರಿಸಿ ರಾಜಪುತ್ರನಿಗೆ ಆ ದೈವಿಕ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿ ತೆರೆಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲನೂ ವೀರ್ಯವಂತನೂ ಆದ ಅವನು ಅದನ್ನು ಬಗ್ಗಿಸಿ, ತಕ್ಷಣವೇ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ ಸೆಳೆದನು. ವೇಗದಿಂದ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಬಿಲ್ಲು ನಡುವೆ ಎರಡು ಹೋಳಾಯಿತು; ಅದರ ಶಬ್ದ ಬೀಳುವ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಿಯೆಯ ಶೀಘ್ರತೆಯನ್ನೇ ವೀರ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿಮೇಷಾಂತರಮಾತ್ರೇಣ’ (ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚಿ ತೆರೆಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ), ‘ಝಟಿತಿ’ (ತಕ್ಷಣವೇ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ, ಇತರರಿಗೆ ಕನಸಿನಲ್ಲೂ ಅಸಾಧ್ಯವಾದುದು ರಾಮನಿಗೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದ ಕಾರ್ಯ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆರು ಪಾದಗಳದ್ದು; ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನು ಒಂದೇ ಅಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸುದೀರ್ಘಸ್ಯ ತು ಕಾಲಸ್ಯ’ (ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ) ಎಂಬ ಆರಂಭದಿಂದ ಕವಿ ನಡುವಿನ ಕಾಲದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಆದರೆ ಫಲ ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರವೇ ದೊರೆಯಿತು; ಇದೇ ಕಥೆಯ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ. ರಾಮನ ಆಗಮನವಾದರೋ ಸ್ವಯಂವರಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರೊಡನೆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೋಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ; ದೈವವೇ ಅವನನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಧ್ವನಿ. ಬಿಲ್ಲು ಮುರಿದಾಗ ಸಿಡಿಲುಬೀಳುವ ಉಪಮೆ ಶಬ್ದವನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಘಟನೆಯ ದೈವಿಕತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಅನಂತರ ಸತ್ಯಸಂಧನಾದ ತಂದೆ ಉತ್ತಮ ಜಲಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಅಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು. ಆದರೆ ಆಗ ಕೊಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ರಾಘವನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ — ಅಯೋಧ್ಯಾಧಿಪತಿಯೂ ಪ್ರಭುವೂ ಆದ ತಂದೆಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅರಿಯದೆ. ಅನಂತರ ವೃದ್ಧನಾದ, ನನ್ನ ಮಾವನಾದ ದಶರಥರಾಜನನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸಿ ನನ್ನ ತಂದೆ ನನ್ನನ್ನು ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ನನ್ನ ತಂಗಿ, ಸಾಧ್ವಿಯೂ ಶುಭದರ್ಶನೆಯೂ ಆದ ಊರ್ಮಿಳೆಯನ್ನೂ ನನ್ನ ತಂದೆ ತಾನೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಹೀಗೆ ಆ ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ ನಾನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟೆ; ವೀರ್ಯವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಪತಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿದ್ದೇನೆ.’ ರಾಮನ ವಿನಯ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಗೆದ್ದರೂ ಅವನು ತಂದೆಯ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಧರ್ಮ ಅವನಿಗೆ ವಿಜಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಿರಿದು. ‘ಅನುರಕ್ತಾಸ್ಮಿ ಧರ್ಮೇಣ’ (ಧರ್ಮದಿಂದ ಅನುರಕ್ತಳಾಗಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆ ಕಥೆಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಮುಟ್ಟುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳ ಅನುರಾಗವೂ ಧರ್ಮಮೂಲವಾದುದು, ಕೇವಲ ಭಾವಮೂಲವಾದುದಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅನಸೂಯೆ ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಉದ್ಯತಾ ದಾತುಮ್’ (ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು), ‘ನ ಪ್ರತಿಜಗ್ರಾಹ’ (ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಎರಡರ ವಿರೋಧದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕೊಡುವವನು ಸಿದ್ಧ, ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನಾದರೋ ತಂದೆಯ ಅನುಮತಿಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಾನೆ. ಊರ್ಮಿಳೆಯ ದಾನವೂ ಅಲ್ಲೇ ಆಯಿತು, ಅದರಿಂದ ಸಹೋದರರ ಜೋಡಿಗೆ ಪತ್ನಿಯರ ಜೋಡಿ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അനസൂയ സീതയ്ക്കു ദീർഘമായ ഉപദേശം നൽകി. ഈ സർഗത്തിൽ സീത ആ ഉപദേശത്തെ ആദരിച്ച് തന്റെ നിഷ്ഠ അറിയിക്കുന്നു; പിന്നെ അനസൂയയുടെ പ്രീതിദാനവും സീതയുടെ സ്വയംവരകഥയും തുടരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഉപദേശിക്കപ്പെട്ട വൈദേഹി — സ്വയവും അസൂയയില്ലാത്തവൾ — അനസൂയ നൽകിയ വാക്കിനെ ആദരിച്ച് മെല്ലെ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ‘മന്ദം’ (മെല്ലെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി അവളുടെ വിനയം കാണിക്കുന്നു; ഗുരുജനങ്ങളുടെ മുന്നിൽ ഉറക്കെ സംസാരിക്കരുതെന്നാണ് ശിഷ്ടാചാരം. ഇവിടെ കവി ഒരു ശ്ലേഷവും രചിക്കുന്നു — ‘അനസൂയ’ എന്നത് ഇരുവർക്കും വിശേഷണമാകുന്നു; ഒരുവൾക്കു പേരുകൊണ്ട്, മറ്റവൾക്കു സ്വഭാവംകൊണ്ട്. ‘ആര്യേ, അങ്ങ് എന്നോടു പറയുന്നതിൽ അദ്ഭുതമില്ല; സ്ത്രീക്കു ഭർത്താവുതന്നെയാണ് ഗുരു എന്ന് എനിക്കും മുമ്പുതന്നെ അറിയാം’ എന്ന് അവൾ പറഞ്ഞു. പിന്നെ അവൾ തന്റെ സിദ്ധാന്തം പറയുന്നു: ‘ഈ ഭർത്താവ് അനാര്യനും സദാചാരമില്ലാത്തവനുമായിരുന്നാലും, ഞാൻ ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇരട്ടമനസ്സില്ലാതെ പെരുമാറണം.’ ‘അദ്വൈധം’ (ഇരട്ടമനസ്സില്ലാതെ) എന്ന പദത്തിലാണ് സർഗത്തിന്റെ മൂലം — ദ്വൈധം എന്നാൽ ചിത്തത്തിന്റെ വിഭജനം, അതിന്റെ അഭാവംതന്നെയാണ് നിഷ്ഠ. ‘അപ്പോൾ ഗുണങ്ങളാൽ പ്രശംസനീയനും കരുണയുള്ളവനും ജിതേന്ദ്രിയനും സ്ഥിരമായ അനുരാഗമുള്ളവനും ധർമാത്മാവും അമ്മയെപ്പോലെയും അച്ഛനെപ്പോലെയും പ്രിയനുമായവന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ!’ എന്ന അർഥാപത്തിയിലൂടെ അവൾ ഭർത്താവിന്റെ ഗുണങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — ഏറ്റവും താണവനോടുപോലും നിഷ്ഠ വേണമെങ്കിൽ, ഇത്തരമൊരാളോടുള്ളതിനെക്കുറിച്ച് എന്തു പറയാൻ എന്നാണ് ഭാവം.

പിന്നെ സീത രാമന്റെ ശീലം ദൃഷ്ടാന്തത്തിലൂടെ വ്യക്തമാക്കുന്നു: ‘മഹാബലനായ രാമൻ കൗസല്യയോട് എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നുവോ, മറ്റു രാജപത്നിമാരോടും അങ്ങനെതന്നെയാണ് പെരുമാറുന്നത്’; അമ്മമാർ തമ്മിലുള്ള ഭേദം അദ്ദേഹത്തിനില്ല; കൈകേയിയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഇതു പ്രത്യേകം ഓർക്കേണ്ടതാണ്. മാത്രമല്ല, പിതാവിനോടു വാത്സല്യമുള്ളവനും ധർമജ്ഞനുമായ ആ വീരൻ, രാജാവ് ഒരിക്കൽമാത്രം കണ്ടിട്ടുള്ള സ്ത്രീകളോടുപോലും അഭിമാനം വെടിഞ്ഞ് അമ്മയോടെന്നപോലെ പെരുമാറുന്നു — അവിടെ രാജപുത്രന്റെ ഗർവില്ല, പിതാവുമായുള്ള ബന്ധംകൊണ്ടുള്ള ഗൗരവം മാത്രം. തുടർന്ന് അവൾ രണ്ട് ഉപദേശങ്ങൾ ഓർക്കുന്നു. ഒന്നാമത്തേത് ഭർതൃമാതാവായ കൗസല്യയുടേതാണ്; ഇങ്ങനെ ഭയാനകവും ആളൊഴിഞ്ഞതുമായ വനത്തിലേക്കു വരുമ്പോൾ നൽകിയ ആ ഉപദേശം അവളുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഉറച്ചു സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു. രണ്ടാമത്തേത് സ്വന്തം അമ്മയുടേതാണ്; പണ്ട് പാണിഗ്രഹണസമയത്ത് അഗ്നിയുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അമ്മ ഉപദേശിച്ച ആ വാക്കും അവൾ ഓർമയിൽ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘സ്വജനങ്ങൾ പറഞ്ഞതൊന്നും ഞാൻ മറന്നിട്ടില്ല’ എന്ന് അവൾ പറയുന്നു. ഒടുവിൽ ഒരു സിദ്ധാന്തവാക്യം: ‘ധർമചാരിണീ, സ്ത്രീക്ക് ഭർതൃശുശ്രൂഷയല്ലാതെ മറ്റൊരു തപസ്സ് വിധിച്ചിട്ടില്ല’; ഇതിലൂടെ അവൾ ഗൃഹധർമത്തെത്തന്നെ തപശ്ചര്യയായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘മാനമുത്സൃജ്യ’ (അഭിമാനം വെടിഞ്ഞ്) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ വിശേഷിച്ചും മനനം ചെയ്യേണ്ടവയാണ് — അഭിമാനം വെടിയുന്നതുതന്നെയാണ് അവിടെ ധർമജ്ഞതയുടെ ലക്ഷണം, കാരണം അഭിമാനം വെടിയാത്തവനു സമദൃഷ്ടി ലഭിക്കുകയില്ല.

തന്റെ സിദ്ധാന്തം അവൾ മൂന്നു നിദർശനങ്ങളാൽ ദൃഢമാക്കുന്നു. ഒന്നാമത് സാവിത്രി — ഭർതൃശുശ്രൂഷ ചെയ്ത് സ്വർഗത്തിൽ മഹത്ത്വം നേടിയവൾ. ‘അതേ ആചരണമുള്ള അങ്ങും ഭർതൃശുശ്രൂഷയാൽ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്നു സീത അനസൂയയെത്തന്നെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു; ഇതിലൂടെ ഉപദേഷ്ടാവുതന്നെ ഉദാഹരണമാകുന്നു, ഉപദേശം ആചരണത്താൽ തെളിയിക്കപ്പെടുന്നു. രണ്ടാമത് രോഹിണി — എല്ലാ സ്ത്രീകളിലും ശ്രേഷ്ഠയും ആകാശത്തിലെ ദേവതയും; ചന്ദ്രനില്ലാതെ ഒരു നിമിഷംപോലും അവൾ കാണപ്പെടുന്നില്ല. ആകാശത്തിലും നിത്യസാഹചര്യംതന്നെയാണ് ശോഭ എന്നാണ് ഉപമയുടെ ഭാവം. മൂന്നാമത് ഒരു സാമാന്യനിർദേശം — ഇത്തരം, ഭർത്താവിനോടു ദൃഢവ്രതമുള്ള ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകൾ സ്വന്തം പുണ്യകർമത്താൽ ദേവലോകത്തിൽ മഹത്ത്വം നേടുന്നു. ‘സ്വേന കർമണാ’ (സ്വന്തം കർമത്താൽ) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ഫലം ഭർത്താവിന്റെ പ്രസാദത്താലല്ല, സ്വന്തം പുണ്യത്താലാണ്. ഈ മൂന്നിലൂടെയും സീത കാണിക്കുന്നത്, പാതിവ്രത്യം പരതന്ത്രതയല്ല, സ്വർഗം ഫലമായുള്ള സ്വതന്ത്രമായ കർമമാണ് എന്നാണ്. ഇങ്ങനെ സീതയുടെ മറുപടി അവസാനിക്കുന്നു; അനസൂയയുടെ ഹർഷത്തിനുള്ള ഭൂമികയും ഒരുങ്ങുന്നു.

സീത പറഞ്ഞ വാക്കു കേട്ട് അനസൂയ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടയായി. അവൾ മൈഥിലിയുടെ ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന് ഹർഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘വിവിധ നിയമങ്ങളാൽ നേടിയ മഹത്തായ തപസ്സ് എനിക്കുണ്ട്; ശുചിവ്രതയായ സീതേ, ആ ബലത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഞാൻ നിന്നെ വരം ചോദിക്കാൻ ക്ഷണിക്കുന്നു.’ ‘ഛന്ദയേ’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം — ‘വരം സ്വീകരിക്കാൻ ഞാൻ നിന്നെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു’ എന്നാണ്. ‘മൈഥിലീ, നിന്റെ വാക്ക് ഉചിതവും യുക്തവുമാണ്; ഞാൻ പ്രീതയാണ്; നിനക്ക് എന്ത് ഉചിതമായ പ്രിയം ചെയ്യണം?’ എന്ന് അവൾ ചോദിക്കുന്നു. അവളുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് സീത വിസ്മയിച്ചു, എന്നാൽ നേരിയ വിസ്മയത്തോടെ, തപോബലമുള്ള അവളോട് ‘എല്ലാം ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു’ എന്നുമാത്രം പറഞ്ഞു — ‘അങ്ങയുടെ വാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ എല്ലാം സാധിച്ചു, മറ്റൊന്നും ഞാൻ യാചിക്കുന്നില്ല’ എന്ന നിർലോഭതയുടെ മറുപടി. ‘മന്ദവിസ്മയാ’ (നേരിയ വിസ്മയത്തോടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വിസ്മയമുണ്ടായിരുന്നു, എന്നാൽ അതു നേരിയതായിരുന്നു, ലോഭം ജനിപ്പിക്കുന്നതായിരുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ധർമജ്ഞയായ അനസൂയ അവളിൽ കൂടുതൽ പ്രീതയായി; വരം ആഗ്രഹിക്കാത്തവനുതന്നെ നൽകാനുള്ള ആഗ്രഹം വർധിക്കുന്നു എന്നതാണ് ലോകസ്വഭാവം. ‘ഹന്ത സീതേ, നിന്റെ ഹർഷത്തെ ഞാൻ സഫലമാക്കാം’ എന്ന് അവൾ പറഞ്ഞു. ‘തത്സംശ്രിത്യ ബലം’ (ആ ബലത്തെ ആശ്രയിച്ച്) എന്ന പദത്തിൽ തപസ്സ് ബലമായി നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു — തപസ്സ് ക്ലേശം സഹിക്കൽ മാത്രമല്ല, നൽകാനുള്ള ശക്തികൂടിയാണ്.

അനസൂയ ദിവ്യമായ പ്രീതിദാനം നൽകുന്നു — ഈ ദിവ്യവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ മാലയും വസ്ത്രവും ആഭരണങ്ങളും അംഗരാഗവും വിലയേറിയ അനുലേപനവും. ‘സീതേ, ഞാൻ നൽകുന്ന ഇതു നിന്റെ ശരീരത്തെ ശോഭിപ്പിക്കട്ടെ; ഇത് എപ്പോഴും യോജിച്ചതും ക്ലേശമേൽക്കാത്തതുമായിരിക്കും’ എന്ന് അവൾ പറയുന്നു — തപോബലത്താൽ നൽകിയ വസ്ത്രം വാടുകയോ കേടുവരികയോ ചെയ്യുകയില്ല; വനവാസിനിയായ സീതയ്ക്ക് ഇതുതന്നെയാണ് വലിയ അനുഗ്രഹം, കാരണം വനത്തിൽ വസ്ത്രം എപ്പോഴും മലിനമാകുന്നു. ‘ജനകപുത്രീ, ദിവ്യമായ അംഗരാഗം പുരട്ടിയ ശരീരത്തോടെ, ശ്രീദേവി അവ്യയനായ വിഷ്ണുവിനെയെന്നപോലെ, നീ ഭർത്താവിനെ ശോഭിപ്പിക്കും’ എന്ന ഉപമ — പത്നി തന്നെത്തന്നെയല്ല, ഭർത്താവിനെയാണ് ശോഭിപ്പിക്കുന്നത്; അലങ്കാരവും സേവയുടെ അംഗംതന്നെ. ആ മൈഥിലി വസ്ത്രവും അംഗരാഗവും ആഭരണങ്ങളും മാലകളുമടങ്ങിയ അനുത്തമമായ പ്രീതിദാനം സ്വീകരിച്ചു. അതു സ്വീകരിച്ച് യശസ്വിനിയും ധീരയുമായ സീത കൈകൂപ്പി ആ തപോധനയെ ഉപാസിച്ചു — ദാനം സ്വീകരിച്ചശേഷവും സേവ ഉപേക്ഷിച്ചില്ല, മറിച്ച് വർധിപ്പിച്ചു എന്നതാണ് ശിഷ്ടതയുടെ ലക്ഷണം. ‘പ്രീതിദാനം’ എന്ന പദം നാലിടത്തും ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ദാനത്തിന്റെ മൂല്യം വസ്തുക്കളിലല്ല, പ്രീതിയിൽത്തന്നെയാണ്. ദിവ്യവസ്തുക്കൾ വനത്തിൽ അനുപയുക്തമെന്നു തോന്നാം; എന്നാൽ തപസ്സാൽ നൽകപ്പെട്ടവയായതിനാൽ അവ വനത്തിൽത്തന്നെയാണ് ഏറ്റവും ഉപയുക്തമാകുന്നത്, കാരണം അവ കേടുവരികയോ വാടുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല.

അങ്ങനെ ഉപാസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സീതയെ കണ്ട് ദൃഢവ്രതയായ അനസൂയ ഇഷ്ടമുള്ള ഒരു കഥ ചോദിക്കാൻ സംസാരിച്ചുതുടങ്ങി. ‘സീതേ, യശസ്വിയായ ഈ രാഘവൻ സ്വയംവരത്തിൽ നിന്നെ നേടി എന്നൊരു കഥ ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്’ എന്ന് അവൾ പറഞ്ഞു. ‘ശ്രുതിമുപാഗതാ’ (കേട്ടിട്ടുണ്ട്) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കഥ അവൾ കേട്ടറിവിലൂടെമാത്രമാണ് അറിഞ്ഞത്, നേരിട്ടല്ല; അതുകൊണ്ട് മൂലത്തിൽനിന്നുതന്നെ കേൾക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം. ‘മൈഥിലീ, ആ കഥ വിസ്തരിച്ചു കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നടന്നതുപോലെതന്നെ മുഴുവനായി നീ അത് എന്നോടു പറയണം.’ ‘യഥാഭൂതം’ (നടന്നതുപോലെ), ‘കാർത്സ്ന്യേന’ (മുഴുവനായി) എന്നീ രണ്ടു പദങ്ങളും യാചനയുടെ സ്വരൂപം കാണിക്കുന്നു — ചുരുക്കമല്ല, അലങ്കാരവുമല്ല, യഥാർഥവും സമഗ്രവുമായ വൃത്താന്തം. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട സീത ധർമചാരിണിയായ ആ താപസിയോട് ‘കേട്ടാലും’ എന്നു പറഞ്ഞ് ആ കഥ പറഞ്ഞു. ഇതോടെ സർഗത്തിന്റെ രണ്ടാംഭാഗം ആരംഭിക്കുന്നു — ഇവിടെനിന്ന് സർഗാന്തംവരെ എല്ലാം സീതയുടെതന്നെ വാക്കാണ്. ബാലകാണ്ഡത്തിൽ കവി പറഞ്ഞ കഥ ഇവിടെ സീതയുടെ സ്വന്തം വായിലൂടെ വീണ്ടും പറയപ്പെടുന്നു; ഇതു രാമായണത്തിൽ വിരളമാണ്.

സീത കഥ ആരംഭിക്കുന്നു: ‘മിഥിലാധിപതിയായ ജനകൻ എന്ന വീരനും ധർമജ്ഞനുമായ രാജാവ് ക്ഷത്രകർമത്തിൽ നിരതനായി ന്യായപ്രകാരം ഭൂമി ഭരിക്കുന്നു. കലപ്പ കൈയിലേന്തി വയൽ ഉഴുതുകൊണ്ടിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ ഞാൻ ഭൂമി പിളർന്നു പൊങ്ങിവന്നുവത്രേ; രാജാവിന്റെ പുത്രി എന്നു പ്രസിദ്ധയായി. മുഷ്ടി നിറയെ വിത്തു വിതറുന്നതിൽ മുഴുകിയിരുന്ന ആ രാജാവ് ശരീരം മുഴുവൻ പൊടിപുരണ്ട എന്നെ കണ്ട് വിസ്മയിച്ചു. സന്താനമില്ലാതിരുന്ന അദ്ദേഹം സ്നേഹത്തോടെ സ്വയം എന്നെ മടിയിലെടുത്ത് ‘ഇവൾ എന്റെ മകൾ’ എന്നു പറഞ്ഞ് എന്നിൽ സ്നേഹം ചൊരിഞ്ഞു. അന്തരീക്ഷത്തിൽനിന്ന് അനുപമമായ ഒരു അമാനുഷവാണി ഉണ്ടായി — ‘രാജാവേ, ഇതങ്ങനെതന്നെ; ധർമപ്രകാരം ഇവൾ നിന്റെ മകളാണ്.’ അതോടെ സന്തുഷ്ടനായ ധർമാത്മാവും മിഥിലാധിപനുമായ എന്റെ പിതാവ് എന്നെ ലഭിച്ച് വിപുലമായ സമൃദ്ധി നേടി. പുണ്യകർമിണിയായ ജ്യേഷ്ഠരാജ്ഞിക്ക് അദ്ദേഹം സ്നേഹപൂർവം എന്നെ ഏൽപ്പിച്ചു; സ്നേഹമയിയായ അവൾ മാതൃസൗഹൃദത്തോടെ എന്നെ വളർത്തി.’ ഇവിടെ കവി ജന്മവൃത്താന്തം സീതയുടെതന്നെ വായിലൂടെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ശാന്തമായ ആത്മനിവേദനത്തിന്റെ സ്വരം നിലനിർത്തപ്പെടുന്നു — അവൾ മാഹാത്മ്യം വർണിക്കുന്നില്ല, വൃത്താന്തം മാത്രം പറയുന്നു. ‘കില’ (അത്രേ) എന്ന നിപാതത്തിലൂടെയും അവളുടെ വിനയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ക്ഷത്രകർമണ്യഭിരതഃ’ (ക്ഷത്രകർമത്തിൽ നിരതൻ), ‘ന്യായതഃ ശാസ്തി’ (ന്യായപ്രകാരം ഭരിക്കുന്നു) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ ജനകന്റെ ദ്വൈവിധ്യം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — അദ്ദേഹം ജ്ഞാനി മാത്രമല്ല, പ്രജാപാലനത്തിൽ സമർഥനായ രാജാവുമാണ്. ‘ലാംഗലഹസ്തസ്യ’ (കലപ്പ കൈയിലേന്തിയവന്റെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാജാവ് സ്വയം ഉഴുന്നതു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; യജ്ഞഭൂമിയുടെ സംസ്കാരത്തിനായി വിധിച്ചിട്ടുള്ളതാണത്; അവിടെയാണ് അവൾ പൊങ്ങിവന്നത്; അതുകൊണ്ട് ‘സീത’ എന്ന പേരും ഉഴവുചാലിനെ കുറിക്കുന്നതാണ്. അന്തരീക്ഷവാണിയോ ദത്തുപുത്രീത്വത്തിനുള്ള ദൈവികപ്രമാണമാണ് — പിതാവ് സ്നേഹത്താൽ പറഞ്ഞത് ധർമത്താലും സിദ്ധമായി; ഇരുവരുടെയും ഒത്തുചേരൽ.

‘ഭർത്താവുമായുള്ള സംയോഗത്തിന് അനുയോജ്യമായ എന്റെ പ്രായം കണ്ട് എന്റെ പിതാവ്, ധനം നഷ്ടപ്പെട്ട ദരിദ്രനെപ്പോലെ, ദീനനായി ചിന്തയിലാണ്ടു. ഭൂമിയിൽ ഇന്ദ്രനു തുല്യനായാലും, കന്യകയുടെ പിതാവ് ലോകത്തിൽ സമന്മാരിൽനിന്നും താണവരിൽനിന്നും അപമാനം നേരിടുന്നു. അധികം അകലെയല്ലാത്ത ആ അപമാനം തന്നിൽ കണ്ട്, ചിന്താസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയ രാജാവ്, തോണിയില്ലാത്തവൻ സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയെന്നപോലെ, കരയെത്തിയില്ല. ഞാൻ അയോനിജയാണെന്നറിഞ്ഞ ആ ഭൂപാലൻ എത്ര ചിന്തിച്ചിട്ടും എനിക്കു തുല്യനും യോഗ്യനുമായ ഒരു ഭർത്താവിനെ കണ്ടെത്തിയില്ല. ഇടതടവില്ലാതെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന് ഈ ബുദ്ധിയുദിച്ചു — ധർമപ്രകാരം മകളുടെ സ്വയംവരം നടത്താം.’ ഇവിടെ കവി കന്യകയുടെ പിതാവിന്റെ ലോകപ്രസിദ്ധമായ വേദന സർവസാധാരണരൂപത്തിൽ വർണിക്കുന്നു — രാജാവുപോലും അതിൽനിന്നു മുക്തനല്ല; ‘ശക്രേണാപി സമഃ’ (ഇന്ദ്രനു തുല്യനായാലും) എന്ന പദംകൊണ്ടുതന്നെ അതു വ്യഞ്ജിക്കപ്പെടുന്നു. അയോനിജത്വം ജനകന്റെ ചിന്ത വർധിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം അവിടെ കുലസാമ്യം നിർണയിക്കാനാവില്ല; അതുകൊണ്ട് വീര്യപരീക്ഷ മാത്രമാണ് ഒരേയൊരു ഉപായമായി ശേഷിക്കുന്നത്; അതിനാൽ സ്വയംവരസങ്കല്പം യുക്തിസഹമാകുന്നു. ‘ചിന്താർണവഗതഃ പാരം നാസസാദാപ്ലവോ യഥാ’ (ചിന്താസമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയവൻ, തോണിയില്ലാത്തവനെപ്പോലെ, കരയെത്തിയില്ല) എന്ന ഉപമ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും രമണീയമായതാണ് — ചിന്ത സമുദ്രം, ബുദ്ധി തോണി; തോണിയില്ലാത്തവനു കടക്കാനാവില്ല. ജനകനു തോണിയില്ലാതെപോയത് അയോനിജത്വം കാരണമാണ്, കാരണം അവിടെ കുലങ്ങളുടെ താരതമ്യം അസാധ്യമാണ്.

‘അപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹായജ്ഞത്തിൽ മഹാത്മാവായ വരുണൻ പ്രീതനായി ശ്രേഷ്ഠമായ ഒരു വില്ലും അക്ഷയമായ ബാണങ്ങളുള്ള രണ്ട് ആവനാഴികളും നൽകി. ആ വില്ല് അതിന്റെ ഭാരംകാരണം മനുഷ്യർക്ക് എത്ര ശ്രമിച്ചാലും ചലിപ്പിക്കാനാവാത്തതായിരുന്നു; രാജാക്കന്മാർക്ക് സ്വപ്നത്തിൽപ്പോലും അതു വളയ്ക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ആ വില്ലു ലഭിച്ചശേഷം സത്യവാദിയായ എന്റെ പിതാവ് രാജാക്കന്മാരുടെ സമ്മേളനത്തിൽ ആദ്യം ഭൂപതിമാരെ വിളിച്ചുകൂട്ടി പ്രഖ്യാപിച്ചു — ഈ വില്ല് ഉയർത്തി ഞാൺ കെട്ടുന്നവന് എന്റെ മകൾ ഭാര്യയാകും, സംശയമില്ല. പർവതസമാനമായ ആ ശ്രേഷ്ഠധനുസ്സ് അതിന്റെ ഭാരംകൊണ്ട് ഉയർത്താൻ കഴിയാതെ രാജാക്കന്മാർ അതിനെ നമസ്കരിച്ചു മടങ്ങിപ്പോയി.’ ഈ പ്രതിജ്ഞയാണ് കഥയുടെ കേന്ദ്രം — കന്യകയുടെ വരനെ ധനംകൊണ്ടോ കുലംകൊണ്ടോ അല്ല, വീര്യംകൊണ്ടാണ് നിർണയിക്കുന്നത് എന്ന ക്ഷത്രിയധർമം. ‘അഭിവാദ്യ ജഗ്മുഃ’ (നമസ്കരിച്ചു മടങ്ങിപ്പോയി) എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ കവി രാജാക്കന്മാരുടെ ശീലവും സംരക്ഷിക്കുന്നു — പരാജിതരായിട്ടും അവർ വില്ലിന്റെ മഹത്ത്വം അംഗീകരിച്ച് നമസ്കരിച്ചിട്ടാണ് പോയത്, എതിർത്തിട്ടല്ല. ഇങ്ങനെ ജനകന്റെ ചിന്ത ഒരു പരീക്ഷയിലൂടെ പരിഹരിക്കപ്പെട്ടു; എന്നാൽ ഫലം ഏറെക്കാലം ലഭിച്ചില്ല. ‘അസഞ്ചാല്യം’ (ചലിപ്പിക്കാനാവാത്തത്), ‘വളയ്ക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല’ എന്നിങ്ങനെ ക്രമമായി രണ്ട് അസാമർഥ്യങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു — ചലിപ്പിക്കാൻപോലും കഴിയില്ല, വളയ്ക്കുന്നത് അതിലും ദൂരെ. ഇതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന ധനുർഭംഗത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

‘വളരെക്കാലത്തിനുശേഷം മഹാദ്യുതിയായ ഈ രാഘവൻ വിശ്വാമിത്രനോടൊപ്പം യജ്ഞം കാണാനെത്തി — സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം സത്യപരാക്രമനായ രാമൻ. എന്റെ പിതാവിനാൽ നന്നായി പൂജിക്കപ്പെട്ട ധർമാത്മാവായ വിശ്വാമിത്രൻ അവിടെ പിതാവിനോടു പറഞ്ഞു — ദശരഥന്റെ പുത്രന്മാരായ ഈ രണ്ടു രാഘവന്മാർ, രാമനും ലക്ഷ്മണനും, വില്ലു കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; രാജപുത്രനായ രാമനു ദിവ്യമായ ആ വില്ലു കാണിച്ചുകൊടുക്കൂ. ആ ബ്രാഹ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം ആ വില്ലു കൊണ്ടുവന്നു, ദിവ്യമായ അതു രാജപുത്രനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് മഹാബലനും വീര്യവാനുമായ അദ്ദേഹം അതു വളച്ച്, ഉടനെ ഞാൺ കയറ്റി, വലിച്ചുനിറച്ചു. വേഗത്തിൽ വലിച്ചപ്പോൾ വില്ല് നടുവിൽ രണ്ടായി ഒടിഞ്ഞു; അതിന്റെ ശബ്ദം ഇടിവാൾ വീഴുന്നതുപോലെ ഭയങ്കരമായിരുന്നു.’ ഇവിടെ കവി ക്രിയയുടെ വേഗത്തെത്തന്നെ വീര്യത്തിന്റെ പ്രമാണമാക്കുന്നു — ‘നിമേഷാന്തരമാത്രേണ’ (ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട്), ‘ഝടിതി’ (ഉടനെ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിലൂടെ, മറ്റുള്ളവർക്കു സ്വപ്നത്തിൽപ്പോലും അസാധ്യമായത് രാമന് ഒരു നിമിഷത്തെ ജോലിയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നാല്പത്താറാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ള ആറുപാദശ്ലോകമാണ്; വിശ്വാമിത്രന്റെ വാക്കു മുഴുവൻ ഒരേ അക്കത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘സുദീർഘസ്യ തു കാലസ്യ’ (വളരെക്കാലത്തിനുശേഷം) എന്ന ആരംഭത്തിലൂടെ കവി ഇടക്കാലത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു, എന്നാൽ ഫലം ഏറെക്കാലം കഴിഞ്ഞാണ് ലഭിച്ചത്; ഇതാണ് കഥയിലെ കാത്തിരിപ്പ്. രാമന്റെ വരവ് സ്വയംവരത്തിനല്ല, വിശ്വാമിത്രനോടൊപ്പം യജ്ഞം കാണാനാണ്; ദൈവംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തെ അവിടെ എത്തിക്കുന്നത് എന്നാണ് ധ്വനി. വില്ലൊടിയുമ്പോഴുള്ള ഇടിവാൾപതനത്തിന്റെ ഉപമ ശബ്ദത്തെ മാത്രമല്ല, സംഭവത്തിന്റെ ദൈവികതയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘പിന്നെ സത്യപ്രതിജ്ഞനായ പിതാവ് ഉത്തമമായ ജലപാത്രം ഉയർത്തി എന്നെ അവിടെ രാമനു നൽകാൻ ഒരുങ്ങി. എന്നാൽ നൽകപ്പെടുമ്പോൾ രാഘവൻ എന്നെ സ്വീകരിച്ചില്ല — അയോധ്യാധിപതിയും പ്രഭുവുമായ പിതാവിന്റെ ഇഷ്ടം അറിയാതെ. പിന്നെ വൃദ്ധനായ ദശരഥരാജാവിനെ — എന്റെ ഭർതൃപിതാവിനെ — ക്ഷണിച്ചുവരുത്തി എന്റെ പിതാവ് എന്നെ ആത്മജ്ഞാനിയായ രാമനു നൽകി. എന്റെ അനുജത്തിയും സാധ്വിയും ശുഭദർശനയുമായ ഊർമിളയെയും എന്റെ പിതാവ് സ്വയം ലക്ഷ്മണനു ഭാര്യയായി നൽകി. ഇങ്ങനെ ആ സ്വയംവരത്തിൽ ഞാൻ രാമനു നൽകപ്പെട്ടു; വീര്യവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഭർത്താവിനോട് ഞാൻ ധർമപ്രകാരം അനുരക്തയാണ്.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വിനയം പ്രകാശിക്കുന്നു — ജയിച്ചിട്ടും പിതാവിന്റെ അനുമതിയില്ലാതെ അദ്ദേഹം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിനു വിജയത്തെക്കാൾ ധർമമാണ് വലുത്. ‘അനുരക്താസ്മി ധർമേണ’ (ധർമപ്രകാരം അനുരക്തയാണ്) എന്ന അവസാനപദത്തിലൂടെ കഥയുടെ ആരംഭത്തിൽ പറഞ്ഞ സിദ്ധാന്തംതന്നെ സീത വീണ്ടും സ്പർശിക്കുന്നു — അവളുടെ അനുരാഗവും ധർമമൂലമാണ്, ഭാവമൂലം മാത്രമല്ല. ഇങ്ങനെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അനസൂയ ആ കഥ കേട്ട് പ്രശംസിക്കുകയും സീതയെ അലങ്കരിച്ച് രാമന്റെ അടുത്തേക്ക് അയയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ഉദ്യതാ ദാതും’ (നൽകാൻ ഒരുങ്ങി), ‘ന പ്രതിജഗ്രാഹ’ (സ്വീകരിച്ചില്ല) എന്നിവ തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യത്തിൽ കവി ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മത കാണിക്കുന്നു — ദാതാവ് തയ്യാറാണ്, സ്വീകർത്താവോ പിതാവിന്റെ അനുജ്ഞ കാത്തിരിക്കുന്നു. ഊർമിളയുടെ ദാനവും അവിടെവച്ചുതന്നെ നടന്നു; അതോടെ സഹോദരജോഡിക്കു ഭാര്യാജോഡി സിദ്ധിച്ചു.

In the previous sarga Anasūyā had given Sītā a long teaching. In this sarga Sītā honours that teaching and declares her own devotion; then come Anasūyā's gift of love and the story of Sītā's marriage. Addressed so by Anasūyā, Vaidehī — herself free of spite — honoured her words and began to speak softly, as courtesy requires before an elder. The poet plays on the name: both women are anasūyā, "without spite", one by name and the other by nature. "It is no wonder, noble lady, that you tell me this," Sītā said; "I too have long known that for a woman her husband is her guru." Then she stated her own principle: "Even if my husband were ignoble and without means, I should have to treat him here with an undivided mind." That "undivided" is the root of the sarga: a divided mind is the opposite of devotion. "How much more so, then, when he is praised for his virtues, compassionate, master of his senses, steady in love, righteous, and dear to me as a mother and a father!" If devotion is owed even to the least of husbands, what need be said of such a man?

Then Sītā made Rāma's character plain by example: "The way mighty Rāma behaves towards Kausalyā is exactly how he behaves towards the king's other wives" — he makes no distinction between his mothers, which is worth remembering in the case of Kaikeyī. "Even towards women the king has looked on only once, this hero, loving to his father and knowing righteousness, lays aside his pride and behaves as towards a mother." There is no princely arrogance in him, only respect for his father's ties; laying aside pride is the mark of knowing righteousness, for a man who keeps his pride cannot see all alike. Then she recalled two pieces of counsel. The first was her mother-in-law Kausalyā's, given as she set out for this lonely and fearful forest, which stood firm in her heart still. The second was her own mother's, given long ago before the fire at the time her hand was bestowed, and those words too she held fast. "I have forgotten nothing my own people told me," she said, and she ended with a principle: "For a woman, lady who walks in righteousness, no austerity is ordained other than serving her husband." So she set the duty of the household on a level with ascetic practice.

She supported her view with three examples. First Sāvitrī, who by serving her husband is honoured in heaven; and turning to Anasūyā herself, Sītā said, "You too, living the same way, have reached heaven through service to your husband" — so the teacher herself becomes the example, and the teaching is proved by conduct. Second Rohiṇī, best of all women, a goddess in the sky, who is never seen apart from the moon even for a moment; even in heaven, constant companionship is beauty. Third, a general statement: "Women like these, the foremost, firm in their vow to their husbands, are honoured in the world of the gods by their own meritorious deeds." "By their own deeds" matters: the reward comes not from the husband's favour but from the woman's own merit. With these three Sītā shows that a wife's devotion is not dependence but an act of her own whose fruit is heaven. So her reply ends, and the ground is laid for Anasūyā's delight.

Hearing Sītā's words, Anasūyā was overjoyed. She kissed Maithilī's head and, gladdening her, said: "I have great austerity, gained through observances of many kinds. Relying on that power, Sītā of pure vows, I offer you a boon. Your words are fitting and right, Maithilī, and I am pleased; tell me, what proper thing can I do to please you?" Austerity here is spoken of as power: not only the endurance of hardship but the strength to give. Hearing this, Sītā was surprised, but only a little, and she answered the lady rich in austerity with one word: "It is done" — your words alone have done everything, and I ask for nothing more. Her surprise was slight and bred no greed. At this, Anasūyā, who knew righteousness, was more pleased still, for it is the way of the world that the wish to give grows towards one who asks for nothing. "Then, Sītā," she said, "I shall make your gladness bear fruit."

Anasūyā gave her a heavenly gift of love: "Here is a divine garland of the finest kind, a garment, ornaments, a body-paste and a costly unguent. Given by me, Sītā, they will adorn your limbs; they will suit you and never be soiled, but stay fresh for ever." A garment given by the power of austerity neither fades nor wears, and for Sītā living in the forest, where clothes are always soiled, this was a great kindness; heavenly things might seem out of place in the forest, but these, given through austerity, were the most fitting of all there. "Anointed with this divine paste, daughter of Janaka, you will adorn your husband as Śrī adorns the unchanging Viṣṇu" — a wife adorns not only herself but her husband, and even adornment is part of devotion. Maithilī accepted the garment, the paste, the ornaments and the garlands, that matchless gift of love, and having accepted it, illustrious and steady Sītā sat with folded hands, attending on the ascetic; taking the gift, she did not give up her service but increased it, the mark of true courtesy. The poet keeps calling it a gift "of love", to show that its worth lay in the love, not in the things.

Seeing Sītā sitting so in attendance, Anasūyā, firm in her vows, began to ask her for a pleasant story. "I have heard, Sītā, that you were won by this illustrious Rāghava at a bridegroom-choice." She had heard it only by report, so she wished to hear it from the source. "I would like to hear that story at length, Maithilī; tell it to me as it happened, in full" — not abridged and not embellished, but whole and true. So addressed, Sītā said "Listen, then" to the ascetic who walked in righteousness, and told her the story. With this the second part of the sarga begins, and from here to its end every word is Sītā's. The story the poet told in the Bāla Kāṇḍa is told again here from Sītā's own lips, a rare thing in the Rāmāyaṇa.

"The lord of Mithilā," Sītā began, "is a hero named Janaka, who knows righteousness, is devoted to a warrior's duties and rules the earth justly. As he was ploughing a field with the plough in his own hand, I rose up, they say, splitting open the earth — to be known as the king's daughter. Busy scattering seed by the handful, the king saw me, my whole body covered in dust, and was amazed. Having no child, he lovingly lifted me onto his lap himself, said 'This is my daughter', and poured his love on me. And a voice beyond compare, not human, spoke in the sky: 'So it is, O king; by righteousness she is your daughter.' Then my righteous father, the lord of Mithilā, was delighted, and in gaining me he gained great prosperity. I was given like something precious to his eldest queen, a woman of good deeds, and she cherished me lovingly with a mother's affection." The poet has Sītā tell her own birth, which keeps the calm tone of a personal account: she does not proclaim her greatness, only tells what happened, and her "they say" too shows her modesty. Janaka is shown both as a wise man and as a king able to protect his people. The king ploughed with his own hand, as is done to prepare ground for a sacrifice, and she rose from that furrow — so her very name, Sītā, means the line of the plough. The voice from the sky was a divine confirmation of her adoption: what the father said out of love was sealed by righteousness too.

"But when he saw that I had reached the age to be joined to a husband, my father grew anxious and downcast, like a poor man who has lost his wealth. In this world the father of a daughter suffers slights from men of his own rank and from those beneath him, even if he is the equal of Indra on earth. Seeing such humiliation close at hand, the king was plunged into a sea of worry and could not reach its far shore, like a man without a raft. For, knowing that I was not born of a womb, the lord of the earth, for all his thinking, could find no husband who would be my match and equal. As he brooded on it constantly, this thought came to him: 'I shall hold a bridegroom-choice for my daughter, as righteousness allows.'" The poet describes the well-known anxiety of a daughter's father as something common to all — even a king is not free of it. Her birth not from a womb deepened Janaka's worry, since no comparison of family was possible, so a test of prowess was the only way left, and so the bridegroom-choice was decided. The image of the sea of worry is the loveliest in the sarga: worry is the ocean, understanding the raft, and a man with no raft cannot cross; Janaka lacked one because of her unearthly birth.

"At a great sacrifice of his, great-souled Varuṇa had gladly given him a splendid bow and two quivers of inexhaustible arrows. The bow was so heavy that men could not even stir it however they strove, and kings could not bend it even in their dreams. Having that bow, my truthful father first invited the rulers of the earth and then declared in an assembly of kings: 'Whatever man lifts this bow and strings it shall have my daughter for his wife; of that there is no doubt.' Seeing that best of bows, heavy as a mountain, the kings saluted it and went away, unable to lift it." This pledge is the centre of the story: in keeping with a warrior's code, the bridegroom was chosen not by wealth or lineage but by prowess. Saluting before they left, the defeated kings kept their dignity, acknowledging the bow's might rather than resenting it. Two failures are named in turn — they could not even move it, let alone bend it — and so the greatness of the breaking to come is established beforehand. Janaka's worry was answered by a test, but for a long time it bore no fruit.

"After a very long time this splendid Rāghava came with Viśvāmitra to see the sacrifice — Rāma of true valour, with his brother Lakṣmaṇa. Righteous Viśvāmitra, whom my father honoured greatly, said to him: 'These two Rāghavas, Rāma and Lakṣmaṇa, are Daśaratha's sons, and they wish to see the bow; show the god-given bow to Prince Rāma.' Told this by the brahmin, my father had the bow brought and showed it to the prince. In the space of a blink the mighty hero bent it, strung it in an instant and drew it back. As he drew it with such force, the bow broke in two in the middle, with a terrible sound like a falling thunderbolt." The poet makes speed the proof of strength: what others could not do even in dreams was the work of a moment for Rāma. "After a very long time" hints at the long wait between pledge and fulfilment. Rāma had come not for the bridegroom-choice but to see the sacrifice with Viśvāmitra, as if fate had brought him there. And the thunderbolt image speaks not only of the noise but of the divine nature of the event.

"Then my father, whose resolve was truth itself, raised an excellent vessel of water and made ready to give me to Rāma there. But Rāghava would not accept me while I was being given, because he did not know the wishes of his father, the mighty lord of Ayodhyā. So my father invited my father-in-law, the aged King Daśaratha, and then gave me to Rāma, who knows himself. And my younger sister, the virtuous and lovely Ūrmilā, my father gave of his own accord to be Lakṣmaṇa's wife. So I was given to Rāma at that bridegroom-choice, and by righteousness I am devoted to my husband, best of the valiant." Rāma's humility shines here: though he had won, he would not accept without his father's consent; righteousness mattered more to him than victory. The giver was ready, but the receiver waited for his father's leave — a fine point of courtesy. Ūrmilā was given at the same time, so the two brothers gained two sisters as wives. With her last words, "by righteousness I am devoted", Sītā returns to the principle she began with: her love too is rooted in righteousness, not only in feeling. So the sarga ends; in the next, Anasūyā praises the story, adorns Sītā and sends her to Rāma.