पूर्वस्मिन् सर्गे चित्रकूटस्य तापसाः राक्षसभयात् आश्रमं त्यक्त्वा अन्यत्र गताः। अस्मिन् सर्गे रामः अपि तं देशं त्यजति, कथा च चित्रकूटात् दण्डकारण्यं प्रति प्रवर्तते। ऋषिषु अपयातेषु राघवः बहुभिः कारणैः अनुविचिन्त्य तत्र वासं न अरोचयत्। प्रथमं कारणं स्मृतिवेदना — ‘इह मे भरतः दृष्टः, मातरः च सनागराः दृष्टाः; सा स्मृतिः मां नित्यम् अनुगच्छति, अहं च तान् अनुशोचन् तिष्ठामि’ इति। यत्र स्नेहस्य साक्षात्कारः अभवत्, तत्र एव तस्य वियोगः पुनः पुनः स्मर्यते — इति अन्तरङ्गः हेतुः। द्वितीयं कारणं बाह्यं भूमेः दूषणम् — महात्मनः भरतस्य स्कन्धावारनिवेशेन, हयानां हस्तिनां च करीषैः, सः प्रदेशः भृशम् उपमर्दितः जातः; तपोवनस्य शुद्धिः नष्टा। अतः ‘तस्मात् अन्यत्र गच्छाम’ इति संचिन्त्य सः वैदेह्या लक्ष्मणेन च संगतः प्रातिष्ठत। कविः अत्र न शोकं न भयं दर्शयति, अपि तु शान्तं विवेकम् — स्थानत्यागः क्रोधात् न, अपि तु स्मृतेः शुद्धेः च हेतोः भवति। ‘न तत्रारोचयद्वासम्’ इत्यत्र ‘अरोचयत्’ इति क्रियापदं मार्मिकम् — न शक्तेः अभावः, अपि तु रुचेः निवृत्तिः।

मार्गे गच्छन् महायशाः रामः अत्रेः आश्रमम् आसाद्य तं महर्षिं ववन्दे। भगवान् अत्रिः अपि तं पुत्रवत् प्रत्यपद्यत — अतिथिं न केवलं सत्कृतवान्, अपि तु पुत्रभावेन स्वीकृतवान्; एतेन आश्रमः रामाय गृहम् एव अभवत्। सः स्वयम् एव आतिथ्यम् आदिश्य सर्वं सुसत्कृतम् अकरोत्, महाभागं सौमित्रिं सीतां च समसान्त्वयत् — वनवासिनां त्रयाणाम् अपि श्रमः तेन शान्तः। ततः सः अनुप्राप्तां वृद्धां सत्कृतां स्वपत्नीम् आमन्त्र्य सान्त्वयामास; यतः सः धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः च आसीत्। तस्यै च ऋषिसत्तमः अब्रवीत् — ‘हे अनसूये, महाभागे, तापसि, धर्मचारिणि, वैदेहीं प्रतिगृह्णीष्व’ इति। अत्र कविः गृहस्थधर्मस्य सूक्ष्मं शिष्टाचारं दर्शयति — पुरुषातिथिं पतिः स्वीकरोति, स्त्रियम् अतिथिं तु पत्नी एव प्रतिगृह्णाति। ‘प्रतिगृह्णीष्व’ इति पदेन सीतायाः रक्षणं गौरवं च द्वयम् अपि अनसूयायै समर्पितम्; तेन एव अग्रिमस्य उपदेशस्य अधिकारः अपि तस्यै सिद्धः। ‘स्वयम्’ इति पदेन कविः सूचयति — महर्षिः शिष्यान् न आदिशति, स्वयम् एव आतिथ्यं करोति, एषः एव वनवासिनाम् उत्कृष्टः शिष्टाचारः।

अनन्तरम् अत्रिः रामाय तस्याः तापस्याः धर्मचारिण्याः माहात्म्यम् आचचक्षे — यतः अतिथिः पात्रं ज्ञात्वा एव तत्र विश्वसिति। पुरा दश वर्षाणि अनावृष्ट्या लोके निरन्तरं दग्धे सति, यया मूलानि फलानि च सृष्टानि, जाह्नवी च प्रवर्तिता — सा एषा उग्रेण तपसा युक्ता नियमैः च अलंकृता। यया दश वर्षसहस्राणि महत् तपः तप्तम्, यस्याः व्रतैः च, हे तात, विघ्नाः निबर्हिताः। अपि च देवकार्यस्य निमित्तेन संत्वरमाणया यया एका रात्रिः दशरात्रपरिमाणा कृता। ‘सा इयं ते मातेव’ इति अनघं रामम् ऋषिः वदति — गुरुपत्नी माता एव इति शास्त्रम् अत्र स्मारितम्। कविः अनसूयायाः तपसः त्रीणि फलानि गणयति — लोकस्य क्षुधानिवारणम्, गङ्गायाः अवतारणम्, कालस्य एव विस्तारणम्। एतैः तस्याः तपः न केवलं वैयक्तिकं, अपि तु लोकोपकारकम् इति सिद्ध्यति; सीतायाः च तादृश्याः गुरोः समीपगमनं सार्थकं भवति। ‘अनसूया’ इति नाम एव तस्याः स्वभावं वदति — या कस्मिंश्चिद् अपि दोषदृष्टिं न करोति, सा एव असूयारहिता अनसूया।

‘सर्वभूतानां नमस्कार्यां तपस्विनीम् एनां वृद्धाम् अक्रोधनां सदा वैदेही अभिगच्छतु’ इति ऋषिः उक्तवान् — ‘अक्रोधना’ इति विशेषणेन तपस्विनाम् अपि दुर्लभः गुणः सूचितः। एवं ब्रुवाणं तम् ऋषिं ‘तथा’ इति उक्त्वा राघवः धर्मज्ञां सीताम् आलोक्य इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे राजपुत्रि, अस्य मुनेः समीरितम् एतत् त्वया श्रुतम्; आत्मनः श्रेयोऽर्थं शीघ्रं तपस्विनीम् अभिगच्छ। या लोके ‘अनसूया’ इति नाम्ना कर्मभिः ख्यातिम् आगता, ताम् अभिगम्यां तपस्विनीं त्वं शीघ्रम् अभिगच्छ’ इति। रामस्य वचने द्वौ हेतू — एकः शिष्टाचारः, अपरः सीतायाः एव श्रेयः; न सः आज्ञां ददाति, अपि तु हितं दर्शयति। यशस्विनी सीता राघवस्य एतत् वचः श्रुत्वा तां धर्मज्ञाम् अत्रिपत्नीम् अभिचक्राम — विलम्बः न कृतः। अत्र ‘अभिगम्या’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — केचन तपस्विनः दुरासदाः, इयं तु सर्वेषां गम्या शरण्या च। ‘श्रेयोऽर्थमात्मनः’ इति पदेन रामः स्पष्टं वदति — एतत् गमनं मम आज्ञापालनार्थं न, अपि तु तव एव कल्याणाय।

कविः अनसूयायाः रूपं करुणया चित्रयति — शिथिलाम्, वलिताम्, वृद्धाम्, जरया पाण्डुरमूर्धजाम्, प्रवाते कदलीम् इव सततं वेपमानाङ्गीम्। एतत् वर्णनं तपसः मूल्यं सूचयति — यस्याः देहः एवं जीर्णः, तस्याः तपोबलेन एव गङ्गा प्रवर्तिता आसीत्; बाह्यदौर्बल्यस्य अन्तः महती शक्तिः निहिता। सीता अव्यग्रा सती तां महाभागां पतिव्रताम् अनसूयाम् अभ्यवादयत्, स्वं नाम च समुदाहरत् — अत्र ‘अव्यग्रा’ इति पदेन तस्याः धैर्यं शिष्टता च सूचिते, ‘स्वं नाम समुदाहरत्’ इति च प्राचीनः अभिवादनविधिः स्मारितः। तां दमान्वितां तापसीम् अभिवाद्य बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टा वैदेही अनामयं पर्यपृच्छत्। ततः तां धर्मचारिणीं महाभागां सीतां दृष्ट्वा वृद्धा सान्त्वयन्ती अब्रवीत् — ‘दिष्ट्या त्वं धर्मम् अवेक्षसे’ इति। एतेन एव उपदेशस्य आरम्भः, यः सर्गस्य शेषं व्याप्नोति। ‘दिष्ट्या’ इति निपातः द्विः प्रयुक्तः — तेन अनसूयायाः विस्मयः आनन्दः च द्वयम् अपि ध्वन्यते।

वृद्धा उपदिशति — ‘हे मानिनि सीते, ज्ञातिजनं मानवृद्धिं च त्यक्त्वा वने अवरुद्धं रामं त्वम् अनुगच्छसि — इदं दिष्ट्या। नगरस्थः वनस्थः वा, शुभः अशुभः वा, यासां स्त्रीणां भर्ता प्रियः, तासां लोकाः महोदयाः भवन्ति। दुःशीलः कामवृत्तः धनैः वा परिवर्जितः अपि, आर्यस्वभावानां स्त्रीणां परमं दैवतं पतिः एव। विमृशन्ती अहं पत्युः अपेक्षया विशिष्टं बान्धवं न पश्यामि; सः सर्वत्र योग्यः, कृतम् अव्ययं तपः इव फलदः। किन्तु असत्यः स्त्रियः एवं न अनुगच्छन्ति, गुणदोषं च न विमृशन्ति; कामवक्तव्यहृदयाः ताः भर्तॄन् एव वशे कृत्वा स्वेच्छया चरन्ति’ इति। अत्र कविः पातिव्रत्यं न बाह्यनियमरूपेण, अपि तु आन्तरनिष्ठारूपेण स्थापयति — पतिः तपसः तुल्यः अक्षयः निधिः इति उपमा तस्य सारः। ‘सर्वत्र योग्यम्’ इति पदेन इहलोके परलोके च फलदत्वम् उच्यते। ‘भर्तृनाथाः’ इति पदं विरोधाभासगर्भम् — याः पत्युः अपि स्वामिन्यः भवितुम् इच्छन्ति, ताः एव इह निन्द्यन्ते।

उपदेशस्य उपसंहारे अनसूया द्वयोः वर्गयोः फलं स्पष्टं वदति — उपदेशः न केवलं प्रशंसा, अपि तु फलनिर्देशेन दृढीकृतः। ‘हे मैथिलि, याः खलु तादृश्यः स्त्रियः अकार्यवशम् आपन्नाः, ताः अयशः धर्मभ्रंशं च प्राप्नुवन्ति। त्वद्विधाः तु गुणैर्युक्ताः, दृष्टलोकपरावराः स्त्रियः, पुण्यकृतः यथा तथा स्वर्गे चरिष्यन्ति’ इति। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन आशीर्वादरूपः — ‘तत् एवम् एतं त्वम् अनुव्रता सती, पतिप्रधाना, समयानुवर्तिनी, स्वभर्तुः सहधर्मचारिणी भव; ततः त्वं यशः धर्मं च समाप्स्यसि’ इति। ‘सहधर्मचारिणी’ इति पदे सर्गस्य सारः निहितः — पत्नी अनुगामिनी मात्रं न, अपि तु धर्मे सहचारिणी। अनेन आशीर्वादेन सर्गः समाप्यते; अग्रिमे च सर्गे सीतायाः विनयपूर्णं प्रत्युत्तरं स्वयंवरकथा च आरभ्येते। ‘दृष्टलोकपरावराः’ इति विशेषणेन ज्ञानम् एव पातिव्रत्यस्य मूलम् इति सूच्यते — या इहलोकं परलोकं च पश्यति, सा एव स्थिरा भवति।

మునుపటి సర్గలో చిత్రకూటపు తాపసులు రాక్షసభయంతో ఆశ్రమాన్ని విడిచి మరొకచోటికి వెళ్ళిపోయారు. ఈ సర్గలో రాముడు కూడా ఆ ప్రదేశాన్ని విడిచిపెడతాడు, కథ చిత్రకూటం నుంచి దండకారణ్యం వైపు సాగుతుంది. ఋషులు వెళ్ళిపోయిన తరువాత రాఘవుడు అనేక కారణాలను ఆలోచించి అక్కడ నివసించడానికి ఇష్టపడలేదు. మొదటి కారణం స్మృతివేదన — ‘ఇక్కడ నేను భరతుని చూశాను, నగరవాసులతో కలిసి తల్లులను చూశాను; ఆ స్మృతి నన్ను నిత్యమూ వెంటాడుతున్నది, నేను వారి గురించి శోకిస్తూ ఉంటున్నాను.’ ఎక్కడ స్నేహానికి సాక్షాత్కారం జరిగిందో, అక్కడే దాని వియోగం మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుకొస్తుంది — ఇది అంతరంగ కారణం. రెండవ కారణం బాహ్యమైన భూమి దూషణం — మహాత్ముడైన భరతుని సైన్యపు విడిది వల్ల, గుర్రాల ఏనుగుల పేడ వల్ల ఆ ప్రదేశం బాగా నలిగిపోయింది; తపోవనపు శుద్ధి నశించింది. కాబట్టి ‘మరొకచోటికి వెళ్దాం’ అని ఆలోచించి అతడు వైదేహితోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి బయలుదేరాడు. కవి ఇక్కడ శోకాన్నీ చూపడు, భయాన్నీ చూపడు, ప్రశాంతమైన వివేకాన్ని చూపిస్తాడు — స్థానత్యాగం కోపం వల్ల కాదు, స్మృతి వల్లా శుద్ధి కోసమూ జరుగుతుంది. ‘న తత్రారోచయద్వాసం’ (అక్కడ నివాసాన్ని ఇష్టపడలేదు) అనేచోట ‘అరోచయత్’ అనే క్రియాపదం మర్మస్పర్శి — శక్తి లోపం కాదు, రుచి తొలగిపోవడం.

దారిలో వెళ్తూ మహాయశస్వి అయిన రాముడు అత్రి ఆశ్రమాన్ని చేరి ఆ మహర్షికి నమస్కరించాడు. భగవానుడైన అత్రి కూడా అతనిని కుమారునిలా స్వీకరించాడు — అతిథిని సత్కరించడమే కాదు, పుత్రభావంతో స్వీకరించాడు; దీనితో ఆశ్రమం రామునికి ఇల్లే అయింది. ఆయన తానే ఆతిథ్యాన్ని ఏర్పాటు చేసి అంతా చక్కగా సత్కరించాడు, మహాభాగుడైన సౌమిత్రినీ సీతనూ ఊరడించాడు — ముగ్గురు వనవాసుల శ్రమా దానితో శాంతించింది. తరువాత ఆయన అక్కడికి వచ్చిన, వృద్ధురాలూ, గౌరవనీయురాలూ అయిన తన భార్యను పిలిచి ఊరడించాడు; ఎందుకంటే ఆయన ధర్మజ్ఞుడు, సర్వభూతహితంలో నిరతుడు. ఆ ఋషిశ్రేష్ఠుడు ఆమెతో అన్నాడు — ‘అనసూయా, మహాభాగ్యవతీ, తాపసీ, ధర్మచారిణీ, వైదేహిని స్వీకరించు.’ ఇక్కడ కవి గృహస్థధర్మంలోని సూక్ష్మమైన శిష్టాచారాన్ని చూపిస్తున్నాడు — పురుషుడైన అతిథిని భర్త స్వీకరిస్తాడు, స్త్రీ అయిన అతిథిని భార్యయే స్వీకరిస్తుంది. ‘ప్రతిగృహ్ణీష్వ’ (స్వీకరించు) అనే పదంతో సీత రక్షణా గౌరవమూ రెండూ అనసూయకు అప్పగించబడ్డాయి; దానితోనే తరువాతి ఉపదేశానికి అధికారం కూడా ఆమెకు సిద్ధించింది. ‘స్వయం’ (తానే) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — మహర్షి శిష్యులను ఆదేశించడు, తానే ఆతిథ్యం చేస్తాడు; వనవాసులలో ఇదే ఉత్కృష్టమైన శిష్టాచారం.

తరువాత అత్రి రామునికి ఆ తాపసీ, ధర్మచారిణీ అయిన ఆమె మాహాత్మ్యాన్ని చెప్పాడు — ఎందుకంటే అతిథి పాత్రతను తెలుసుకున్న తరువాతనే అక్కడ విశ్వసిస్తాడు. పూర్వం పది సంవత్సరాలు అనావృష్టితో లోకం నిరంతరం దహించుకుపోతుండగా, ఎవరు దుంపలనూ పండ్లనూ సృష్టించారో, జాహ్నవిని ప్రవహింపజేశారో — ఆమె ఈమే, ఉగ్రమైన తపస్సుతో కూడినది, నియమాలతో అలంకరించబడినది. పదివేల సంవత్సరాలు మహాతపస్సు చేసినది, నాయనా, ఎవరి వ్రతాలచేత విఘ్నాలు నశింపజేయబడ్డాయో ఆమె. అంతేకాక దేవకార్యం కోసం త్వరపడుతూ ఒక్క రాత్రిని పది రాత్రుల పరిమాణంగా చేసినది ఈమే. ‘ఈమె నీకు తల్లి వంటిది’ అని ఋషి అనఘుడైన రామునితో అంటాడు — గురుపత్ని తల్లియే అనే శాస్త్రం ఇక్కడ గుర్తుచేయబడింది. కవి అనసూయ తపస్సుకు మూడు ఫలాలను లెక్కిస్తాడు — లోకపు ఆకలిని తీర్చడం, గంగను అవతరింపజేయడం, కాలాన్నే విస్తరింపజేయడం. వీటితో ఆమె తపస్సు వ్యక్తిగతమైనది మాత్రమే కాదు, లోకోపకారకమైనది అని సిద్ధిస్తుంది; అలాంటి గురువు దగ్గరకు సీత వెళ్ళడం సార్థకమవుతుంది. ‘అనసూయ’ అనే పేరే ఆమె స్వభావాన్ని చెబుతుంది — ఎవరిలోనూ దోషదృష్టి చూపనిది, అసూయ లేనిది అనసూయ.

‘సర్వప్రాణులకూ నమస్కరించదగిన, తపస్విని, వృద్ధురాలు, కోపం లేని ఈమె దగ్గరకు వైదేహి ఎల్లప్పుడూ వెళ్ళాలి’ అని ఋషి అన్నాడు — ‘అక్రోధనా’ (కోపం లేనిది) అనే విశేషణంతో తపస్వులకు కూడా దుర్లభమైన గుణం సూచించబడింది. ఇలా పలుకుతున్న ఆ ఋషితో ‘అలాగే’ అని చెప్పి, రాఘవుడు ధర్మజ్ఞురాలైన సీత వైపు చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘రాజపుత్రీ, ఈ ముని చెప్పినది నీవు విన్నావు; నీ శ్రేయస్సు కోసం త్వరగా ఆ తపస్విని దగ్గరకు వెళ్ళు. తన కర్మలచేత లోకంలో ‘అనసూయ’ అనే పేరుతో ఖ్యాతి పొందిన, సమీపించదగిన ఆ తపస్విని దగ్గరకు త్వరగా వెళ్ళు.’ రాముని మాటలో రెండు కారణాలు — ఒకటి శిష్టాచారం, మరొకటి సీత శ్రేయస్సే; అతడు ఆజ్ఞ ఇవ్వడం లేదు, హితాన్ని చూపిస్తున్నాడు. యశస్విని అయిన సీత రాఘవుని ఈ మాట విని ధర్మజ్ఞురాలైన అత్రిపత్ని దగ్గరకు వెళ్ళింది — ఆలస్యం చేయలేదు. ఇక్కడ ‘అభిగమ్యా’ (సమీపించదగినది) అనే పదం ముఖ్యమైనది — కొందరు తపస్వులను సమీపించడం కష్టం, ఈమె మాత్రం అందరికీ సమీపించదగినది, శరణ్యమైనది. ‘శ్రేయోర్థమాత్మనః’ (నీ శ్రేయస్సు కోసం) అనే మాటతో రాముడు స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు — ఈ వెళ్ళడం నా ఆజ్ఞను పాలించడం కోసం కాదు, నీ కల్యాణం కోసమే.

కవి అనసూయ రూపాన్ని కరుణతో చిత్రిస్తాడు — సడలిపోయిన శరీరంతో, ముడతలు పడినదై, వృద్ధురాలై, ముసలితనంతో తెల్లబడిన తలవెంట్రుకలతో, పెనుగాలిలో అరటిచెట్టులా నిరంతరం వణుకుతున్న అవయవాలతో. ఈ వర్ణన తపస్సు విలువను సూచిస్తుంది — ఎవరి దేహం ఇలా శిథిలమైందో, ఆమె తపోబలంతోనే గంగ ప్రవహించింది; బాహ్యమైన బలహీనత లోపల గొప్ప శక్తి నిహితమై ఉంది. సీత తొట్రుపాటు లేకుండా ఆ మహాభాగ్యవతీ పతివ్రతా అయిన అనసూయకు నమస్కరించి, తన పేరు చెప్పుకుంది — ఇక్కడ ‘అవ్యగ్రా’ (తొట్రుపాటు లేనిది) అనే పదంతో ఆమె ధైర్యమూ శిష్టతా సూచించబడ్డాయి, ‘స్వం నామ సముదాహరత్’ (తన పేరు చెప్పుకుంది) అనే మాటతో ప్రాచీనమైన అభివాదన విధి గుర్తుచేయబడింది. ఇంద్రియనిగ్రహం గల ఆ తాపసికి నమస్కరించి, చేతులు జోడించి, ఆనందించిన వైదేహి ఆమె క్షేమాన్ని అడిగింది. అప్పుడు ధర్మచారిణీ, మహాభాగ్యవతీ అయిన సీతను చూసి ఆ వృద్ధురాలు ఊరడిస్తూ ఇలా అన్నది — ‘అదృష్టవశాత్తు నీవు ధర్మాన్ని చూస్తున్నావు.’ దీనితోనే ఉపదేశం మొదలవుతుంది, అది సర్గలో మిగతాభాగమంతా వ్యాపిస్తుంది. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే నిపాతం రెండుసార్లు ప్రయోగించబడింది — దానితో అనసూయ విస్మయమూ ఆనందమూ రెండూ ధ్వనిస్తాయి.

ఆ వృద్ధురాలు ఉపదేశిస్తుంది — ‘మానినీ సీతా, జ్ఞాతిజనాన్నీ గౌరవాభివృద్ధినీ విడిచి, అడవిలో నిర్బంధితుడైన రాముని నీవు అనుసరిస్తున్నావు — ఇది అదృష్టం. నగరంలో ఉన్నా అడవిలో ఉన్నా, శుభుడైనా అశుభుడైనా, ఏ స్త్రీలకు భర్త ప్రియుడో, వారికి మహోదయమైన లోకాలు లభిస్తాయి. దుశ్శీలుడైనా, కామచారి అయినా, ధనం లేనివాడైనా, ఆర్యస్వభావం గల స్త్రీలకు భర్తయే పరమదైవం. ఆలోచించి చూస్తే భర్త కంటే విశిష్టమైన బంధువును నేను చూడడం లేదు; అతడు అన్నిచోట్లా తగినవాడు, చేసిన అక్షయమైన తపస్సులా ఫలమిచ్చేవాడు. కాని అసత్స్త్రీలు ఇలా అనుసరించరు, గుణదోషాలను విచారించరు; కామానికి లోబడిన హృదయాలు గల వారు భర్తలనే వశం చేసుకొని ఇష్టానుసారంగా సంచరిస్తారు.’ ఇక్కడ కవి పాతివ్రత్యాన్ని బాహ్యనియమరూపంగా కాదు, ఆంతరనిష్ఠారూపంగా నిలుపుతాడు — భర్త తపస్సుతో సమానమైన అక్షయనిధి అనే ఉపమానమే దాని సారం. ‘సర్వత్ర యోగ్యం’ (అన్నిచోట్లా తగినవాడు) అనే పదంతో ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ ఫలమిచ్చేవాడని చెప్పబడుతుంది. ‘భర్తృనాథాః’ అనే పదంలో విరోధాభాసం గర్భితమై ఉంది — భర్తకే యజమానురాళ్ళు కావాలని కోరుకొనేవారే ఇక్కడ నిందించబడుతున్నారు.

ఉపదేశపు ఉపసంహారంలో అనసూయ రెండు వర్గాల ఫలాన్నీ స్పష్టంగా చెబుతుంది — ఉపదేశం కేవలం ప్రశంస కాదు, ఫలనిర్దేశంతో దృఢపరచబడింది. ‘మైథిలీ, అలాంటి స్త్రీలు అకార్యానికి వశులై అపకీర్తినీ ధర్మభ్రంశాన్నీ పొందుతారు. నీవంటి గుణాలతో కూడిన, లోకపు పరావరాలు (ఇహపరాలు) చూసిన స్త్రీలు మాత్రం పుణ్యాత్ముల వలె స్వర్గంలో సంచరిస్తారు.’ చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో ఆశీర్వాదరూపమైనది — ‘కాబట్టి ఇలాగే నీవు ఇతనిని అనుసరిస్తూ, సతివై, పతిప్రధానవై, సమయానుకూలంగా నడుచుకుంటూ, నీ భర్తకు సహధర్మచారిణివి కా; అప్పుడు నీవు యశస్సునూ ధర్మాన్నీ పొందుతావు.’ ‘సహధర్మచారిణీ’ అనే పదంలో సర్గ సారం నిహితమై ఉంది — భార్య కేవలం అనుసరించేది కాదు, ధర్మంలో సహచారిణి. ఈ ఆశీర్వాదంతో సర్గ ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో సీత వినయపూర్ణమైన ప్రత్యుత్తరమూ, స్వయంవరకథా మొదలవుతాయి. ‘దృష్టలోకపరావరాః’ (లోకపు ఇహపరాలను చూసినవారు) అనే విశేషణంతో జ్ఞానమే పాతివ్రత్యానికి మూలమని సూచించబడుతుంది — ఇహలోకాన్నీ పరలోకాన్నీ చూసినామే స్థిరంగా ఉంటుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் சித்திரகூடத்தின் தவசிகள் அரக்கர்களுக்கு அஞ்சி ஆசிரமத்தைக் கைவிட்டு வேறிடம் சென்றனர். இந்தச் சர்க்கத்தில் ராமனும் அந்த இடத்தைக் கைவிடுகிறான்; கதை சித்திரகூடத்திலிருந்து தண்டகாரண்யத்தை நோக்கி நகர்கிறது. ரிஷிகள் சென்ற பின் ராகவன் பல காரணங்களை எண்ணிப் பார்த்து அங்கே வாழ்வதை விரும்பவில்லை. முதல் காரணம் நினைவின் வேதனை — ‘இங்கே நான் பரதனைக் கண்டேன், நகர மக்களோடு தாய்மாரையும் கண்டேன்; அந்த நினைவு என்னை எப்போதும் தொடர்கிறது; நானும் அவர்களை நினைத்து வருந்திக்கொண்டிருக்கிறேன்.’ அன்பை நேரில் கண்ட இடத்திலேயே அதன் பிரிவு மீண்டும் மீண்டும் நினைவுக்கு வருகிறது — இது உள்ளார்ந்த காரணம். இரண்டாவது காரணம் நிலம் மாசுபட்ட புறக்காரணம் — மகாத்மாவான பரதனின் படை முகாமிட்டதாலும், குதிரைகள், யானைகளின் சாணத்தாலும் அந்த இடம் மிகவும் மிதிபட்டுவிட்டது; தவவனத்தின் தூய்மை அழிந்துவிட்டது. ஆகவே ‘வேறிடத்துக்குச் செல்வோம்’ என்று எண்ணி அவன் வைதேகியுடனும் லக்ஷ்மணனுடனும் புறப்பட்டான். கவிஞர் இங்கே துயரத்தையோ அச்சத்தையோ காட்டவில்லை, அமைதியான விவேகத்தையே காட்டுகிறார் — இடத்தைக் கைவிடுவது சினத்தால் அன்று, நினைவையும் தூய்மையையும் காரணமாகக் கொண்டே. ‘ந தத்ராரோசயத் வாஸம்’ (அங்கே வாழ்வதை விரும்பவில்லை) என்பதில் ‘அரோசயத்’ என்ற வினைச்சொல் நெஞ்சைத் தொடுவது — ஆற்றல் இல்லாமை அன்று, விருப்பம் நீங்கியதே.

வழியில் சென்ற பெரும்புகழ் கொண்ட ராமன் அத்திரியின் ஆசிரமத்தை அடைந்து அந்த மகரிஷியை வணங்கினான். பெருமானான அத்திரியும் அவனை மகனைப் போல ஏற்றுக்கொண்டார் — விருந்தினனைப் போற்றியது மட்டுமன்றி மகனாகவே ஏற்றுக்கொண்டார்; இதனால் ஆசிரமம் ராமனுக்கு வீடாகவே ஆனது. அவர் தாமே விருந்தோம்பலுக்கு ஏற்பாடு செய்து அனைத்தையும் நன்கு போற்றிச் செய்தார்; பெரும்பேறு பெற்ற சௌமித்ரியையும் சீதையையும் தேற்றினார் — காட்டுவாசிகள் மூவரின் களைப்பும் அதனால் தணிந்தது. பிறகு அங்கே வந்த, முதியவளும் போற்றப்படுபவளுமான தம் மனைவியை அழைத்து ஆறுதலாகப் பேசினார்; ஏனெனில் அவர் தர்மம் அறிந்தவர், எல்லா உயிர்களின் நலனிலும் ஈடுபட்டவர். அந்த ரிஷிகளில் சிறந்தவர் அவளிடம் சொன்னார்: ‘அனசூயையே, பெரும்பேறு பெற்றவளே, தவசியே, தர்மம் கடைப்பிடிப்பவளே, வைதேகியை ஏற்றுக்கொள்.’ இங்கே கவிஞர் இல்லற தர்மத்தின் நுட்பமான நன்னடத்தையைக் காட்டுகிறார் — ஆண் விருந்தினனைக் கணவன் ஏற்கிறான், பெண் விருந்தினளையோ மனைவியே ஏற்கிறாள். ‘ப்ரதிக்ருஹ்ணீஷ்வ’ (ஏற்றுக்கொள்) என்ற சொல்லால் சீதையின் பாதுகாப்பும் மதிப்பும் இரண்டுமே அனசூயையிடம் ஒப்படைக்கப்படுகின்றன; அதனாலேயே அடுத்து வரும் உபதேசத்துக்கான உரிமையும் அவளுக்கு நிறுவப்படுகிறது. ‘ஸ்வயம்’ (தாமே) என்ற சொல்லால் கவிஞர் சுட்டுவது — மகரிஷி சீடர்களுக்கு ஆணையிடவில்லை, தாமே விருந்தோம்புகிறார்; இதுவே காட்டுவாசிகளின் சிறந்த நன்னடத்தை.

பிறகு அத்திரி ராமனிடம் தவசியும் தர்மம் கடைப்பிடிப்பவளுமான அவளுடைய பெருமையைச் சொன்னார் — ஏனெனில் விருந்தினன் தகுதியை அறிந்த பின்னரே அங்கே நம்பிக்கை வைக்கிறான். முன்பு பத்து ஆண்டுகள் மழையின்றி உலகம் இடைவிடாமல் எரிந்தபோது, எவள் கிழங்குகளையும் கனிகளையும் உண்டாக்கினாளோ, ஜாஹ்னவியை (கங்கையை) ஓடச் செய்தாளோ, அவளே கடுந்தவம் உடையவளும் நியமங்களால் அணிசெய்யப்பட்டவளுமான இவள். எவள் பத்தாயிரம் ஆண்டுகள் பெருந்தவம் செய்தாளோ, அப்பா, எவளுடைய விரதங்களால் இடையூறுகள் அழிக்கப்பட்டனவோ அவள் இவள். மேலும் தேவர்களின் காரியத்துக்காக விரைந்து, எவள் ஓர் இரவைப் பத்து இரவுகளின் அளவுடையதாக்கினாளோ அவள் இவள். ‘இவள் உனக்குத் தாயைப் போன்றவள்’ என்று ரிஷி குற்றமற்ற ராமனிடம் சொல்கிறார் — குருவின் மனைவி தாயே என்ற சாஸ்திரம் இங்கே நினைவூட்டப்படுகிறது. கவிஞர் அனசூயையின் தவத்தின் மூன்று பயன்களை எண்ணுகிறார் — உலகத்தின் பசியைப் போக்கியது, கங்கையை இறங்கச் செய்தது, காலத்தையே நீட்டியது. இவற்றால் அவளுடைய தவம் தனிப்பட்டது மட்டுமன்று, உலகுக்கு நன்மை செய்வதும் ஆகும் என்று நிறுவப்படுகிறது; அத்தகைய குருவிடம் சீதை செல்வதும் பொருள் நிறைந்ததாகிறது. ‘அனசூயா’ என்ற பெயரே அவள் இயல்பைச் சொல்கிறது — யாரிடமும் குற்றம் காணாதவள், பொறாமையற்றவள் அவளே அனசூயை.

‘எல்லா உயிர்களாலும் வணங்கத் தக்க, சினமற்ற, முதியவளான இந்தத் தவசியிடம் வைதேகி எப்போதும் செல்லட்டும்’ என்று ரிஷி சொன்னார் — ‘அக்ரோதனா’ (சினமற்றவள்) என்ற அடைமொழியால் தவசிகளுக்கும் அரிதான பண்பு சுட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு சொன்ன அந்த ரிஷியிடம் ‘அப்படியே’ என்று சொல்லிவிட்டு ராகவன் தர்மம் அறிந்த சீதையைப் பார்த்து இவ்வாறு சொன்னான்: ‘அரசகுமாரியே, இந்த முனிவர் சொன்னதை நீ கேட்டாய்; உன் நன்மைக்காக விரைவாக இந்தத் தவசியிடம் செல். உலகில் தன் செயல்களால் “அனசூயை” என்ற பெயரில் புகழ்பெற்ற, அணுகத் தக்க அந்தத் தவசியிடம் நீ விரைவாகச் செல்.’ ராமனின் சொல்லில் இரண்டு காரணங்கள் — ஒன்று நன்னடத்தை, மற்றொன்று சீதையின் நன்மையே; அவன் ஆணையிடவில்லை, நன்மையைக் காட்டுகிறான். புகழ்மிக்க சீதை ராகவனின் இந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, தர்மம் அறிந்த அத்திரியின் மனைவியை நோக்கிச் சென்றாள் — தாமதம் செய்யவில்லை. இங்கே ‘அபிகம்யா’ (அணுகத் தக்கவள்) என்ற சொல் முக்கியமானது — சில தவசிகள் அணுகுவதற்கு அரியவர்கள்; இவளோ அனைவராலும் அணுகத் தக்கவள், அடைக்கலம் தருபவள். ‘ச்ரேயோ(அ)ர்த்தம் ஆத்மன:’ (உன் நன்மைக்காக) என்ற சொல்லால் ராமன் தெளிவாகச் சொல்கிறான் — இந்தச் செல்கை என் ஆணையைக் காப்பதற்காக அன்று, உன் நலனுக்காகவே.

கவிஞர் அனசூயையின் வடிவைக் கனிவோடு வரைகிறார் — தளர்ந்தவள், சுருக்கம் விழுந்தவள், முதியவள், முதுமையால் நரைத்த தலைமுடி உடையவள், புயல்காற்றில் வாழைமரம் போல உடல் இடைவிடாமல் நடுங்குபவள். இந்த வருணனை தவத்தின் மதிப்பைச் சுட்டுகிறது — எவளுடைய உடல் இவ்வாறு தளர்ந்ததோ அவளுடைய தவ வலிமையாலேயே கங்கை ஓடச் செய்யப்பட்டது; புறத் தளர்ச்சியின் உள்ளே பெரும் ஆற்றல் மறைந்திருக்கிறது. சீதை பதற்றமின்றி, பெரும்பேறு பெற்ற கற்புடைய அனசூயையை வணங்கி, தன் பெயரைச் சொன்னாள் — இங்கே ‘அவ்யக்ரா’ (பதற்றமற்றவள்) என்ற சொல்லால் அவளுடைய மன உறுதியும் நன்னடத்தையும் சுட்டப்படுகின்றன; ‘தன் பெயரைச் சொன்னாள்’ என்பதால் பண்டைய வணக்க முறை நினைவூட்டப்படுகிறது. புலனடக்கம் கொண்ட அந்தத் தவசியை வணங்கி, கைகூப்பியபடி மகிழ்ந்த வைதேகி அவள் நலத்தை விசாரித்தாள். பிறகு தர்மம் கடைப்பிடிக்கும் பெரும்பேறு பெற்ற சீதையைக் கண்டு அந்த முதியவள் ஆறுதலாகச் சொன்னாள்: ‘நல்லவேளை, நீ தர்மத்தை நோக்குகிறாய்.’ இதிலிருந்தே உபதேசம் தொடங்குகிறது; அது சர்க்கத்தின் மீதிப் பகுதி முழுவதும் பரவுகிறது. ‘திஷ்ட்யா’ (நல்லவேளை) என்ற இடைச்சொல் இருமுறை பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளது — அதனால் அனசூயையின் வியப்பும் மகிழ்ச்சியும் இரண்டுமே எதிரொலிக்கின்றன.

முதியவள் உபதேசிக்கிறாள்: ‘மதிப்புடையவளே, சீதையே, உறவினர்களையும் பெருமையின் வளர்ச்சியையும் துறந்து, காட்டில் அடைபட்ட ராமனை நீ பின்தொடர்கிறாய் — நல்லவேளை. நகரத்தில் இருந்தாலும் காட்டில் இருந்தாலும், நல்லவனாக இருந்தாலும் தீயவனாக இருந்தாலும், எந்தப் பெண்களுக்குக் கணவன் அன்புக்குரியவனோ அவர்களுக்கு மிக உயர்ந்த உலகங்கள் கிடைக்கின்றன. தீய ஒழுக்கம் உடையவனாக, விருப்பம்போல் நடப்பவனாக, அல்லது செல்வமற்றவனாக இருந்தாலும், மேன்மையான இயல்புடைய பெண்களுக்குக் கணவனே மேலான தெய்வம். ஆராய்ந்து பார்க்கும்போது, கணவனைவிடச் சிறந்த உறவினனை நான் காணவில்லை; அவன் எல்லா இடங்களிலும் தகுந்தவன், செய்த தவம்போல அழியாத பயனைத் தருபவன். ஆனால் தீய பெண்கள் இவ்வாறு பின்தொடர்வதில்லை, நன்மை தீமைகளையும் ஆராய்வதில்லை; காமத்தாலேயே ஆளப்படும் இதயம் கொண்ட அவர்கள் கணவர்களையே தம் வசப்படுத்திக்கொண்டு தம் விருப்பப்படி நடக்கிறார்கள்.’ இங்கே கவிஞர் கற்புநெறியை வெளி நியமமாக அன்றி, உள்ளார்ந்த நிஷ்டையாகவே நிறுவுகிறார் — கணவன் தவத்துக்கு நிகரான அழியாத செல்வம் என்ற உவமையே அதன் சாரம். ‘ஸர்வத்ர யோக்யம்’ (எல்லா இடங்களிலும் தகுந்தவன்) என்ற சொல்லால் இம்மையிலும் மறுமையிலும் பயன் தருவது சொல்லப்படுகிறது. ‘பர்த்ருநாதா:’ என்ற சொல்லில் ஒரு முரண் உள்ளடங்கியுள்ளது — கணவனுக்கே தலைவியாக இருக்க விரும்புபவர்களே இங்கே பழிக்கப்படுகிறார்கள்.

உபதேசத்தின் முடிவில் அனசூயை இரு வகையினருக்குமான பயனைத் தெளிவாகச் சொல்கிறாள் — உபதேசம் புகழ்ச்சி மட்டுமன்று, பயனைக் குறிப்பிடுவதால் உறுதிப்படுத்தப்பட்டது. ‘மைதிலியே, அத்தகைய பெண்கள் தகாத செயலுக்கு வசப்பட்டு, அவப்புகழையும் தர்ம வீழ்ச்சியையும் அடைகிறார்கள். உன்னைப் போன்ற, நற்பண்புகள் உடைய, இம்மையையும் மறுமையையும் கண்ட பெண்களோ, புண்ணியம் செய்தவர்களைப் போலச் சுவர்க்கத்தில் உலவுவார்கள்.’ இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் வாழ்த்தாக அமைந்துள்ளது: ‘ஆகவே இவ்வாறு நீ இவனைப் பின்பற்றுபவளாக, கணவனையே முதன்மையாகக் கொண்டவளாக, காலத்துக்கேற்ப நடப்பவளாக, உன் கணவனுக்கு உடன் தர்மம் கடைப்பிடிப்பவளாக இரு; அதனால் நீ புகழையும் தர்மத்தையும் அடைவாய்.’ ‘ஸஹதர்மசாரிணீ’ (உடன் தர்மம் கடைப்பிடிப்பவள்) என்ற சொல்லில் சர்க்கத்தின் சாரம் பொதிந்துள்ளது — மனைவி வெறும் பின்தொடர்பவள் அன்று, தர்மத்தில் உடன் நடப்பவள். இந்த வாழ்த்தோடு சர்க்கம் நிறைவடைகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் சீதையின் பணிவு நிறைந்த மறுமொழியும் சுயம்வரக் கதையும் தொடங்குகின்றன. ‘த்ருஷ்டலோகபராவரா:’ (இம்மையையும் மறுமையையும் கண்டவர்கள்) என்ற அடைமொழியால் அறிவே கற்புநெறியின் வேர் என்று சுட்டப்படுகிறது — இம்மையையும் மறுமையையும் காண்பவளே உறுதியாக நிற்கிறாள்.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ತಾಪಸರು ರಾಕ್ಷಸಭಯದಿಂದ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತೊರೆದು ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋದರು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನೂ ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಕಥೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದಿಂದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳು ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ ರಾಘವನು ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಆಲೋಚಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡಲಿಲ್ಲ. ಮೊದಲ ಕಾರಣ ಸ್ಮೃತಿಯ ವೇದನೆ — ‘ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಭರತನನ್ನು ಕಂಡೆ, ನಾಗರಿಕರೊಡನೆ ತಾಯಂದಿರನ್ನು ಕಂಡೆ; ಆ ಸ್ಮೃತಿ ನನ್ನನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ, ನಾನು ಅವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾ ಇರುತ್ತೇನೆ.’ ಸ್ನೇಹದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಎಲ್ಲಾಯಿತೋ ಅಲ್ಲೇ ಅದರ ವಿಯೋಗ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ಆಂತರಿಕ ಕಾರಣ. ಎರಡನೆಯ ಕಾರಣ ಹೊರಗಿನದು, ನೆಲದ ಮಾಲಿನ್ಯ — ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭರತನ ಸೈನ್ಯದ ಬೀಡಿನಿಂದ, ಕುದುರೆಗಳ ಮತ್ತು ಆನೆಗಳ ಸಗಣಿಯಿಂದ ಆ ಪ್ರದೇಶ ಬಹಳವಾಗಿ ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ತಪೋವನದ ಶುದ್ಧಿ ನಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಬೇರೆಡೆಗೆ ಹೋಗೋಣ’ ಎಂದು ಆಲೋಚಿಸಿ ಅವನು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಹೊರಟನು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಶೋಕವನ್ನಾಗಲಿ ಭಯವನ್ನಾಗಲಿ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಶಾಂತವಾದ ವಿವೇಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ಥಳತ್ಯಾಗ ಕೋಪದಿಂದಲ್ಲ, ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧಿಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ. ‘ನ ತತ್ರಾರೋಚಯದ್ವಾಸಮ್’ (ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಅರೋಚಯತ್’ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು — ಶಕ್ತಿಯ ಅಭಾವವಲ್ಲ, ರುಚಿಯ ನಿವೃತ್ತಿ.

ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಾ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಅತ್ರಿಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ವಂದಿಸಿದನು. ಪೂಜ್ಯರಾದ ಅತ್ರಿಯೂ ಅವನನ್ನು ಮಗನಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು — ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದ್ದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪುತ್ರಭಾವದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು; ಇದರಿಂದ ಆಶ್ರಮ ರಾಮನಿಗೆ ಮನೆಯೇ ಆಯಿತು. ಅವರು ತಾವೇ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದರು, ಮಹಾಭಾಗನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನೂ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದರು — ಮೂವರು ವನವಾಸಿಗಳ ಶ್ರಮವೂ ಅದರಿಂದ ಶಮನವಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಅವರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ, ವೃದ್ಧಳಾದ, ಸತ್ಕೃತಳಾದ ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕರೆದು ಸಮಾಧಾನದಿಂದ ಮಾತನಾಡಿದರು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಧರ್ಮಜ್ಞರು, ಸರ್ವಭೂತಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತರು. ಆ ಋಷಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ಅನಸೂಯೆ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿ, ತಾಪಸಿ, ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿ, ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪುರುಷ ಅತಿಥಿಯನ್ನು ಪತಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸ್ತ್ರೀ ಅತಿಥಿಯನ್ನಾದರೋ ಪತ್ನಿಯೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಣೀಷ್ವ’ (ಸ್ವೀಕರಿಸು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಗೌರವ ಎರಡನ್ನೂ ಅನಸೂಯೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಉಪದೇಶದ ಅಧಿಕಾರವೂ ಅವಳಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ವಯಮ್’ (ತಾವೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಮಹರ್ಷಿ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ತಾವೇ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಇದೇ ವನವಾಸಿಗಳ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ.

ಅನಂತರ ಅತ್ರಿ ಆ ತಾಪಸಿಯ, ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ಏಕೆಂದರೆ ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಅಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸವಿಡುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಲೋಕ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸುಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಯಾರು ಗಡ್ಡೆಗಳನ್ನೂ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಳೋ, ಜಾಹ್ನವಿಯನ್ನು ಹರಿಸಿದಳೋ — ಅವಳೇ ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ ಇವಳು. ಯಾರು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಿದಳೋ, ಮಗೂ, ಯಾರ ವ್ರತಗಳಿಂದ ವಿಘ್ನಗಳು ನಾಶವಾದವೋ ಅವಳು. ಅಲ್ಲದೆ ದೇವಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತ್ವರೆಪಡುತ್ತಾ ಯಾರು ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಹತ್ತು ರಾತ್ರಿಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದವಾಗಿಸಿದಳೋ ಅವಳು. ‘ಇವಳು ನಿನಗೆ ತಾಯಿಯಂತೆ’ ಎಂದು ಋಷಿ ಪಾಪರಹಿತನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಗುರುಪತ್ನಿ ತಾಯಿಯೇ ಎಂಬ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕವಿ ಅನಸೂಯೆಯ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೂರು ಫಲಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಲೋಕದ ಹಸಿವಿನ ನಿವಾರಣೆ, ಗಂಗೆಯ ಅವತರಣ, ಕಾಲದ ವಿಸ್ತರಣೆಯೇ. ಇವುಗಳಿಂದ ಅವಳ ತಪಸ್ಸು ಕೇವಲ ವೈಯಕ್ತಿಕವಲ್ಲ, ಲೋಕೋಪಕಾರಕ ಎಂದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಂತಹ ಗುರುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಸೀತೆ ಹೋಗುವುದು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅನಸೂಯಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರೇ ಅವಳ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಯಾರಲ್ಲೂ ದೋಷವನ್ನು ಕಾಣದವಳೇ ಅಸೂಯೆಯಿಲ್ಲದ ಅನಸೂಯೆ.

‘ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರಯೋಗ್ಯಳಾದ, ವೃದ್ಧಳಾದ, ಕೋಪವಿಲ್ಲದ ಈ ತಪಸ್ವಿನಿಯ ಬಳಿಗೆ ವೈದೇಹಿ ಸದಾ ಹೋಗಲಿ’ ಎಂದು ಋಷಿ ಹೇಳಿದರು — ‘ಅಕ್ರೋಧನಾ’ (ಕೋಪವಿಲ್ಲದವಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲೂ ದುರ್ಲಭವಾದ ಗುಣ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಋಷಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾಘವನು ಧರ್ಮಜ್ಞಳಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಜಪುತ್ರಿ, ಈ ಮುನಿ ಹೇಳಿದುದನ್ನು ನೀನು ಕೇಳಿದೆ; ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಬೇಗನೆ ತಪಸ್ವಿನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗು. ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ “ಅನಸೂಯೆ” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದ, ಸಮೀಪಿಸಬಹುದಾದ ಆ ತಪಸ್ವಿನಿಯ ಬಳಿಗೆ ನೀನು ಬೇಗನೆ ಹೋಗು.’ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳಿವೆ — ಒಂದು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ, ಇನ್ನೊಂದು ಸೀತೆಯದೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು; ಅವನು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಹಿತವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಸೀತೆ ರಾಘವನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಜ್ಞಳಾದ ಆ ಅತ್ರಿಪತ್ನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಳು — ವಿಳಂಬ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಭಿಗಮ್ಯಾ’ (ಸಮೀಪಿಸಬಹುದಾದವಳು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಕೆಲವು ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ, ಇವಳಾದರೋ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮೀಪಿಸಬಹುದಾದವಳು, ಶರಣ್ಯಳು. ‘ಶ್ರೇಯೋಽರ್ಥಮಾತ್ಮನಃ’ (ನಿನ್ನ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಈ ಹೋಗುವಿಕೆ ನನ್ನ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ನಿನ್ನದೇ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ.

ಕವಿ ಅನಸೂಯೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಶಿಥಿಲಳಾದ, ಸುಕ್ಕುಗಟ್ಟಿದ, ವೃದ್ಧಳಾದ, ಮುಪ್ಪಿನಿಂದ ಬಿಳಿಚಿದ ತಲೆಗೂದಲುಳ್ಳ, ಬಿರುಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಳೆಗಿಡದಂತೆ ಸದಾ ನಡುಗುವ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳವಳು. ಈ ವರ್ಣನೆ ತಪಸ್ಸಿನ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯಾರ ದೇಹ ಹೀಗೆ ಜೀರ್ಣವಾಗಿದೆಯೋ ಅವಳ ತಪೋಬಲದಿಂದಲೇ ಗಂಗೆ ಹರಿದಿತ್ತು; ಹೊರಗಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಒಳಗೆ ಮಹಾಶಕ್ತಿ ಅಡಗಿದೆ. ಸೀತೆ ಅಳುಕಿಲ್ಲದೆ ಆ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿ ಪತಿವ್ರತೆ ಅನಸೂಯೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಳು, ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡಳು — ಇಲ್ಲಿ ‘ಅವ್ಯಗ್ರಾ’ (ಅಳುಕಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಧೈರ್ಯವೂ ಶಿಷ್ಟತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ‘ಸ್ವಂ ನಾಮ ಸಮುದಾಹರತ್’ (ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡಳು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಪ್ರಾಚೀನ ಅಭಿವಾದನವಿಧಿ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸಂಯಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ತಾಪಸಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಕೈಜೋಡಿಸಿ, ಹರ್ಷಿತಳಾದ ವೈದೇಹಿ ಕುಶಲವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯೂ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯೂ ಆದ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ವೃದ್ಧೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸುದೈವದಿಂದ ನೀನು ಧರ್ಮವನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಇದರಿಂದಲೇ ಉಪದೇಶದ ಆರಂಭ, ಅದು ಸರ್ಗದ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಸುದೈವದಿಂದ) ಎಂಬ ನಿಪಾತವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ — ಅದರಿಂದ ಅನಸೂಯೆಯ ವಿಸ್ಮಯವೂ ಆನಂದವೂ ಎರಡೂ ಧ್ವನಿಸುತ್ತವೆ.

ವೃದ್ಧೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ — ‘ಮಾನಿನಿಯಾದ ಸೀತೆ, ಜ್ಞಾತಿಜನರನ್ನೂ ಮಾನವೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ತೊರೆದು ವನಕ್ಕೆ ನಿರ್ಬಂಧಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನೀನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಸುದೈವ. ನಗರದಲ್ಲಿರಲಿ ವನದಲ್ಲಿರಲಿ, ಶುಭನಾಗಿರಲಿ ಅಶುಭನಾಗಿರಲಿ, ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಪತಿ ಪ್ರಿಯನೋ ಅವರಿಗೆ ಮಹೋದಯವಾದ ಲೋಕಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ದುಶ್ಶೀಲನಾದರೂ, ಕಾಮಚಾರಿಯಾದರೂ, ಧನಹೀನನಾದರೂ, ಆರ್ಯಸ್ವಭಾವದ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಪತಿಯೇ ಪರಮದೈವ. ವಿಚಾರಮಾಡಿ ನೋಡಿದರೂ ಪತಿಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಬಂಧುವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ; ಅವನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಯೋಗ್ಯನು, ಮಾಡಿದ ಅಕ್ಷಯ ತಪಸ್ಸಿನಂತೆ ಫಲದಾಯಕನು. ಆದರೆ ಅಸತಿಯರು ಹೀಗೆ ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಗುಣದೋಷಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾಮಕ್ಕೆ ವಶವಾದ ಹೃದಯವುಳ್ಳ ಅವರು ಪತಿಯರನ್ನೇ ತಮ್ಮ ವಶದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಾರೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯವನ್ನು ಹೊರಗಿನ ನಿಯಮದ ರೂಪದಲ್ಲಲ್ಲ, ಒಳಗಿನ ನಿಷ್ಠೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪತಿ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಅಕ್ಷಯನಿಧಿ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೇ ಅದರ ಸಾರ. ‘ಸರ್ವತ್ರ ಯೋಗ್ಯಮ್’ (ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಯೋಗ್ಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಹಲೋಕದಲ್ಲೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲೂ ಫಲದಾಯಕತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಭರ್ತೃನಾಥಾಃ’ ಎಂಬ ಪದ ವಿರೋಧಾಭಾಸಗರ್ಭಿತವಾದುದು — ಪತಿಗೂ ಒಡತಿಯರಾಗಲು ಬಯಸುವವರನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ನಿಂದಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಉಪದೇಶದ ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಅನಸೂಯೆ ಎರಡು ವರ್ಗಗಳ ಫಲವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಉಪದೇಶ ಕೇವಲ ಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲ, ಫಲನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ದೃಢಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಮೈಥಿಲಿ, ಅಂತಹ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ವಶರಾಗಿ ಅಪಯಶಸ್ಸನ್ನೂ ಧರ್ಮಭ್ರಂಶವನ್ನೂ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ನಿನ್ನಂತಹ, ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಲೋಕದ ಹಿಂದು-ಮುಂದನ್ನು ಕಂಡ ಸ್ತ್ರೀಯರಾದರೋ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಿಗಳಂತೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವರು.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಆಶೀರ್ವಾದರೂಪವಾದುದು — ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಹೀಗೆ ನೀನು ಇವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಸತಿಯಾಗಿ, ಪತಿಯನ್ನೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಕಾಣುವವಳಾಗಿ, ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನಡೆಯುವವಳಾಗಿ, ನಿನ್ನ ಪತಿಯ ಸಹಧರ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾಗು; ಅದರಿಂದ ನೀನು ಯಶಸ್ಸನ್ನೂ ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಪಡೆಯುವೆ.’ ‘ಸಹಧರ್ಮಚಾರಿಣೀ’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಸರ್ಗದ ಸಾರ ಅಡಗಿದೆ — ಪತ್ನಿ ಕೇವಲ ಹಿಂಬಾಲಕಿಯಲ್ಲ, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಹಚಾರಿಣಿ. ಈ ಆಶೀರ್ವಾದದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವಿನಯಪೂರ್ಣ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವೂ ಸ್ವಯಂವರದ ಕಥೆಯೂ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ದೃಷ್ಟಲೋಕಪರಾವರಾಃ’ (ಲೋಕದ ಹಿಂದು-ಮುಂದನ್ನು ಕಂಡವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಜ್ಞಾನವೇ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಮೂಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಇಹಲೋಕವನ್ನೂ ಪರಲೋಕವನ್ನೂ ಕಾಣುವವಳೇ ಸ್ಥಿರಳಾಗುತ್ತಾಳೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ചിത്രകൂടത്തിലെ താപസർ രാക്ഷസഭയംമൂലം ആശ്രമം ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റൊരിടത്തേക്കു പോയി. ഈ സർഗത്തിൽ രാമനും ആ ദേശം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; കഥ ചിത്രകൂടത്തിൽനിന്നു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. ഋഷിമാർ പോയശേഷം രാഘവൻ അനേകം കാരണങ്ങൾ ആലോചിച്ച് അവിടെ വസിക്കുന്നത് ഇഷ്ടപ്പെട്ടില്ല. ഒന്നാമത്തെ കാരണം ഓർമയുടെ വേദനയാണ് — ‘ഇവിടെവച്ചാണ് ഞാൻ ഭരതനെ കണ്ടത്, നഗരവാസികളോടുകൂടിയ അമ്മമാരെയും കണ്ടത്; ആ ഓർമ എന്നെ എപ്പോഴും പിന്തുടരുന്നു, അവരെക്കുറിച്ചു ദുഃഖിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ കഴിയുന്നു.’ സ്നേഹം നേരിട്ട് അനുഭവിച്ചിടത്തുതന്നെ അതിന്റെ വിയോഗം വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു — ഇതാണ് ആന്തരികമായ കാരണം. രണ്ടാമത്തെ കാരണം ബാഹ്യമായ ഭൂമിദൂഷണമാണ് — മഹാത്മാവായ ഭരതന്റെ സൈന്യം താവളമടിച്ചതിനാലും കുതിരകളുടെയും ആനകളുടെയും ചാണകംകൊണ്ടും ആ പ്രദേശം വല്ലാതെ ചവിട്ടിമെതിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; തപോവനത്തിന്റെ ശുദ്ധി നഷ്ടപ്പെട്ടു. അതുകൊണ്ട് ‘നമുക്കു മറ്റൊരിടത്തേക്കു പോകാം’ എന്നു തീരുമാനിച്ച് അദ്ദേഹം വൈദേഹിയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി പുറപ്പെട്ടു. കവി ഇവിടെ ശോകമോ ഭയമോ കാണിക്കുന്നില്ല, ശാന്തമായ വിവേകമാണ് കാണിക്കുന്നത് — സ്ഥലം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതു കോപംകൊണ്ടല്ല, ഓർമയും ശുദ്ധിയും കാരണമാണ്. ‘ന തത്രാരോചയദ്വാസം’ (അവിടെ വസിക്കുന്നത് ഇഷ്ടപ്പെട്ടില്ല) എന്നതിലെ ‘അരോചയത്’ എന്ന ക്രിയാപദം മർമസ്പർശിയാണ് — ശക്തിയുടെ അഭാവമല്ല, രുചിയുടെ നിവൃത്തിയാണ്.

വഴിയിലൂടെ പോകുമ്പോൾ മഹായശസ്വിയായ രാമൻ അത്രിയുടെ ആശ്രമത്തിലെത്തി ആ മഹർഷിയെ വന്ദിച്ചു. ഭഗവാനായ അത്രിയും അദ്ദേഹത്തെ പുത്രനെപ്പോലെ സ്വീകരിച്ചു — അതിഥിയെ സത്കരിക്കുക മാത്രമല്ല, പുത്രഭാവത്തിൽ സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്തു; അതോടെ ആശ്രമം രാമനു വീടുതന്നെയായി. അദ്ദേഹം സ്വയം ആതിഥ്യം ഏർപ്പാടാക്കി എല്ലാം നന്നായി സത്കരിച്ചു; മഹാഭാഗനായ സൗമിത്രിയെയും സീതയെയും സാന്ത്വനിപ്പിച്ചു — വനവാസികളായ മൂവരുടെയും ക്ഷീണം അതോടെ ശമിച്ചു. പിന്നെ അവിടെയെത്തിയ, വൃദ്ധയും ആദരണീയയുമായ സ്വന്തം പത്നിയെ വിളിച്ച് അദ്ദേഹം സാന്ത്വനിപ്പിച്ചു; കാരണം ആ ധർമജ്ഞൻ എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരനായിരുന്നു. ആ ഋഷിശ്രേഷ്ഠൻ അവളോടു പറഞ്ഞു: ‘അനസൂയേ, മഹാഭാഗേ, താപസീ, ധർമചാരിണീ, വൈദേഹിയെ സ്വീകരിക്കൂ.’ ഇവിടെ കവി ഗൃഹസ്ഥധർമത്തിലെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ശിഷ്ടാചാരം കാണിക്കുന്നു — പുരുഷനായ അതിഥിയെ ഭർത്താവു സ്വീകരിക്കുന്നു, സ്ത്രീയായ അതിഥിയെ പത്നിതന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘പ്രതിഗൃഹ്ണീഷ്വ’ (സ്വീകരിക്കൂ) എന്ന പദത്തിലൂടെ സീതയുടെ സംരക്ഷണവും ആദരവും — രണ്ടും — അനസൂയയെ ഏൽപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ തുടർന്നുള്ള ഉപദേശത്തിനുള്ള അധികാരവും അവൾക്കു സിദ്ധിക്കുന്നു. ‘സ്വയം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഹർഷി ശിഷ്യരോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, സ്വയംതന്നെ ആതിഥ്യം ചെയ്യുന്നു; ഇതാണ് വനവാസികളുടെ ഉത്കൃഷ്ടമായ ശിഷ്ടാചാരം.

തുടർന്ന് അത്രി രാമനോട് ആ ധർമചാരിണിയായ താപസിയുടെ മാഹാത്മ്യം പറഞ്ഞു — കാരണം അതിഥി പാത്രമറിഞ്ഞിട്ടേ അവിടെ വിശ്വസിക്കൂ. പണ്ട് പത്തു വർഷം അനാവൃഷ്ടിയാൽ ലോകം ഇടതടവില്ലാതെ കരിഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നപ്പോൾ കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കുകയും ജാഹ്നവിയെ (ഗംഗയെ) ഒഴുക്കുകയും ചെയ്തവൾ — ഉഗ്രമായ തപസ്സോടുകൂടിയവളും നിയമങ്ങളാൽ അലംകൃതയുമായ ഇവൾതന്നെ. പതിനായിരം വർഷം മഹത്തായ തപസ്സു ചെയ്തവൾ; കുഞ്ഞേ, അവളുടെ വ്രതങ്ങളാൽ വിഘ്നങ്ങൾ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. മാത്രമല്ല, ദേവകാര്യത്തിനുവേണ്ടി തിടുക്കപ്പെട്ട് അവൾ ഒരു രാത്രിയെ പത്തു രാത്രികളുടെ ദൈർഘ്യമുള്ളതാക്കി. ‘അവൾ നിനക്ക് അമ്മയെപ്പോലെയാണ്’ എന്നു പാപരഹിതനായ രാമനോട് ഋഷി പറയുന്നു — ഗുരുപത്നി അമ്മതന്നെ എന്ന ശാസ്ത്രം ഇവിടെ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കവി അനസൂയയുടെ തപസ്സിന്റെ മൂന്നു ഫലങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — ലോകത്തിന്റെ വിശപ്പകറ്റൽ, ഗംഗയെ ഒഴുക്കൽ, കാലത്തെത്തന്നെ നീട്ടൽ. ഇവയിലൂടെ അവളുടെ തപസ്സ് വ്യക്തിപരം മാത്രമല്ല, ലോകോപകാരകവുമാണെന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു; അത്തരമൊരു ഗുരുവിന്റെ അടുത്തേക്കുള്ള സീതയുടെ ഗമനം അർഥവത്താകുന്നു. ‘അനസൂയ’ എന്ന പേരുതന്നെ അവളുടെ സ്വഭാവം പറയുന്നു — ആരിലും ദോഷദൃഷ്ടി ചെയ്യാത്തവൾ, അസൂയയില്ലാത്തവൾ.

‘എല്ലാ ജീവികളാലും നമസ്കരിക്കപ്പെടേണ്ടവളും കോപമില്ലാത്തവളുമായ ഈ വൃദ്ധതാപസിയെ വൈദേഹി എപ്പോഴും സമീപിക്കട്ടെ’ എന്ന് ഋഷി പറഞ്ഞു — ‘അക്രോധന’ (കോപമില്ലാത്തവൾ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ തപസ്വികൾക്കുപോലും ദുർലഭമായ ഒരു ഗുണം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ഋഷിയോട് ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് രാഘവൻ ധർമജ്ഞയായ സീതയെ നോക്കി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാജപുത്രീ, ഈ മുനി പറഞ്ഞതു നീ കേട്ടുവല്ലോ; നിന്റെതന്നെ ശ്രേയസ്സിനായി വേഗം ഈ താപസിയുടെ അടുത്തേക്കു പോകൂ. കർമങ്ങളാൽ ലോകത്തിൽ ‘അനസൂയ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധി നേടിയ, ആർക്കും സമീപിക്കാവുന്ന ആ താപസിയുടെ അടുത്തേക്കു നീ വേഗം ചെല്ലൂ.’ രാമന്റെ വാക്കിൽ രണ്ടു കാരണങ്ങളുണ്ട് — ഒന്ന് ശിഷ്ടാചാരം, മറ്റേത് സീതയുടെതന്നെ ശ്രേയസ്സ്; അദ്ദേഹം ആജ്ഞ നൽകുകയല്ല, ഹിതം കാണിച്ചുകൊടുക്കുകയാണ്. യശസ്വിനിയായ സീത രാഘവന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട് ധർമജ്ഞയായ അത്രിപത്നിയുടെ അടുത്തേക്കു ചെന്നു — താമസം വരുത്തിയില്ല. ഇവിടെ ‘അഭിഗമ്യാ’ (സമീപിക്കാവുന്നവൾ) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ചില തപസ്വികളെ സമീപിക്കാൻ പ്രയാസമാണ്, ഇവളോ എല്ലാവർക്കും സമീപിക്കാവുന്നവളും ശരണ്യയുമാണ്. ‘ശ്രേയോഽർഥമാത്മനഃ’ (നിന്റെതന്നെ ശ്രേയസ്സിനായി) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു — ഈ ഗമനം എന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കാനല്ല, നിന്റെതന്നെ കല്യാണത്തിനാണ്.

കവി അനസൂയയുടെ രൂപം കരുണയോടെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു — തളർന്നവൾ, ചുളിവുവീണവൾ, വൃദ്ധ, ജരയാൽ നരച്ച മുടിയുള്ളവൾ, കൊടുങ്കാറ്റിലെ വാഴയെപ്പോലെ എപ്പോഴും വിറയ്ക്കുന്ന ശരീരമുള്ളവൾ. ഈ വർണന തപസ്സിന്റെ മൂല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ ജീർണിച്ച ശരീരമുള്ളവളുടെ തപോബലംകൊണ്ടാണ് ഗംഗ ഒഴുകിയത്; ബാഹ്യമായ ദൗർബല്യത്തിനുള്ളിൽ മഹത്തായ ശക്തി ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. സീത പരിഭ്രമമില്ലാതെ മഹാഭാഗയും പതിവ്രതയുമായ ആ അനസൂയയെ നമസ്കരിച്ചു, സ്വന്തം പേരു പറയുകയും ചെയ്തു — ഇവിടെ ‘അവ്യഗ്രാ’ (പരിഭ്രമമില്ലാതെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവളുടെ ധൈര്യവും ശിഷ്ടതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘സ്വന്തം പേരു പറഞ്ഞു’ എന്നതിലൂടെ പ്രാചീനമായ അഭിവാദനവിധി ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ദമമുള്ള ആ താപസിയെ നമസ്കരിച്ച്, കൈകൂപ്പി, ഹൃഷ്ടയായ വൈദേഹി കുശലം ചോദിച്ചു. പിന്നെ ധർമചാരിണിയും മഹാഭാഗയുമായ സീതയെ കണ്ട് വൃദ്ധ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ഭാഗ്യവശാൽ നീ ധർമത്തെ പരിഗണിക്കുന്നു.’ ഇതോടെതന്നെ ഉപദേശം ആരംഭിക്കുന്നു; അതു സർഗത്തിന്റെ ശേഷഭാഗം മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നു. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന നിപാതം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — അതിലൂടെ അനസൂയയുടെ വിസ്മയവും ആനന്ദവും ഒരുപോലെ ധ്വനിക്കുന്നു.

വൃദ്ധ ഉപദേശിക്കുന്നു: ‘മാനിനിയായ സീതേ, ബന്ധുജനങ്ങളെയും മാനത്തിന്റെ അഭിവൃദ്ധിയെയും ഉപേക്ഷിച്ച് വനത്തിൽ ഒതുക്കപ്പെട്ട രാമനെ നീ അനുഗമിക്കുന്നു — ഇതു ഭാഗ്യംതന്നെ. നഗരത്തിലായാലും വനത്തിലായാലും, ശുഭനായാലും അശുഭനായാലും, ഭർത്താവ് ആർക്കു പ്രിയനാണോ ആ സ്ത്രീകൾക്ക് മഹോന്നതമായ ലോകങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു. ദുഃശീലനോ കാമചാരിയോ ധനമില്ലാത്തവനോ ആയാലും, ആര്യസ്വഭാവമുള്ള സ്ത്രീകൾക്ക് ഭർത്താവുതന്നെയാണ് പരമദൈവതം. ആലോചിച്ചുനോക്കുമ്പോൾ ഭർത്താവിനെക്കാൾ വിശിഷ്ടനായ ഒരു ബന്ധുവിനെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല; അനുഷ്ഠിച്ച അക്ഷയമായ തപസ്സുപോലെ അദ്ദേഹം എല്ലായിടത്തും യോഗ്യനും ഫലദായകനുമാണ്. എന്നാൽ ദുഷ്ടസ്ത്രീകൾ ഇങ്ങനെ അനുഗമിക്കുന്നില്ല, ഗുണദോഷങ്ങൾ വിചാരിക്കുന്നുമില്ല; കാമത്തിനു വശപ്പെട്ട ഹൃദയമുള്ള അവർ ഭർത്താക്കന്മാരെത്തന്നെ വശത്താക്കി സ്വേച്ഛയനുസരിച്ചു ചരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ കവി പാതിവ്രത്യത്തെ ബാഹ്യനിയമമായിട്ടല്ല, ആന്തരനിഷ്ഠയായിട്ടാണ് സ്ഥാപിക്കുന്നത് — ഭർത്താവ് തപസ്സിനു തുല്യമായ അക്ഷയനിധിയാണ് എന്ന ഉപമയാണ് അതിന്റെ സാരം. ‘സർവത്ര യോഗ്യം’ (എല്ലായിടത്തും യോഗ്യൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ഇഹലോകത്തിലും പരലോകത്തിലുമുള്ള ഫലദായകത്വം പറയപ്പെടുന്നു. ‘ഭർതൃനാഥാഃ’ എന്ന പദം വിരോധാഭാസം ഉൾക്കൊള്ളുന്നതാണ് — ഭർത്താവിന്റെപോലും സ്വാമിനിമാരാകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരാണ് ഇവിടെ നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നത്.

ഉപദേശത്തിന്റെ ഉപസംഹാരത്തിൽ അനസൂയ രണ്ടു വിഭാഗങ്ങളുടെയും ഫലം വ്യക്തമായി പറയുന്നു — ഉപദേശം വെറും പ്രശംസയല്ല, ഫലനിർദേശത്താൽ ദൃഢമാക്കപ്പെട്ടതാണ്. ‘മൈഥിലീ, അത്തരം സ്ത്രീകൾ, ചെയ്യരുതാത്തതിനു വശപ്പെട്ടവർ, അപയശസ്സും ധർമഭ്രംശവും പ്രാപിക്കുന്നു. നിന്നെപ്പോലുള്ള, ഗുണങ്ങളോടുകൂടിയ, ഈ ലോകവും പരലോകവും കണ്ടറിഞ്ഞ സ്ത്രീകളോ പുണ്യം ചെയ്തവരെപ്പോലെ സ്വർഗത്തിൽ ചരിക്കും.’ അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലുള്ള ആശീർവാദമാണ്: ‘അതുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ നീ ഇദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിക്കുന്നവളായി, ഭർത്താവിനെ പ്രധാനമായി കരുതുന്നവളായി, യഥാകാലം അനുസരിക്കുന്നവളായി, സ്വന്തം ഭർത്താവിന്റെ സഹധർമചാരിണിയാകൂ; അതുകൊണ്ട് നീ യശസ്സും ധർമവും നേടും.’ ‘സഹധർമചാരിണി’ എന്ന പദത്തിൽ സർഗത്തിന്റെ സാരം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു — പത്നി വെറും അനുഗാമിനിയല്ല, ധർമത്തിൽ സഹചാരിണിയാണ്. ഈ ആശീർവാദത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ സീതയുടെ വിനയപൂർണമായ മറുപടിയും സ്വയംവരകഥയും ആരംഭിക്കുന്നു. ‘ദൃഷ്ടലോകപരാവരാഃ’ (ഈ ലോകവും പരലോകവും കണ്ടറിഞ്ഞവർ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ ജ്ഞാനംതന്നെയാണ് പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ മൂലമെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഇഹലോകവും പരലോകവും കാണുന്നവൾതന്നെയാണ് സ്ഥിരയാകുന്നത്.

In the previous sarga the ascetics of Citrakūṭa had left their hermitage for fear of the rākṣasas. In this sarga Rāma too leaves the place, and the story moves on from Citrakūṭa towards the Daṇḍaka forest. When the sages had gone, Rāghava thought the matter over and, for many reasons, no longer wished to live there. The first reason was the pain of memory: "Here I saw Bharata, and my mothers and the townsfolk with them; that memory follows me always, and I keep grieving for them." Where love had been seen face to face, the parting from it was remembered again and again — that was the inner reason. The second was outward, the fouling of the ground: the camp of great-souled Bharata's army and the dung of horses and elephants had badly trampled the place, and the purity of the ascetic grove was gone. So, thinking "let us go elsewhere", he set out with Vaidehī and Lakṣmaṇa. The poet shows neither grief nor fear here, only calm judgement: the place was left not in anger but for the sake of memory and of purity. And the phrase that he "no longer wished" to stay is telling: it was not that he lacked the strength to stay, only that his liking for the place had ended.

On the way the renowned Rāma reached Atri's hermitage and bowed to the great sage, and the blessed Atri received him as he would a son; he did not merely honour his guest but took him to himself as a son, so the hermitage became a home to Rāma. He gave the orders for their hospitality himself — not leaving it to his pupils, the finest courtesy of forest-dwellers — and saw that everything was handsomely done, and he comforted the illustrious Saumitri and Sītā too, so that the weariness of all three wanderers was eased. Then that knower of righteousness, devoted to the good of all beings, called his aged wife, who came forward and was honoured, and spoke gently to her. The best of sages said: "Anasūyā, greatly blessed ascetic who walks in righteousness, receive Vaidehī." The poet shows a fine piece of household courtesy: the husband receives a male guest, but a woman guest is received by the wife. With "receive her" Atri entrusted both Sītā's care and her honour to Anasūyā, and so gave her the standing to offer the teaching that follows.

Then Atri told Rāma of the greatness of that ascetic woman who walked in righteousness, for a guest trusts a host only when he knows her worth. "Once, when for ten years no rain fell and the world burned without pause, it was she who brought forth roots and fruits and set the Jāhnavī flowing — she who is endowed with fierce austerity and adorned with observances. For ten thousand years she practised great penance, and by her vows, my son, every obstacle was struck down. And once, in haste for the gods' business, she made a single night last as long as ten. She is like a mother to you, sinless one" — for the scriptures say a guru's wife is a mother. The poet counts three fruits of her austerity: relief of the world's hunger, the bringing down of the Gaṅgā, and the stretching of time itself. Her austerity was not private but for the good of the world, and it was fitting that Sītā should come to such a teacher. Her very name, Anasūyā, "free of envy", tells her nature: one who sees no fault in anyone.

"Let Vaidehī go to this aged ascetic, to whom all beings owe reverence and who is never angry," the sage said — freedom from anger being a virtue rare even among ascetics. To the sage who spoke so Rāghava said "So be it", and looking at Sītā, who knew righteousness, he said: "Princess, you have heard what this sage has said; for your own good go quickly to the ascetic. She has become famous in the world by her deeds under the name Anasūyā; go at once to that ascetic, whom one may rightly approach." Rāma gave two reasons, courtesy and Sītā's own good; he did not give an order but pointed out what was good for her — the visit was not to obey him but for her own welfare. Some ascetics are hard to approach, but this one was open to all and a refuge. Hearing Rāghava's words, illustrious Maithilī went without delay to Atri's wife, who knew righteousness.

The poet paints Anasūyā tenderly: slack of frame, wrinkled, old, her hair white with age, her limbs forever trembling like a plantain in the wind. The description shows the worth of her austerity: in so worn a body lay the power that had set the Gaṅgā flowing; great strength was hidden within outward frailty. Calmly Sītā saluted the illustrious and faithful Anasūyā and spoke her own name, as the ancient manner of greeting requires; her calm shows both composure and good breeding. Having saluted the self-controlled ascetic, Vaidehī stood glad at heart with folded hands and asked after her health. Then, seeing illustrious Sītā walking in righteousness, the old woman comforted her and said, "How fortunate that you have regard for righteousness!" — and with this begins the teaching that fills the rest of the sarga. The repeated "how fortunate" carries both her wonder and her joy.

The old woman taught her: "How fortunate, proud Sītā, that you have left your kinsfolk and the honour that grows among them to follow Rāma, shut away in the forest. Whether he lives in the city or the forest, whether he is good or not, women who hold their husband dear win worlds of great splendour. Though he be ill-natured, given to pleasure or stripped of wealth, to women of noble nature the husband is the highest deity. As I reflect on it, I see no kinsman better than a husband; he is fit in every place, Vaidehī, and bears fruit like penance performed and laid by, which never wastes away. But unworthy women do not follow in this way, nor weigh virtue and fault; with hearts ruled by desire, they make themselves masters over their husbands and roam as they please." The poet presents a wife's faithfulness not as an outward rule but as inner devotion, and its essence lies in the image of the husband as an imperishable treasure like stored-up austerity, bearing fruit in this world and the next. Those censured are the women who would make themselves their husbands' masters.

To close her teaching Anasūyā stated plainly the fruit that each kind of woman reaps, so that her teaching was not only praise but made firm by consequences. "Such women, Maithilī, fall into the power of what should not be done, and they win disgrace and the loss of righteousness. But women like you, endowed with virtue, who have seen what is high and low in the world, will move in heaven as those who have done good deeds." The phrase "who have seen what is high and low in the world" implies that understanding is the root of faithfulness: she who sees both this world and the next stays steady. The last verse, in a longer metre, is a blessing: "So be devoted to him in this way — chaste, holding your husband first, doing what each moment requires, your own husband's partner in righteousness; by that you will win both fame and righteousness." "Partner in righteousness" holds the essence of the sarga: a wife is not merely a follower but a companion in righteousness. With this blessing the sarga ends; in the next Sītā's modest reply and the story of her own marriage begin.