अरण्यकाण्डम् इतः आरभ्यते। पूर्वस्मिन् काण्डे भरतः पादुके गृहीत्वा नन्दिग्रामं गतवान्; रामः तु चित्रकूटात् प्रस्थाय अत्रेः आश्रमे अनसूयायाः च आतिथ्यं स्वीकृत्य अग्रे प्रचलितः। अस्मिन् सर्गे सः महारण्यं दण्डकारण्यं प्रविशति। ‘आत्मवान्’ इति पदेन कविः सूचयति — वनस्य भीषणतया सः न विचलितः, आत्मनि एव स्थितः। दुर्धर्षः सः प्रथमम् एव तत्र तापसानाम् आश्रममण्डलं पश्यति। तत् मण्डलं कुशचीरैः परिक्षिप्तम्, ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम्, गगने प्रदीप्तं सूर्यमण्डलम् इव दुर्दर्शम् आसीत्। उपमा द्विविधा — शोभया अपि तेजसा अपि तत् सूर्यमण्डलसदृशम्। सर्वेषां भूतानां तत् शरणम्; तस्य अजिरं सदा सुसम्मृष्टम्, बहुभिः मृगैः आकीर्णं पक्षिसंघैः च समावृतम्। मृगाः पक्षिणः च तत्र निर्भयाः विचरन्ति, यतः तपोवने हिंसा नास्ति। अप्सरसां गणैः तत् नित्यं पूजितम् उपनृत्तं च। विशालानि अग्निशरणानि, स्रुग्भाण्डानि, अजिनानि, कुशाः, समिधः, तोयकलशाः, फलमूलानि च तत्र शोभन्ते स्म — एतानि सर्वाणि यज्ञस्य उपकरणानि। आरण्यैः पुण्यैः स्वादुफलैः महावृक्षैः च तत् वृतम्, बलिहोमैः अर्चितं ब्रह्मघोषेण च निनादितम्। अन्यैः वन्यपुष्पैः परिक्षिप्तं सपद्मया पद्मिन्या च उपशोभितम्। एवं कविः वर्णेन ध्वनिना गन्धेन च तपोवनस्य पावनतां शान्तिं च चित्रयति। एतत् एव वनं पुरतः क्रूरैः राक्षसैः आक्रान्तम् इति अग्रे ज्ञास्यते; अतः इयं प्रारम्भिकी शान्तिः विरोधेन एव अधिकं दीप्यते। आश्रमस्य वर्णनम् एकादशभिः विशेषणैः एकस्मिन् एव वाक्ये निबद्धम्, तत् च कवेः शैल्याः लक्षणम्।

तत्र निवसन्तः मुनयः फलमूलाशनाः दान्ताः च आसन्; चीराणि कृष्णाजिनानि च तेषाम् अम्बराणि। सूर्यस्य वैश्वानरस्य च इव तेषां प्रभा; ते पुराणाः पुण्याः नियताहाराः परमर्षयः च। ‘पुराणैः’ इति पदेन तेषां चिरन्तनत्वं तपसः परिपाकः च सूचितः — ते न नवदीक्षिताः, अपि तु सिद्धाः वृद्धाः च। तैः शोभितं तत् आश्रमपदं ब्रह्मणः भवनम् इव प्रख्यम्, ब्रह्मघोषेण निनादितम्, ब्रह्मविद्भिः महाभागैः ब्राह्मणैः च उपशोभितम् आसीत्। तादृशं तापसाश्रममण्डलं दृष्ट्वा श्रीमान् महातेजाः राघवः मौर्वीं मुक्त्वा तत् महत् धनुः विज्यं कृत्वा एव आश्रमम् अभ्यगच्छत्। अत्र सूक्ष्मः शिष्टाचारः सूचितः — तपोवनं प्रविशन् क्षत्रियः अपि प्रथमं शस्त्रं शमयति, पश्चात् पदं निदधाति। धनुषः अवनमनम् एव तपोवनस्य प्रति प्रथमः प्रणामः।

दिव्यज्ञानोपपन्नाः महर्षयः रामं दृष्ट्वा प्रीताः सन्तः यशस्विनीं वैदेहीं च अभिजग्मुः। ‘दिव्यज्ञानोपपन्नाः’ इति विशेषणेन सूच्यते — ते तस्य आगमनं पूर्वम् एव ज्ञातवन्तः, अतः प्रत्युद्गमनं सहजम् आसीत्। उद्यन्तं सोमम् इव तं धर्मचारिणं दृष्ट्वा, लक्ष्मणं यशस्विनीं वैदेहीं च दृष्ट्वा, दृढव्रताः ते मङ्गलानि प्रयुञ्जानाः तान् प्रत्यगृह्णन्। चन्द्रोपमया शैत्यं सौम्यता च सूचिते, न तु प्रतापः — वनवासिनां प्रति रामः शान्तः एव। सीतायाः अपि नाम पृथक् उक्तम्, ‘यशस्विनीम्’ इति; वने अपि तस्याः कीर्तिः पूर्वम् एव प्राप्ता आसीत्। वनवासिनः तापसाः रामस्य रूपसंहननं लक्ष्मीं सौकुमार्यं सुवेषतां च विस्मिताकाराः दृष्टवन्तः। वैदेहीं लक्ष्मणं रामं च ते अनिमिषैः इव नेत्रैः आश्चर्यभूतान् अपश्यन् — यथा देवाः न निमिषन्ति तथा ते अपि निर्निमेषाः अभवन्। तपसा शान्ताः अपि ऋषयः एतेषां दर्शनेन विस्मयम् अगच्छन्। कविः अत्र तपस्तेजसः राजतेजसः च समागमं दर्शयति; उभयत्र च प्रीतिः एव प्रथमा वृत्तिः, न शङ्का। लक्ष्मणस्य नाम रामेण सह एव उच्यते, यतः सः छाया इव अनुगच्छति। सीता मध्ये, भ्रातरौ पार्श्वयोः — एतत् एव त्रयाणां चित्रं सर्वत्र काण्डे अनुवर्तते। ऋषीणां विस्मयः तु न केवलं सौन्दर्ये, अपि तु सुखोचितस्य राजपुत्रस्य वनवासनिश्चये अपि।

ततः सर्वभूतहिते रताः महाभागाः ते राघवम् अतिथिं पर्णशालायां न्यवेशयन्। ‘अतिथिम्’ इति पदेन कविः स्पष्टं करोति — रामः अत्र न शरणागतः, अपि तु पूज्यः अतिथिः। पावकोपमाः धर्मचारिणः विधिना रामं सत्कृत्य सलिलम् आजह्रुः; पाद्यम् अर्घ्यम् इति गृहस्थधर्मः वने अपि न त्यक्तः। ‘पावकोपमाः’ इति विशेषणेन तेषां तपःप्रभावः सूचितः — अग्निवत् ते पवित्राः दहनसमर्थाः च, तथापि विनयेन प्राञ्जलयः तिष्ठन्ति। परमया मुदा युताः मङ्गलानि प्रयुञ्जानाः मूलं पुष्पं फलं सर्वम् आश्रमं च महात्मने निवेदयित्वा धर्मज्ञाः ते अब्रुवन्। आश्रमम् अपि निवेदितम् इति विशेषः — यत् किमपि तेषाम् आसीत् तत् सर्वं राज्ञे समर्पितम्। ते वदन्ति — ‘अस्य जनस्य धर्मपालः शरण्यः महायशाः पूजनीयः मान्यः दण्डधरः गुरुः च राजा भवति। इन्द्रस्य एव चतुर्भागः सन् सः प्रजाः रक्षति, हे राघव।’ एवं ते राजधर्मस्य स्वरूपम् आवेदयन्ति — रक्षणम् एव राज्ञः मूलं कर्म, तत् एव च तस्य पूज्यतायाः हेतुः। ऋषयः स्तुतिं न कुर्वन्ति, अपि तु कर्तव्यं स्मारयन्ति। राज्ञः पञ्च विशेषणानि — धर्मपालः, शरण्यः, पूजनीयः, मान्यः, गुरुः — क्रमेण रक्षणात् पूजां प्रति आरोहन्ति।

‘तस्मात् एव नमस्कृतः राजा वरान् रम्यान् भोगान् भुङ्क्ते’ इति ते निगमयन्ति — भोगः रक्षणस्य वेतनम् एव, न स्वेच्छाधिकारः। ‘वयं भवद्विषयवासिनः, अतः भवता रक्ष्याः। नगरस्थः वनस्थः वा त्वम् एव नः राजा जनेश्वरः।’ वनवासी अपि रामः तेषां राजा एव इति वचनं महत्त्वपूर्णम्, यतः राज्यं त्यक्तम् अपि प्रजारक्षणं न त्यक्तम्। ‘न्यस्तदण्डाः जितक्रोधाः जितेन्द्रियाः तपोधनाः वयं गर्भभूताः इव त्वया शश्वत् रक्षणीयाः’ — स्वयं दण्डं त्यक्तवन्तः इति एव तेषां दौर्बल्यम्। ‘गर्भभूताः’ इति उपमा करुणा; यथा माता गर्भं क्षणम् अपि न उपेक्षते, तथा राजा तपस्विनः न उपेक्षेत। एवम् उक्त्वा ते फलैः मूलैः पुष्पैः अन्यैः वन्यैः विविधाहारैः च सलक्ष्मणं राघवम् अपूजयन्। अन्ये वैश्वानरोपमाः सिद्धाः न्यायवृत्ताः तापसाः अपि यथान्यायम् ईश्वरं तर्पयामासुः। एषा प्रार्थना एव अस्य काण्डस्य सर्वस्य कथाबीजम्। इतः परं सर्गे सर्गे राक्षसवधस्य कथा प्रवर्तते।

అరణ్యకాండ ఇక్కడ నుండి మొదలవుతుంది. గత కాండలో భరతుడు పాదుకలను తీసుకొని నందిగ్రామానికి వెళ్ళాడు; రాముడేమో చిత్రకూటం నుండి బయలుదేరి అత్రి ఆశ్రమంలో అత్రి, అనసూయల ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించి ముందుకు సాగాడు. ఈ సర్గలో అతడు మహారణ్యమైన దండకారణ్యంలో ప్రవేశిస్తాడు. ‘ఆత్మవాన్’ (ఆత్మనిగ్రహం గలవాడు) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — అడవి భయంకరత్వానికి అతడు చలించలేదు, తనలో తానే స్థిరంగా నిలిచాడు. ఎదిరించరానివాడైన అతడు అక్కడ మొట్టమొదటగా తాపసుల ఆశ్రమమండలాన్ని చూస్తాడు. ఆ మండలం చుట్టూ దర్భలూ నారచీరలూ పరచి ఉన్నాయి, అది బ్రాహ్మతేజస్సుతో నిండి, ఆకాశంలో ప్రజ్వలించే సూర్యమండలంలాగా కళ్ళు చెదిరేలా ఉంది. ఉపమ రెండు విధాలు — శోభలోనూ తేజస్సులోనూ అది సూర్యమండలాన్ని పోలి ఉంది. అది సర్వభూతాలకూ శరణ్యం; దాని ముంగిలి ఎప్పుడూ చక్కగా ఊడ్చి శుభ్రంగా ఉండేది, అనేక మృగాలతో నిండి, పక్షిసమూహాలతో ఆవరించి ఉండేది. తపోవనంలో హింస లేదు కాబట్టి మృగాలూ పక్షులూ అక్కడ నిర్భయంగా తిరుగుతుంటాయి. అప్సరసల గణాలు దానిని నిత్యం పూజిస్తూ దాని సమీపంలో నాట్యం చేసేవి. విశాలమైన అగ్నిశాలలు, స్రుక్కులు మొదలైన యజ్ఞపాత్రలు, జింకచర్మాలు, దర్భలు, సమిధలు, నీటికలశాలు, ఫలమూలాలు అక్కడ శోభిస్తున్నాయి — ఇవన్నీ యజ్ఞోపకరణాలే. పవిత్రమైన, రుచికరమైన పండ్లనిచ్చే అడవి మహావృక్షాలు దానిని చుట్టుముట్టి ఉన్నాయి; బలులతో హోమాలతో అది అర్చించబడుతూ, వేదఘోషతో ప్రతిధ్వనిస్తూ ఉంది. ఇతర వనపుష్పాలు దాని చుట్టూ పరచుకొని ఉండగా, పద్మాలతో కూడిన కొలను దానికి మరింత శోభనిచ్చింది. ఇలా కవి రంగుతో, ధ్వనితో, సుగంధంతో తపోవనపు పవిత్రతనూ శాంతినీ చిత్రిస్తున్నాడు. ఇదే వనం క్రూరులైన రాక్షసులచే ఆక్రమించబడి ఉందని ముందు తెలుస్తుంది; అందువల్ల ఈ ప్రారంభపు శాంతి ఆ వైరుధ్యం వల్లనే మరింత ప్రకాశిస్తుంది. ఆశ్రమ వర్ణన పదకొండు విశేషణాలతో ఒకే వాక్యంలో కూర్చబడింది; అది కవి శైలికి ఒక లక్షణం.

అక్కడ నివసించే మునులు ఫలమూలాలు తినేవారు, ఇంద్రియనిగ్రహం గలవారు; నారచీరలూ కృష్ణాజినాలూ వారి వస్త్రాలు. వారి కాంతి సూర్యునిదీ అగ్నిదీ లాంటిది; వారు పురాతనులు, పుణ్యాత్ములు, నియమితాహారులు, పరమర్షులు. ‘పురాణులు’ అనే పదంతో వారి చిరకాలత్వమూ తపస్సు పరిపక్వమవడమూ సూచించబడ్డాయి — వారు కొత్తగా దీక్ష పుచ్చుకున్నవారు కారు, సిద్ధులూ వృద్ధులూ. వారితో శోభిల్లిన ఆ ఆశ్రమపదం బ్రహ్మదేవుని భవనంలా ప్రసిద్ధమై, వేదఘోషతో ప్రతిధ్వనిస్తూ, బ్రహ్మవేత్తలైన మహాభాగులైన బ్రాహ్మణులతో విరాజిల్లుతూ ఉంది. అటువంటి తాపసాశ్రమమండలాన్ని చూసి, శ్రీమంతుడూ మహాతేజస్వీ అయిన రాఘవుడు ఆ మహాధనుస్సు అల్లెత్రాటిని విడిచి, దానిని వింటినారి లేనిదిగా చేసిన తర్వాతనే ఆశ్రమానికి చేరాడు. ఇక్కడ ఒక సూక్ష్మమైన శిష్టాచారం సూచించబడింది — తపోవనంలో ప్రవేశించేటప్పుడు క్షత్రియుడైనా ముందు ఆయుధాన్ని శాంతింపజేసి, ఆ తర్వాతే అడుగు పెడతాడు. ధనుస్సును వంచి దించడమే తపోవనానికి చేసే మొదటి ప్రణామం.

దివ్యజ్ఞానసంపన్నులైన మహర్షులు రాముని చూసి సంతోషించి, అతని వద్దకూ యశస్వినియైన వైదేహి వద్దకూ ఎదురేగారు. ‘దివ్యజ్ఞానోపపన్నులు’ అనే విశేషణంతో సూచించబడుతున్నది — వారు అతని రాకను ముందే తెలుసుకున్నారు, అందుకే ఎదురేగడం సహజంగా జరిగింది. ఉదయిస్తున్న చంద్రునిలా ఉన్న ఆ ధర్మచారిని చూసి, లక్ష్మణునీ యశస్వినియైన వైదేహినీ చూసి, దృఢవ్రతులైన వారు మంగళాశీస్సులు పలుకుతూ వారిని ఆదరించారు. చంద్రుని ఉపమతో చల్లదనమూ సౌమ్యతా సూచించబడ్డాయి, ప్రతాపం కాదు — వనవాసుల పట్ల రాముడు శాంతుడే. సీత పేరు కూడా ప్రత్యేకంగా ‘యశస్విని’ అని చెప్పబడింది; అడవిలో కూడా ఆమె కీర్తి ముందే చేరుకొని ఉంది. వనవాసులైన తాపసులు రాముని రూపాన్నీ శరీరసౌష్ఠవాన్నీ కాంతినీ సుకుమారత్వాన్నీ చక్కని వేషాన్నీ ఆశ్చర్యచకితులై చూశారు. ఆశ్చర్యమూర్తులైన వైదేహినీ లక్ష్మణునీ రామునీ వారు రెప్పవేయనట్లున్న కళ్ళతో చూశారు — దేవతలు రెప్ప వేయనట్లే వారు కూడా రెప్పపాటు లేనివారయ్యారు. తపస్సుతో శాంతించిన ఋషులు కూడా వీరిని చూసి విస్మయం పొందారు. ఇక్కడ కవి తపస్తేజస్సు, రాజతేజస్సు కలుసుకోవడాన్ని చూపుతున్నాడు; రెండు వైపులా మొదటి భావం ప్రేమే, సందేహం కాదు. లక్ష్మణుని పేరు రామునితో పాటే చెప్పబడుతుంది, ఎందుకంటే అతడు నీడలా అనుసరిస్తాడు. సీత మధ్యలో, సోదరులిద్దరూ ఇరువైపులా — ఈ ముగ్గురి చిత్రమే కాండమంతటా కొనసాగుతుంది. ఋషుల విస్మయం కేవలం సౌందర్యం గురించే కాదు, సుఖాలకు తగిన రాజకుమారుడు వనవాసాన్ని నిశ్చయించుకోవడం గురించి కూడా.

తరువాత సర్వభూతహితంలో నిమగ్నులైన ఆ మహాభాగులు అతిథియైన రాఘవుని పర్ణశాలలో కూర్చోబెట్టారు. ‘అతిథి’ అనే పదంతో కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు — రాముడు ఇక్కడ శరణాగతుడు కాడు, పూజ్యుడైన అతిథి. అగ్నితో సమానులైన ఆ ధర్మచారులు విధిపూర్వకంగా రాముని సత్కరించి జలం తెచ్చారు; పాద్యం, అర్ఘ్యం అనే గృహస్థధర్మం అడవిలో కూడా విడువబడలేదు. ‘పావకోపములు’ (అగ్నితో సమానులు) అనే విశేషణంతో వారి తపఃప్రభావం సూచించబడింది — అగ్నిలా వారు పవిత్రులు, దహించగల సమర్థులు, అయినా వినయంతో చేతులు జోడించి నిలబడతారు. పరమానందంతో మంగళాశీస్సులు పలుకుతూ, కందమూలాలూ పూలూ పండ్లూ ఆశ్రమమంతా ఆ మహాత్మునికి సమర్పించి, ధర్మజ్ఞులైన వారు ఇలా అన్నారు. ఆశ్రమాన్ని కూడా సమర్పించడం విశేషం — తమకు ఉన్నదంతా వారు రాజుకు అర్పించారు. వారు అంటున్నారు — ‘ఈ జనులకు రాజు ధర్మపాలకుడు, శరణ్యుడు, మహాయశస్వి, పూజనీయుడు, మాన్యుడు, దండధరుడు, గురువు. ఓ రాఘవా, ఇంద్రుని నాలుగో అంశగా ఉండి అతడు ప్రజలను రక్షిస్తాడు.’ ఇలా వారు రాజధర్మ స్వరూపాన్ని తెలియజేస్తున్నారు — రక్షణే రాజు మూలకర్తవ్యం, అదే అతని పూజ్యతకు కారణం. ఋషులు స్తుతి చేయడం లేదు, కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తున్నారు. రాజుకు ఇచ్చిన ఐదు విశేషణాలు — ధర్మపాలుడు, శరణ్యుడు, పూజనీయుడు, మాన్యుడు, గురువు — క్రమంగా రక్షణ నుండి పూజ వైపు ఆరోహిస్తాయి.

‘అందువల్లనే అందరి నమస్కారాలు అందుకునే రాజు శ్రేష్ఠమైన రమ్యమైన భోగాలను అనుభవిస్తాడు’ అని వారు ముగిస్తారు — భోగం రక్షణకు జీతమే తప్ప, ఇష్టానుసారం అనుభవించే హక్కు కాదు. ‘మేము నీ రాజ్యంలో నివసించేవారం, కాబట్టి నీవు మమ్మల్ని రక్షించాలి. నగరంలో ఉన్నా వనంలో ఉన్నా నీవే మా రాజువు, జనేశ్వరుడివి.’ వనవాసి అయినా రాముడు వారికి రాజే అనే మాట ఎంతో ముఖ్యమైనది, ఎందుకంటే రాజ్యాన్ని విడిచినా ప్రజారక్షణను అతడు విడువలేదు. ‘దండాన్ని విడిచినవారం, క్రోధాన్ని జయించినవారం, ఇంద్రియాలను జయించినవారం, తపస్సే ధనంగా గలవారం అయిన మేము గర్భంలోని శిశువుల్లా ఎల్లప్పుడూ నీచేత రక్షించబడవలసినవారం’ — తాము స్వయంగా దండాన్ని విడిచిపెట్టడమే వారి బలహీనత. ‘గర్భభూతులు’ అనే ఉపమ కరుణామయమైనది; తల్లి గర్భాన్ని క్షణమైనా ఉపేక్షించనట్లే, రాజు తపస్వులను ఉపేక్షించకూడదు. ఇలా పలికి వారు పండ్లతో, కందమూలాలతో, పూలతో, ఇతర రకరకాల వన్యాహారాలతో లక్ష్మణ సహితుడైన రాఘవుని పూజించారు. అగ్నితో సమానులైన, న్యాయమార్గంలో నడిచే ఇతర సిద్ధ తాపసులు కూడా యథావిధిగా ఆ ప్రభువును తృప్తిపరిచారు. ఈ ప్రార్థనే ఈ కాండమంతటికీ కథాబీజం. ఇక్కడ నుండి సర్గ సర్గలోనూ రాక్షసవధ కథ కొనసాగుతుంది.

ஆரண்ய காண்டம் இங்கிருந்து தொடங்குகிறது. முந்தைய காண்டத்தில் பரதன் பாதுகைகளை எடுத்துக்கொண்டு நந்திக்கிராமத்துக்குச் சென்றான்; ராமனோ சித்திரகூடத்திலிருந்து புறப்பட்டு அத்திரி முனிவரின் ஆசிரமத்தில் அனசூயையின் விருந்தோம்பலையும் ஏற்றுக்கொண்டு முன்னே சென்றான். இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் பெருங்காடான தண்டகாரண்யத்துள் நுழைகிறான். ‘ஆத்மவான்’ — தன்னைத் தன்வயப்படுத்தியவன் — என்ற சொல்லால் கவிஞர் சுட்டுகிறார்: காட்டின் பயங்கரத்தால் அவன் கலங்கவில்லை, தன்னிலேயே நிலைத்து நின்றான். யாராலும் வெல்ல முடியாத அவன் அங்கே முதலில் தவசிகளின் ஆசிரமக் கூட்டத்தைக் காண்கிறான். அந்த ஆசிரமக் கூட்டம் தர்ப்பைகளாலும் மரவுரிகளாலும் சூழப்பட்டு, பிரம்ம தேஜஸ் என்னும் ஒளிச்செல்வத்தால் நிறைந்து, வானில் சுடர்விடும் சூரிய மண்டலம் போலக் கண்கொண்டு நோக்க அரிதாக இருந்தது. இந்த உவமை இருவகையானது — அழகிலும் ஒளியிலும் அது சூரிய மண்டலத்தைப் போன்றது. அது எல்லா உயிர்களுக்கும் அடைக்கலம்; அதன் முற்றம் எப்போதும் நன்றாகப் பெருக்கித் தூய்மை செய்யப்பட்டிருந்தது; பல மான்களால் நிறைந்து பறவைக் கூட்டங்களால் சூழப்பட்டிருந்தது. தவவனத்தில் கொலை இல்லாததால் மான்களும் பறவைகளும் அங்கே அச்சமின்றித் திரிகின்றன. அப்சரஸ்களின் கூட்டங்கள் அதை நாள்தோறும் வழிபட்டு அதன் அருகே நடனமாடின. விசாலமான அக்கினிசாலைகள், சுருக்கு முதலிய வேள்விக் கலங்கள், மான்தோல்கள், தர்ப்பைகள், சமித்துகள், நீர்க்குடங்கள், கனிகளும் கிழங்குகளும் அங்கே பொலிந்தன — இவையனைத்தும் வேள்விக்கான கருவிகள். காட்டில் விளையும் புனிதமான, இனிய கனிகளைத் தரும் பெருமரங்களால் அது சூழப்பட்டிருந்தது; பலியாலும் ஹோமத்தாலும் வழிபடப்பட்டு, வேத ஒலியால் முழங்கிக்கொண்டிருந்தது. வேறு காட்டுப் பூக்களால் சூழப்பட்டு, தாமரைகள் நிறைந்த தடாகத்தாலும் அழகுபெற்றிருந்தது. இவ்வாறு கவிஞர் நிறம், ஒலி, மணம் ஆகியவற்றால் தவவனத்தின் தூய்மையையும் அமைதியையும் ஓவியமாக்குகிறார். இதே காடு கொடிய ராக்ஷசர்களால் ஆக்கிரமிக்கப்பட்டிருக்கிறது என்பது பின்னர் தெரியவரும்; ஆகவே இந்தத் தொடக்கத்து அமைதி அந்த முரணாலேயே மேலும் ஒளிர்கிறது. ஆசிரமத்தின் வருணனை பதினொரு அடைமொழிகளால் ஒரே வாக்கியத்தில் கட்டப்பட்டுள்ளது; அதுவே கவிஞரின் நடையின் அடையாளம்.

அங்கே வாழ்ந்த முனிவர்கள் கனிகளையும் கிழங்குகளையும் உண்டு புலனடக்கம் உடையவர்களாக இருந்தனர்; மரவுரிகளும் கருமான் தோல்களுமே அவர்களுடைய ஆடைகள். சூரியனுடையதும் அக்கினியுடையதும் போன்றது அவர்களுடைய ஒளி; அவர்கள் தொன்மையானவர்கள், புண்ணியர்கள், உணவில் கட்டுப்பாடு உடையவர்கள், பரமரிஷிகள். ‘புராணர்கள்’ — தொன்மையானவர்கள் — என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய நெடுங்காலத் தவமும் அந்தத் தவத்தின் முதிர்ச்சியும் சுட்டப்படுகின்றன — அவர்கள் புதிதாகத் தீட்சை பெற்றவர்கள் அல்லர், சித்தி அடைந்த முதியவர்கள். அவர்களால் அழகுபெற்ற அந்த ஆசிரமம் பிரம்மாவின் இருப்பிடம் போலப் புகழ்பெற்று, வேத ஒலியால் முழங்கி, பிரம்மத்தை அறிந்த பெருமைமிக்க அந்தணர்களால் பொலிவுற்றிருந்தது. அத்தகைய தவசிகளின் ஆசிரமக் கூட்டத்தைக் கண்ட, திருவும் பேரொளியும் உடைய ராகவன், நாணைக் கழற்றித் தன் பெரிய வில்லை நாணில்லாததாகச் செய்த பின்னரே ஆசிரமத்தை நோக்கிச் சென்றான். இங்கே ஒரு நுட்பமான நன்னடத்தை சுட்டப்படுகிறது — தவவனத்தில் நுழையும் க்ஷத்திரியனும் முதலில் ஆயுதத்தை அமைதிப்படுத்துகிறான், பிறகே அடியெடுத்து வைக்கிறான். வில்லைத் தாழ்த்துவதே தவவனத்துக்குச் செய்யும் முதல் வணக்கம்.

தெய்வீக ஞானம் உடைய மகரிஷிகள் ராமனைக் கண்டு மகிழ்ந்து, புகழ்மிக்க வைதேகியையும் நோக்கி எதிர்கொண்டு வந்தனர். ‘திவ்விய ஞானம் உடையவர்கள்’ என்ற அடைமொழியால் சுட்டப்படுவது — அவன் வருகையை அவர்கள் முன்பே அறிந்திருந்தனர்; ஆகவே எதிர்கொண்டு செல்வது இயல்பாக இருந்தது. உதிக்கும் சந்திரனைப் போன்ற தர்மநெறியில் நடக்கும் அவனையும், லக்ஷ்மணனையும், புகழ்மிக்க வைதேகியையும் கண்டு, உறுதியான விரதங்களை உடைய அவர்கள் மங்கல வாழ்த்துகளைக் கூறியபடி அவர்களை ஏற்றுக்கொண்டனர். சந்திர உவமையால் குளிர்ச்சியும் மென்மையுமே சுட்டப்படுகின்றன, வீரப் பெருமிதம் அன்று — காட்டில் வாழ்வோரிடம் ராமன் அமைதியானவனே. சீதையின் பெயரும் ‘புகழ்மிக்கவள்’ என்று தனியாகக் குறிப்பிடப்படுகிறது; காட்டிலும் அவளுடைய புகழ் முன்பே வந்து சேர்ந்திருந்தது. காட்டில் வாழும் தவசிகள் ராமனுடைய உருவத்தையும் உடற்கட்டையும், அழகொளியையும், மென்மையையும், நல்ல தோற்றத்தையும் வியப்புற்ற முகத்துடன் கண்டனர். வைதேகியையும் லக்ஷ்மணனையும் ராமனையும் அவர்கள் இமைக்காத கண்களால் என்பதுபோல, வியப்புக்குரியவர்களாகக் கண்டனர் — தேவர்கள் இமைப்பதில்லை; அதுபோல அவர்களும் இமையாது நோக்கினர். தவத்தால் அமைதியடைந்த ரிஷிகளும் இவர்களைக் கண்டு வியப்புற்றனர். கவிஞர் இங்கே தவ ஒளியும் அரச ஒளியும் சந்திப்பதைக் காட்டுகிறார்; இரு பக்கத்திலும் முதலில் எழுவது அன்பே, ஐயம் அன்று. லக்ஷ்மணனின் பெயர் ராமனுடன் சேர்ந்தே சொல்லப்படுகிறது, ஏனெனில் அவன் நிழல்போலப் பின்தொடர்கிறான். நடுவே சீதை, இரு பக்கங்களிலும் சகோதரர்கள் — இந்த மூவரின் சித்திரமே காண்டம் முழுவதும் தொடர்கிறது. ரிஷிகளின் வியப்பு அழகைப் பற்றியது மட்டுமன்று; இன்பத்துக்கு உரிய ஓர் இளவரசன் காட்டில் வாழத் துணிந்த உறுதியைப் பற்றியதும் ஆகும்.

பிறகு எல்லா உயிர்களின் நலனிலும் ஈடுபட்ட அந்தப் பெருமைமிக்கவர்கள் விருந்தினனான ராகவனை இலைக்குடிலில் அமரச் செய்தனர். ‘விருந்தினன்’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் தெளிவுபடுத்துகிறார் — ராமன் இங்கே அடைக்கலம் தேடி வந்தவன் அல்லன், வழிபடத்தக்க விருந்தினன். அக்கினியைப் போன்ற, தர்மநெறியில் நடக்கும் அவர்கள் முறைப்படி ராமனைச் சிறப்பித்து நீர் கொண்டுவந்தனர்; பாதங்களைக் கழுவ நீர், அர்க்கியம் என்னும் இல்லறக் கடமை காட்டிலும் கைவிடப்படவில்லை. ‘அக்கினியைப் போன்றவர்கள்’ என்ற அடைமொழியால் அவர்களுடைய தவ வலிமை சுட்டப்படுகிறது — அக்கினியைப் போல அவர்கள் தூயவர்கள், எரிக்கவும் வல்லவர்கள்; ஆயினும் பணிவுடன் கைகூப்பி நிற்கின்றனர். பெருமகிழ்ச்சியுடன் மங்கல வாழ்த்துகளைக் கூறிக்கொண்டு, கிழங்கு, பூ, கனி எல்லாவற்றையும் ஆசிரமத்தையுமே அந்த மகாத்மாவுக்கு அர்ப்பணித்த பின், தர்மம் அறிந்த அவர்கள் பேசினர். ஆசிரமமே அர்ப்பணிக்கப்பட்டது என்பது சிறப்பு — தங்களிடம் இருந்தது அனைத்தையும் அவர்கள் அரசனுக்கு ஒப்படைத்தனர். அவர்கள் சொல்கின்றனர்: ‘இந்த மக்களுக்கு அரசனே தர்மத்தைக் காப்பவன், அடைக்கலம் தருபவன், பெரும்புகழ் உடையவன், வழிபடத்தக்கவன், மதிக்கத்தக்கவன், தண்டனை வழங்குபவன், குருவும் ஆவான். ராகவா, இந்திரனின் நான்கில் ஒரு பங்காக இருந்து அவன் மக்களைக் காக்கிறான்.’ இவ்வாறு அவர்கள் அரச தர்மத்தின் இயல்பை எடுத்துரைக்கின்றனர் — காத்தலே அரசனின் அடிப்படைக் கடமை; அதுவே அவன் வழிபடப்படுவதற்கும் காரணம். ரிஷிகள் புகழ்ந்து பேசவில்லை, கடமையை நினைவூட்டுகின்றனர். அரசனின் ஐந்து அடைமொழிகள் — தர்மத்தைக் காப்பவன், அடைக்கலம் தருபவன், வழிபடத்தக்கவன், மதிக்கத்தக்கவன், குரு — காத்தலிலிருந்து வழிபாட்டை நோக்கிப் படிப்படியாக உயர்கின்றன.

‘ஆகவேதான் வணங்கப்படும் அரசன் இனிய சிறந்த இன்பங்களை அனுபவிக்கிறான்’ என்று அவர்கள் முடிக்கின்றனர் — இன்பம் காத்தலுக்கான ஊதியமே, தன்விருப்பப்படி கொள்ளும் உரிமை அன்று. ‘நாங்கள் உங்கள் நாட்டில் வாழ்பவர்கள்; ஆகவே உங்களால் காக்கப்பட வேண்டியவர்கள். நகரத்தில் இருந்தாலும் காட்டில் இருந்தாலும் நீங்களே எங்கள் அரசர், மக்கள் தலைவர்.’ காட்டில் வாழும் ராமனும் அவர்களுக்கு அரசனே என்ற இந்தச் சொல் முக்கியமானது; ஏனெனில் அரசைத் துறந்தாலும் மக்களைக் காக்கும் கடமையை அவன் துறக்கவில்லை. ‘தண்டத்தைக் கீழே வைத்தவர்களும், சினத்தை வென்றவர்களும், புலன்களை வென்றவர்களும், தவத்தையே செல்வமாகக் கொண்டவர்களுமான நாங்கள், கருவில் இருக்கும் குழந்தையைப் போல உங்களால் எப்போதும் காக்கப்பட வேண்டியவர்கள்’ — தாங்களே தண்டத்தைத் துறந்தவர்கள் என்பதே அவர்களுடைய பலவீனம். ‘கருவில் இருப்பவர்களைப் போல’ என்ற உவமை கருணை நிறைந்தது; தாய் கருவை ஒரு கணமும் புறக்கணிக்காதது போல, அரசன் தவசிகளைப் புறக்கணிக்கலாகாது. இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு அவர்கள் கனிகள், கிழங்குகள், பூக்கள், வேறு பல காட்டு உணவுகள் ஆகியவற்றால் லக்ஷ்மணனுடன் கூடிய ராகவனை வழிபட்டனர். அக்கினியைப் போன்ற, சித்தி பெற்ற, நேர்மையான ஒழுக்கம் உடைய மற்றத் தவசிகளும் முறைப்படி அந்தத் தலைவனை மகிழ்வித்தனர். இந்த வேண்டுகோளே இந்தக் காண்டம் முழுவதற்கும் கதையின் வித்து. இனி ஒவ்வொரு சர்க்கத்திலும் ராக்ஷசர்களை வதைக்கும் கதை தொடர்கிறது.

ಅರಣ್ಯಕಾಂಡವು ಇಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಭರತನು ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ನಂದಿಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು; ರಾಮನಾದರೋ ಚಿತ್ರಕೂಟದಿಂದ ಹೊರಟು, ಅತ್ರಿಯ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅನಸೂಯೆಯ ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದನು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಹಾರಣ್ಯವಾದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆತ್ಮವಾನ್’ (ಆತ್ಮಸ್ಥೈರ್ಯವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಕಾಡಿನ ಭೀಕರತೆಯಿಂದ ಅವನು ವಿಚಲಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ, ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದನು. ಯಾರಿಂದಲೂ ಎದುರಿಸಲಾಗದ ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೇ ತಾಪಸರ ಆಶ್ರಮಮಂಡಲವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆ ಮಂಡಲವು ದರ್ಭೆಗಳಿಂದಲೂ ನಾರುಮಡಿಗಳಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದಿತ್ತು, ಬ್ರಾಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದಂತೆ ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಉಪಮೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಶೋಭೆಯಲ್ಲಿಯೂ ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಸೂರ್ಯಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನ. ಅದು ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಆಶ್ರಯ; ಅದರ ಅಂಗಳವು ಸದಾ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗುಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತಿತ್ತು, ಅನೇಕ ಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು. ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಯಿಲ್ಲ. ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳು ಅದನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಅದರ ಬಳಿ ನರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವಿಶಾಲವಾದ ಅಗ್ನಿಶಾಲೆಗಳು, ಸ್ರುಕ್ಕುಗಳು ಮುಂತಾದ ಯಜ್ಞಪಾತ್ರೆಗಳು, ಜಿಂಕೆಯ ಚರ್ಮಗಳು, ದರ್ಭೆಗಳು, ಸಮಿತ್ತುಗಳು, ನೀರಿನ ಕಲಶಗಳು, ಫಲಮೂಲಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಯಜ್ಞದ ಉಪಕರಣಗಳು. ಅರಣ್ಯದ ಪವಿತ್ರವಾದ, ರುಚಿಯಾದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬಿಡುವ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಅದು ಸುತ್ತುವರಿದಿತ್ತು, ಬಲಿಹೋಮಗಳಿಂದ ಅರ್ಚಿತವಾಗಿತ್ತು, ವೇದಘೋಷದಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇತರ ಕಾಡುಹೂವುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿ, ತಾವರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕೊಳದಿಂದ ಅದು ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಬಣ್ಣ, ಧ್ವನಿ, ಗಂಧಗಳ ಮೂಲಕ ತಪೋವನದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನೂ ಶಾಂತಿಯನ್ನೂ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಕಾಡು ಮುಂದೆ ಕ್ರೂರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಮುಂದೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಆರಂಭದ ಶಾಂತಿ ವೈದೃಶ್ಯದಿಂದಲೇ ಇನ್ನಷ್ಟು ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಆಶ್ರಮದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಹನ್ನೊಂದು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಣೆಯಲಾಗಿದೆ; ಅದು ಕವಿಯ ಶೈಲಿಯ ಲಕ್ಷಣ.

ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮುನಿಗಳು ಫಲಮೂಲಗಳನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡವರು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವುಳ್ಳವರು; ನಾರುಮಡಿಗಳೂ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನಗಳೂ ಅವರ ಉಡುಗೆಗಳು. ಸೂರ್ಯನ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಅವರ ಪ್ರಭೆ; ಅವರು ಪುರಾತನರು, ಪುಣ್ಯಾತ್ಮರು, ನಿಯತಾಹಾರಿಗಳು, ಪರಮರ್ಷಿಗಳು. ‘ಪುರಾಣೈಃ’ (ಪುರಾತನರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಚಿರಂತನತೆಯೂ ತಪಸ್ಸಿನ ಪರಿಪಾಕವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವರು ಹೊಸದಾಗಿ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದವರಲ್ಲ, ಸಿದ್ಧರೂ ವೃದ್ಧರೂ ಆದವರು. ಅವರಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದ ಆ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಾನವು ಬ್ರಹ್ಮನ ಭವನದಂತೆ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿತ್ತು, ವೇದಘೋಷದಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು, ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅಂತಹ ತಾಪಸಾಶ್ರಮಮಂಡಲವನ್ನು ಕಂಡು, ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾಘವನು ಹೆದೆಯನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿ, ಆ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹೆದೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿಯೇ ಆಶ್ರಮದತ್ತ ನಡೆದನು. ಇಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವೊಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ತಪೋವನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಕ್ಷತ್ರಿಯನೂ ಮೊದಲು ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರವೇ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಡುತ್ತಾನೆ. ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಇಳಿಸುವುದೇ ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಮೊದಲ ನಮಸ್ಕಾರ.

ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರೀತರಾಗಿ, ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಅವನನ್ನು ಎದುರುಗೊಂಡರು. ‘ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನೋಪಪನ್ನಾಃ’ (ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕೂಡಿದವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ — ಅವನ ಆಗಮನವನ್ನು ಅವರು ಮೊದಲೇ ಅರಿತಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಎದುರುಗೊಳ್ಳುವುದು ಸಹಜವಾಗಿತ್ತು. ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಚಂದ್ರನಂತಿದ್ದ ಆ ಧರ್ಮಚಾರಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನೂ ಕಂಡು, ದೃಢವ್ರತರಾದ ಅವರು ಮಂಗಳಾಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತ ಅವರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದರು. ಚಂದ್ರನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ತಂಪು ಮತ್ತು ಸೌಮ್ಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ, ಪ್ರತಾಪವಲ್ಲ — ವನವಾಸಿಗಳ ಕಡೆಗೆ ರಾಮನು ಶಾಂತನೇ. ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ‘ಯಶಸ್ವಿನೀಮ್’ (ಯಶಸ್ವಿನಿಯನ್ನು) ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳ ಕೀರ್ತಿ ಮೊದಲೇ ತಲುಪಿತ್ತು. ವನವಾಸಿಗಳಾದ ತಾಪಸರು ರಾಮನ ರೂಪ, ದೇಹದ ಮೈಕಟ್ಟು, ಕಾಂತಿ, ಸುಕುಮಾರತೆ, ಸುಂದರವಾದ ವೇಷಗಳನ್ನು ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ನೋಡಿದರು. ವೈದೇಹಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ರಾಮ — ಈ ಆಶ್ಚರ್ಯಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಅವರು ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೋ ಎಂಬಂತೆ ನೋಡಿದರು — ದೇವತೆಗಳು ರೆಪ್ಪೆ ಮಿಟುಕಿಸದಂತೆ ಅವರೂ ನಿರ್ನಿಮೇಷರಾದರು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶಾಂತರಾದ ಋಷಿಗಳೂ ಇವರ ದರ್ಶನದಿಂದ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡರು. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ತಪಸ್ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ರಾಜತೇಜಸ್ಸುಗಳ ಸಮಾಗಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಎರಡೂ ಕಡೆ ಮೊದಲು ಮೂಡುವ ಭಾವ ಪ್ರೀತಿಯೇ, ಶಂಕೆಯಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆಸರನ್ನು ರಾಮನೊಡನೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನೆರಳಿನಂತೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆ ನಡುವೆ, ಸಹೋದರರು ಎರಡು ಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ — ಮೂವರ ಈ ಚಿತ್ರವೇ ಕಾಂಡದುದ್ದಕ್ಕೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಋಷಿಗಳ ವಿಸ್ಮಯವಾದರೋ ಕೇವಲ ಸೌಂದರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ ರಾಜಕುಮಾರನು ವನವಾಸವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡದ್ದರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಹೌದು.

ಅನಂತರ ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ ಆ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳು ಅತಿಥಿಯಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಪರ್ಣಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದರು. ‘ಅತಿಥಿಮ್’ (ಅತಿಥಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಇಲ್ಲಿ ಶರಣಾಗತನಲ್ಲ, ಪೂಜ್ಯನಾದ ಅತಿಥಿ. ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಆ ಧರ್ಮಚಾರಿಗಳು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ರಾಮನನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ನೀರನ್ನು ತಂದರು; ಪಾದ್ಯ, ಅರ್ಘ್ಯ ಎಂಬ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮವನ್ನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ‘ಪಾವಕೋಪಮಾಃ’ (ಅಗ್ನಿಸಮಾನರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವರ ತಪಃಪ್ರಭಾವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅವರು ಪವಿತ್ರರೂ ಸುಡಬಲ್ಲವರೂ ಹೌದು, ಆದರೂ ವಿನಯದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಪರಮಾನಂದದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಮಂಗಳಾಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತ, ಗೆಡ್ಡೆ, ಹೂವು, ಹಣ್ಣು — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ, ಆಶ್ರಮವನ್ನೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿ, ಧರ್ಮಜ್ಞರಾದ ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಆಶ್ರಮವನ್ನೂ ಸಮರ್ಪಿಸಿದರು ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷ — ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಏನಿತ್ತೋ ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ರಾಜನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರು. ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ‘ಈ ಜನರಿಗೆ ರಾಜನೇ ಧರ್ಮಪಾಲಕ, ಶರಣ್ಯ, ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ, ಪೂಜನೀಯ, ಮಾನ್ಯ, ದಂಡಧಾರಿ ಮತ್ತು ಗುರು. ಇಂದ್ರನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅಂಶವೇ ಆಗಿ ಅವನು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಓ ರಾಘವ.’ ಹೀಗೆ ಅವರು ರಾಜಧರ್ಮದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ — ರಕ್ಷಣೆಯೇ ರಾಜನ ಮೂಲಕರ್ತವ್ಯ, ಅದೇ ಅವನ ಪೂಜ್ಯತೆಗೆ ಕಾರಣ. ಋಷಿಗಳು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜನ ಐದು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಧರ್ಮಪಾಲಕ, ಶರಣ್ಯ, ಪೂಜನೀಯ, ಮಾನ್ಯ, ಗುರು — ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಪೂಜೆಯತ್ತ ಏರುತ್ತವೆ.

‘ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವ ರಾಜನು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ರಮ್ಯವಾದ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದು ಅವರು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ — ಭೋಗವು ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸಿಗುವ ವೇತನವೇ ಹೊರತು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯ ಅಧಿಕಾರವಲ್ಲ. ‘ನಾವು ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ನಿವಾಸಿಗಳು, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದವರು. ನಗರದಲ್ಲಿರಲಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿರಲಿ, ನೀನೇ ನಮ್ಮ ರಾಜ, ಜನೇಶ್ವರ.’ ವನವಾಸಿಯಾದರೂ ರಾಮನೇ ಅವರ ರಾಜ ಎಂಬ ಈ ಮಾತು ಮಹತ್ವದ್ದು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರೂ ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿಲ್ಲ. ‘ದಂಡವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದವರು, ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಗೆದ್ದವರು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದವರು, ತಪಸ್ಸನ್ನೇ ಧನವಾಗಿ ಉಳ್ಳವರು ಆದ ನಾವು ಗರ್ಭಸ್ಥ ಶಿಶುಗಳಂತೆ ನಿನ್ನಿಂದ ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದವರು’ — ತಾವೇ ದಂಡವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿರುವುದೇ ಅವರ ದೌರ್ಬಲ್ಯ. ‘ಗರ್ಭಭೂತಾಃ’ (ಗರ್ಭಸ್ಥ ಶಿಶುಗಳಂತಿರುವವರು) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಕರುಣಾಪೂರ್ಣ; ತಾಯಿ ಗರ್ಭವನ್ನು ಕ್ಷಣಕಾಲವೂ ಉಪೇಕ್ಷಿಸದಂತೆ ರಾಜನು ತಪಸ್ವಿಗಳನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಬಾರದು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವರು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಗೆಡ್ಡೆಗಳಿಂದ, ಹೂವುಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಇತರ ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಾಡಿನ ಆಹಾರಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ಅಗ್ನಿಸಮಾನರಾದ, ನ್ಯಾಯಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಇತರ ಸಿದ್ಧ ತಾಪಸರೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಆ ಪ್ರಭುವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದರು. ಈ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೇ ಈ ಇಡೀ ಕಾಂಡದ ಕಥಾಬೀಜ. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಸರ್ಗಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಕ್ಷಸವಧೆಯ ಕಥೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

അരണ്യകാണ്ഡം ഇവിടെനിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ കാണ്ഡത്തിൽ ഭരതൻ പാദുകങ്ങൾ ഏറ്റുവാങ്ങി നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്കു പോയി; രാമനാകട്ടെ ചിത്രകൂടത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട്, അത്രിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ അനസൂയയുടെയും ആതിഥ്യം സ്വീകരിച്ച്, മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം മഹാരണ്യമായ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ‘ആത്മവാൻ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, വനത്തിന്റെ ഭീകരത അദ്ദേഹത്തെ ഇളക്കിയില്ല, അദ്ദേഹം തന്നിൽത്തന്നെ ഉറച്ചുനിന്നു എന്നാണ്. ദുർധർഷനായ അദ്ദേഹം ആദ്യംതന്നെ അവിടെ താപസന്മാരുടെ ആശ്രമമണ്ഡലം കാണുന്നു. ആ മണ്ഡലം കുശങ്ങളും ചീരങ്ങളും (മരവുരികൾ) കൊണ്ടു ചുറ്റപ്പെട്ടതും ബ്രാഹ്മമായ ശോഭയാൽ നിറഞ്ഞതും ആകാശത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യമണ്ഡലംപോലെ നോക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമായിരുന്നു. ഉപമ രണ്ടുവിധമാണ് — ശോഭയിലും തേജസ്സിലും അതു സൂര്യമണ്ഡലത്തിനു തുല്യമാണ്. സകല ജീവികൾക്കും അതു ശരണമായിരുന്നു; അതിന്റെ മുറ്റം എപ്പോഴും നന്നായി അടിച്ചുവാരി വൃത്തിയാക്കിയിരുന്നു; ധാരാളം മൃഗങ്ങൾ അവിടെ നിറഞ്ഞിരുന്നു, പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ അതിനെ ചുറ്റിയിരുന്നു. തപോവനത്തിൽ ഹിംസയില്ലാത്തതുകൊണ്ട് മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും അവിടെ നിർഭയരായി സഞ്ചരിക്കുന്നു. അപ്സരസ്സുകളുടെ സംഘങ്ങൾ അതിനെ നിത്യവും പൂജിക്കുകയും അതിനു സമീപം നൃത്തം ചെയ്യുകയും ചെയ്തിരുന്നു. വിശാലമായ അഗ്നിശാലകൾ, സ്രുക്കുകളും മറ്റു പാത്രങ്ങളും, മാൻതോലുകൾ, ദർഭകൾ, ചമതകൾ, ജലകലശങ്ങൾ, ഫലമൂലങ്ങൾ എന്നിവ അവിടെ ശോഭിച്ചിരുന്നു — ഇവയെല്ലാം യജ്ഞത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങളാണ്. വനത്തിലുള്ളതും പുണ്യവും മധുരഫലങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ മഹാവൃക്ഷങ്ങൾ അതിനെ ചുറ്റിനിന്നു; ബലികളാലും ഹോമങ്ങളാലും അത് അർച്ചിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു, വേദഘോഷത്താൽ മുഴങ്ങിയിരുന്നു. മറ്റു കാട്ടുപൂക്കൾ അതിനെ ചുറ്റിയിരുന്നു; താമരകൾ നിറഞ്ഞ ഒരു പദ്മിനി (താമരപ്പൊയ്ക) അതിനു ഭംഗി കൂട്ടിയിരുന്നു. ഇങ്ങനെ നിറംകൊണ്ടും ശബ്ദംകൊണ്ടും ഗന്ധംകൊണ്ടും കവി തപോവനത്തിന്റെ പാവനതയും ശാന്തിയും ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ഇതേ വനംതന്നെ ക്രൂരരായ രാക്ഷസരാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ടതാണെന്നു പിന്നീട് അറിയാനിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഈ പ്രാരംഭത്തിലെ ശാന്തി ആ വിരോധത്താൽത്തന്നെ കൂടുതൽ തെളിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. ആശ്രമത്തിന്റെ വർണന പതിനൊന്നു വിശേഷണങ്ങളോടെ ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽ കെട്ടിയിരിക്കുന്നു; അതു കവിയുടെ ശൈലിയുടെ ലക്ഷണമാണ്.

അവിടെ വസിച്ചിരുന്ന മുനിമാർ ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നവരും ദാന്തരും (ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ അടക്കിയവർ) ആയിരുന്നു; മരവുരികളും കൃഷ്ണാജിനങ്ങളുമായിരുന്നു അവരുടെ വസ്ത്രം. സൂര്യന്റെയും അഗ്നിയുടെയും പോലെയായിരുന്നു അവരുടെ പ്രഭ; അവർ പുരാണരും പുണ്യരും നിയതാഹാരരുമായ പരമർഷിമാരായിരുന്നു. ‘പുരാണൈഃ’ (പുരാതനരായവരാൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ ചിരന്തനത്വവും തപസ്സിന്റെ പരിപാകവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവർ പുതുതായി ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ചവരല്ല, സിദ്ധരും വൃദ്ധരുമാണ്. അവരാൽ ശോഭിക്കുന്ന ആ ആശ്രമപദം ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഭവനംപോലെ പ്രസിദ്ധവും വേദഘോഷത്താൽ മുഴങ്ങുന്നതും ബ്രഹ്മജ്ഞാനികളും മഹാഭാഗരുമായ ബ്രാഹ്മണരാൽ അലംകൃതവുമായിരുന്നു. അത്തരമൊരു താപസാശ്രമമണ്ഡലം കണ്ട്, ശ്രീമാനും മഹാതേജസ്വിയുമായ രാഘവൻ മൗർവി (ഞാൺ) അഴിച്ച് ആ മഹാധനുസ്സിനെ ഞാണില്ലാത്തതാക്കിയിട്ടുമാത്രമാണ് ആശ്രമത്തെ സമീപിച്ചത്. ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ശിഷ്ടാചാരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — തപോവനത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ ക്ഷത്രിയൻപോലും ആദ്യം ആയുധം ശമിപ്പിക്കുന്നു, പിന്നെയാണ് കാൽ വെക്കുന്നത്. വില്ലു താഴ്ത്തുന്നതുതന്നെയാണ് തപോവനത്തോടുള്ള ആദ്യത്തെ പ്രണാമം.

ദിവ്യജ്ഞാനമുള്ള മഹർഷിമാർ രാമനെ കണ്ട് പ്രീതരായി അദ്ദേഹത്തെയും യശസ്വിനിയായ വൈദേഹിയെയും സമീപിച്ചു. ‘ദിവ്യജ്ഞാനോപപന്നാഃ’ എന്ന വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, അവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വരവ് മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ അറിഞ്ഞിരുന്നു എന്നാണ്; അതുകൊണ്ട് എഴുന്നേറ്റു ചെന്നുള്ള സ്വീകരണം സ്വാഭാവികമായിരുന്നു. ഉദിച്ചുയരുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള ആ ധർമചാരിയെയും ലക്ഷ്മണനെയും യശസ്വിനിയായ വൈദേഹിയെയും കണ്ട്, ദൃഢവ്രതരായ അവർ മംഗളവചനങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് അവരെ സ്വീകരിച്ചു. ചന്ദ്രോപമകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതു കുളിർമയും സൗമ്യതയുമാണ്, പ്രതാപമല്ല — വനവാസികളോടു രാമൻ ശാന്തൻതന്നെ. സീതയെയും ‘യശസ്വിനീം’ എന്നു പ്രത്യേകം എടുത്തുപറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; വനത്തിലും അവരുടെ കീർത്തി മുൻപേ എത്തിയിരുന്നു. വനവാസികളായ താപസന്മാർ രാമന്റെ രൂപവും ശരീരഘടനയും ശോഭയും സൗകുമാര്യവും വേഷഭംഗിയും വിസ്മയം നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ നോക്കിനിന്നു. വൈദേഹിയെയും ലക്ഷ്മണനെയും രാമനെയും അവർ കണ്ണിമയ്ക്കാത്തപോലെയുള്ള കണ്ണുകളോടെ, ആശ്ചര്യരൂപരായി കണ്ടു — ദേവന്മാർ കണ്ണിമയ്ക്കാത്തതുപോലെ അവരും ഇമവെട്ടാത്തവരായി. തപസ്സുകൊണ്ടു ശാന്തരായ ഋഷിമാർപോലും ഇവരെ കണ്ടപ്പോൾ വിസ്മയത്തിലാണ്ടു. തപസ്തേജസ്സിന്റെയും രാജതേജസ്സിന്റെയും സമാഗമമാണ് കവി ഇവിടെ കാണിക്കുന്നത്; ഇരുപക്ഷത്തും ആദ്യത്തെ മനോഭാവം പ്രീതിയാണ്, സംശയമല്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ പേര് രാമനോടൊപ്പംതന്നെ പറയപ്പെടുന്നു, കാരണം അദ്ദേഹം നിഴൽപോലെ പിന്തുടരുന്നു. നടുവിൽ സീത, ഇരുവശത്തും സഹോദരന്മാർ — ഈ മൂവരുടെ ഇതേ ചിത്രമാണ് കാണ്ഡത്തിലുടനീളം തുടരുന്നത്. ഋഷിമാരുടെ വിസ്മയം സൗന്ദര്യത്തിൽ മാത്രമല്ല, സുഖത്തിനു യോജിച്ച ഒരു രാജകുമാരൻ വനവാസം നിശ്ചയിച്ചതിലും കൂടിയാണ്.

പിന്നെ സകല ജീവികളുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരരായ ആ മഹാഭാഗർ രാഘവനെ അതിഥിയായി പർണശാലയിൽ ഇരുത്തി. ‘അതിഥിം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി വ്യക്തമാക്കുന്നു — രാമൻ ഇവിടെ ശരണം തേടി വന്നവനല്ല, പൂജ്യനായ അതിഥിയാണ്. അഗ്നിതുല്യരായ ആ ധർമചാരികൾ വിധിപ്രകാരം രാമനെ സത്കരിച്ച് ജലം കൊണ്ടുവന്നു; പാദ്യം, അർഘ്യം എന്ന ഗൃഹസ്ഥധർമം വനത്തിലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടില്ല. ‘പാവകോപമാഃ’ (അഗ്നിയെപ്പോലെയുള്ളവർ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അവരുടെ തപഃപ്രഭാവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അഗ്നിയെപ്പോലെ അവർ പവിത്രരും ദഹിപ്പിക്കാൻ കഴിവുള്ളവരുമാണ്; എന്നിട്ടും വിനയത്തോടെ കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്നു. അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ മംഗളങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട്, കിഴങ്ങും പൂവും പഴവും ആശ്രമം മുഴുവനും ആ മഹാത്മാവിനു സമർപ്പിച്ചശേഷം ധർമജ്ഞരായ അവർ പറഞ്ഞു. ആശ്രമംപോലും സമർപ്പിച്ചു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ വിശേഷം — തങ്ങൾക്കുണ്ടായിരുന്നതെല്ലാം അവർ രാജാവിനു സമർപ്പിച്ചു. അവർ പറയുന്നു: ‘ഈ ജനത്തിന്റെ ധർമപാലകനും ശരണ്യനും മഹായശസ്വിയും പൂജനീയനും മാന്യനും ദണ്ഡധാരിയും ഗുരുവുമാണ് രാജാവ്. ഹേ രാഘവ, ഇന്ദ്രന്റെതന്നെ നാലിലൊരു ഭാഗമായിരുന്നുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പ്രജകളെ രക്ഷിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ അവർ രാജധർമത്തിന്റെ സ്വരൂപം അറിയിക്കുന്നു — രക്ഷണമാണ് രാജാവിന്റെ മൂലകർമം, അതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൂജ്യതയ്ക്കു കാരണവും. ഋഷിമാർ സ്തുതിക്കുകയല്ല, കർത്തവ്യം ഓർമിപ്പിക്കുകയാണ്. രാജാവിന്റെ അഞ്ചു വിശേഷണങ്ങൾ — ധർമപാലൻ, ശരണ്യൻ, പൂജനീയൻ, മാന്യൻ, ഗുരു — ക്രമമായി രക്ഷണത്തിൽനിന്നു പൂജയിലേക്ക് ഉയരുന്നു.

‘അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് നമസ്കരിക്കപ്പെടുന്ന രാജാവ് ശ്രേഷ്ഠവും രമ്യവുമായ ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നത്’ എന്ന് അവർ ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ഭോഗം രക്ഷണത്തിനുള്ള വേതനംമാത്രമാണ്, ഇഷ്ടംപോലെ അനുഭവിക്കാനുള്ള അധികാരമല്ല. ‘ഞങ്ങൾ അങ്ങയുടെ രാജ്യത്തു വസിക്കുന്നവരാണ്, അതുകൊണ്ട് അങ്ങു ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണം. നഗരത്തിലായാലും വനത്തിലായാലും അങ്ങുതന്നെയാണ് ഞങ്ങളുടെ രാജാവ്, ജനേശ്വരൻ.’ വനവാസിയായിരിക്കുമ്പോഴും രാമൻ അവരുടെ രാജാവുതന്നെ എന്ന ഈ വാക്കു പ്രധാനമാണ്, കാരണം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചെങ്കിലും പ്രജാരക്ഷണം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടില്ല. ‘ദണ്ഡം ഉപേക്ഷിച്ചവരും ക്രോധത്തെ ജയിച്ചവരും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവരും തപസ്സു ധനമായുള്ളവരുമായ ഞങ്ങളെ, ഗർഭസ്ഥശിശുക്കളെയെന്നപോലെ, അങ്ങ് എന്നും രക്ഷിക്കണം’ — സ്വയം ദണ്ഡം ഉപേക്ഷിച്ചു എന്നതുതന്നെയാണ് അവരുടെ ദൗർബല്യം. ‘ഗർഭഭൂതാഃ’ (ഗർഭസ്ഥരെപ്പോലെയുള്ളവർ) എന്ന ഉപമ കരുണാർദ്രമാണ്; അമ്മ ഗർഭത്തെ ഒരു നിമിഷംപോലും ഉപേക്ഷിക്കാത്തതുപോലെ രാജാവ് തപസ്വികളെ ഉപേക്ഷിക്കരുത്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവർ പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും പൂക്കളും മറ്റു പലതരം കാട്ടുവിഭവങ്ങളുംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണസഹിതനായ രാഘവനെ പൂജിച്ചു. അഗ്നിതുല്യരും സിദ്ധരും ന്യായമാർഗത്തിൽ ചരിക്കുന്നവരുമായ മറ്റു താപസന്മാരും യഥാവിധി ആ ഈശ്വരനെ (പ്രഭുവിനെ) തൃപ്തിപ്പെടുത്തി. ഈ പ്രാർഥനതന്നെയാണ് ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ മുഴുവൻ കഥാബീജം. ഇനിമുതൽ ഓരോ സർഗത്തിലും രാക്ഷസവധത്തിന്റെ കഥ മുന്നേറുന്നു.

Here the Araṇya Kāṇḍa begins. At the close of the previous book Bharata had taken Rāma's sandals and gone to Nandigrāma, while Rāma had left Citrakūṭa, accepted the hospitality of Atri and Anasūyā in their hermitage, and journeyed on. Now he entered the great forest of Daṇḍaka. The poet calls him self-possessed: the terrors of the wild did not shake him, and he remained steady within himself. Unassailable as he was, the first thing he saw there was a circle of ascetics' hermitages. It was girded with kuśa grass and bark garments and wrapped in the splendour of Brahman, as hard to look upon as the blazing disc of the sun in the sky — like the sun both in beauty and in fierce radiance. It was a refuge for every living being. Its courtyard was always well swept, thronged with deer and covered with flocks of birds, and the animals and birds wandered there without fear, because in a grove of ascetics nothing is harmed. Troops of apsarases honoured it and danced there continually. Spacious fire-halls, ladles and vessels, hides, kuśa grass, kindling sticks, water jars, fruits and roots all made it lovely — every one of them an instrument of sacrifice. It was ringed about with great forest trees, holy and sweet-fruited, hallowed by offerings and oblations and resounding with the chanting of the Veda; wild flowers were strewn all around it, and a lotus pool in bloom graced it. Through colour, sound and fragrance the poet paints the holiness and peace of the ascetics' forest. We shall soon learn that this same forest is overrun by cruel rākṣasas, and the calm of the opening shines all the brighter for that contrast. The whole description of the hermitage is bound into a single sentence carried by eleven descriptive phrases, a mark of the poet's style.

The sages who lived there ate only fruit and roots and had mastered themselves; bark and black antelope skin were their clothing. They shone like the sun and like fire, ancient, holy great seers who kept to a measured diet. In calling them ancient the poet signals how long they had practised and how ripe their austerity had grown: these were no new initiates but perfected elders. Made beautiful by them, the hermitage was like the very dwelling of Brahmā; it rang with the chanting of the Veda and was graced by illustrious brāhmaṇas who knew Brahman. Seeing such a circle of ascetic hermitages, the glorious and radiant Rāghava loosed the string and unstrung his mighty bow before he went up to the hermitage. A fine point of courtesy lies in this: a warrior entering a grove of ascetics first puts his weapon to rest and only then sets foot there. Lowering the bow was his first salutation to the holy forest.

The great seers, endowed with divine knowledge, saw Rāma and came forward gladly to meet him and the illustrious Vaidehī. That they had divine knowledge suggests they already knew he was coming, so going out to receive him came naturally. Seeing him, a follower of dharma, like the rising moon, and seeing Lakṣmaṇa and the illustrious Vaidehī too, those men of firm vows spoke words of blessing and welcomed them. The image of the moon suggests coolness and gentleness rather than fierce power: towards the forest dwellers Rāma was all calm. Sītā is named on her own, and called illustrious, for her fame had reached the forest before her. The ascetics gazed in astonishment at Rāma's build and beauty, at his splendour, his delicacy and the grace of his bearing. They looked upon Vaidehī, Lakṣmaṇa and Rāma as upon marvels, with eyes that hardly blinked — unblinking as the gods are. Even seers made tranquil by austerity were struck with wonder. Here the poet shows the meeting of two kinds of radiance, that of austerity and that of royalty, and on both sides the first feeling is affection, not suspicion. Lakṣmaṇa is named together with Rāma because he follows him like a shadow. Sītā in the middle with the brothers at either side — this picture of the three runs through the whole kāṇḍa. And the sages' wonder was not at their beauty alone but at a prince raised to comfort who had resolved to live in the forest.

Then those illustrious men, devoted to the good of all beings, settled Rāghava as their guest in a leaf hut. The word guest makes plain that Rāma came not as a refugee but as one to be honoured. Those followers of dharma, like fires in their radiance, honoured Rāma in due form and brought him water; the householder's duty of offering water for the feet and water for welcome was not forgotten even in the forest. Calling them like fire points to the power of their austerity: pure as fire and able to burn, they nonetheless stood humbly with folded hands. Full of the highest joy and speaking blessings, they offered that great soul roots, flowers and fruit — everything — and the hermitage itself; it is worth noticing that the hermitage too was offered, so that whatever they had was placed before their king. Then those knowers of dharma spoke: ‘For this people the king is the guardian of dharma, their refuge, a man of great renown, worthy of worship and honour, the bearer of the rod, their elder. Holding a fourth part of Indra's own nature, he protects his subjects, Rāghava.’ So they set out what kingship is: protection is the root of a king's work and the reason he is worshipped. The seers were not flattering him; they were reminding him of his duty. The five epithets they give the king — guardian of dharma, refuge, worthy of worship, worthy of honour, elder — climb step by step from protection to reverence.

‘That is why the king, whom all salute, enjoys choice and delightful pleasures,’ they concluded — enjoyment is the wage of protection, not licence. ‘We live within your realm, and so it is for you to protect us. Whether you dwell in a city or in the forest, you are our king, the lord of the people.’ The words weigh heavily: Rāma had given up the kingdom, not the duty of protecting its people. ‘We have laid down the rod, O king; we have conquered anger and mastered our senses. Ascetics that we are, you must guard us always, as an unborn child is guarded.’ Their weakness lay in having renounced force. The image of the unborn child is a tender one: as a mother never neglects the child in her womb even for a moment, so a king must never neglect the ascetics. Having said this, they honoured Rāghava and Lakṣmaṇa with fruits, roots and flowers and with many other foods of the forest, and other ascetics too, adepts radiant as fire and righteous in conduct, gratified their lord in the manner that was due. This plea is the seed of the story of the whole kāṇḍa; from here on, sarga after sarga, it tells of the slaying of rākṣasas.