कृतातिथ्यः रामः सूर्यस्य उदयनं प्रति सर्वान् मुनीन् आमन्त्र्य वनम् एव अन्वगाहत। ‘वनमेव’ इति पदेन कविः सूचयति — आश्रमस्य शान्तिं विहाय सः अरण्यस्य गभीरतां प्रविशति। तत् वनं नानामृगगणैः आकीर्णम्, ऋक्षैः शार्दूलैः च सेवितम्, ध्वस्तवृक्षलतागुल्मं दुर्दर्शसलिलाशयं च आसीत्। पूर्वसर्गे वर्णितस्य तपोवनस्य विपरीतम् इदं चित्रम् — तत्र सुसम्मृष्टम् अजिरम्, अत्र भग्नाः वृक्षाः; तत्र पक्षिसंघाः, अत्र निष्कूजमानाः शकुनयः। झिल्लिकागणनादितं तत् वनं केवलं झिल्लीनां स्वरेण मुखरम् आसीत्, अन्यथा नीरवम्। लक्ष्मणानुचरः रामः तादृशं वनमध्यं ददर्श। एतत् वर्णनम् अग्रिमस्य भयस्य पूर्वसूचना। सूर्योदयः प्रस्थानस्य कालः इति शुभम्, किन्तु यत्र गन्तव्यं तत् वनं सूर्यालोकेन अपि न प्रसन्नम्। ‘लक्ष्मणानुचरः’ इति पदेन भ्रातुः स्थानं पुनः सूच्यते — अग्रे रामः, पृष्ठतः लक्ष्मणः, मध्ये च सीता। ऋषीणाम् आमन्त्रणम् अपि न विस्मृतम् — गमने अपि शिष्टाचारः रक्षितः।

वनमध्ये घोरमृगायुते तस्मिन् प्रदेशे सीतया सह काकुत्स्थः गिरिशृङ्गाभं महास्वनं पुरुषादं ददर्श। तस्य रूपं कविः दशभिः विशेषणैः वर्णयति — गभीराक्षः, महावक्त्रः, विकटः, विकटोदरः, बीभत्सः, विषमः, दीर्घः, विकृतः, घोरदर्शनः च। सः वसार्द्रं रुधिरोक्षितं व्याघ्रचर्म वसानः सर्वभूतानां त्रासनः, व्यादितास्यः अन्तकः इव आसीत्। आयसे शूले त्रीन् सिंहान्, चतुरः व्याघ्रान्, द्वौ वृकौ, दश पृषतान्, सविषाणं वसादिग्धं गजस्य महत् शिरः च अवसज्य सः महास्वनं विनदन् आसीत्। एतत् शूलम् एव तस्य ध्वजः, तस्य आहारस्य च साक्ष्यम्। रामं लक्ष्मणं मैथिलीं सीतां च दृष्ट्वा सः सुसंक्रुद्धः प्रजाः प्रति अन्तकः कालः इव अभ्यधावत्। ततः भैरवं नादं कुर्वन् सः मेदिनीं चालयन् इव अभवत्। ‘पुरुषादम्’ इति पदम् एव तस्य स्वभावं सङ्क्षेपेण कथयति — सः नरभक्षकः। पूर्वसर्गे ऋषयः रक्षणम् अयाचन्त; अस्मिन् सर्गे तस्य रक्षणस्य प्रथमः अवसरः उपस्थितः। कविः प्रथमं तस्य रूपम्, ततः तस्य वेषम्, ततः तस्य आहारं वर्णयित्वा क्रमेण भयं वर्धयति। एतादृशस्य वर्णनस्य पश्चात् एव तस्य आक्रमणम् उक्तम्, येन पाठकस्य मनसि भीतिः पूर्वम् एव स्थापिता भवति। शूले लग्नानां पशूनां सङ्ख्या अपि गणिता — त्रयः, चत्वारः, द्वौ, दश इति — येन तस्य बलस्य परिमाणं सूचितम्।

सः वैदेहीम् अङ्केन आदाय किञ्चित् अपक्रम्य तदा अब्रवीत् — ‘युवां जटाचीरधरौ सभार्यौ क्षीणजीवितौ। शरचापासिपाणिनौ सन्तौ दण्डकारण्यं प्रविष्टौ; तापसयोः युवयोः प्रमदया सह वासः कथं सम्भवति?’ राक्षसस्य अयं प्रश्नः तार्किकः इव भासते, किन्तु वस्तुतः सीतायाः अपहरणस्य निमित्तमात्रम्। ‘अधर्मचारिणौ पापौ मुनिदूषकौ कौ युवाम्? अहं विराधः नाम राक्षसः, इदं दुर्गं वनं मम। सायुधः अहं नित्यं चरामि, ऋषिमांसानि भक्षयन्। इयं वरारोहा नारी मम भार्या भविष्यति, युवयोः पापयोः रुधिरं च मृधे पास्यामि।’ एवं दुष्टं सगर्वितं वाक्यं ब्रुवतः दुरात्मनः विराधस्य वचनं श्रुत्वा जनकात्मजा सम्भ्रान्ता अभवत्; प्रवाते कदली इव सा उद्वेगात् प्रवेपिता। उपमा मार्मिका — कदली मृदुतमा, वातः च प्रबलः। राक्षसस्य वचने त्रयः भागाः — प्रश्नः, आत्मपरिचयः, धमकी च। सः स्वनाम स्वयम् एव प्रकाशयति, यत् अग्रिमे सर्गे विस्तरेण कथ्यते। ‘जटाचीरधरौ सभार्यौ’ इति उपहासः — तापसवेषः किन्तु सायुधौ, भार्यासहितौ च इति विरोधम् उद्घाटयति। ‘क्षीणजीवितौ’ इति पदेन सः स्वस्य निश्चयं पूर्वम् एव घोषयति। सीतायाः कम्पः अत्र प्रथमवारं वर्ण्यते; अस्मिन् काण्डे तस्याः भयस्य इदम् एव आदिचित्रम्, यत् अन्ते हरणे परिणमति। ‘अङ्केन आदाय’ इति पदेन ज्ञायते — सः तां हस्ताभ्यां न गृहीतवान्, अपि तु क्रोडे निधाय अपक्रान्तः; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘क्रोडे गृहीत्वा’ इति तम् एव अर्थम् अनुसरति।

विराधाङ्कगतां शुभां सीतां दृष्ट्वा राघवः परिशुष्यता मुखेन लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘पश्य सौम्य, नरेन्द्रस्य जनकस्य आत्मसम्भवाम्, शुभाचारां मम भार्याम्, अत्यन्तसुखसंवृद्धां यशस्विनीं राजपुत्रीं विराधाङ्के प्रवेशिताम्।’ रामस्य शोकः इदानीं कैकेय्याः स्मरणं प्रति परिणमते — ‘अस्मासु यत् अभिप्रेतम्, यः च वरः वृतः, तत् कैकेय्याः अद्य एव क्षिप्रं सुसंवृत्तम्, हे लक्ष्मण। या दीर्घदर्शिनी पुत्रार्थे राज्येन अपि न तुष्यति, यया अहं सर्वभूतानां प्रियः सन् वनं प्रस्थापितः, सा मम मध्यमा माता अद्य इदानीं सकामा जाता।’ अन्ते तस्य वेदनायाः मूलं स्पष्टं भवति — ‘वैदेह्याः परस्पर्शात् अधिकं दुःखतरं मम किमपि नास्ति; न पितुः विनाशात्, न स्वराज्यहरणात् अपि, हे सौमित्रे।’ त्रयाणां दुःखानां तुलनया कविः सीतायाः स्थानं रामस्य हृदये दर्शयति। रामस्य वचने विस्मयः अधिकः, क्रोधः तु अल्पः — सः प्रथमं लक्ष्मणम् आह्वयति, न तु शस्त्रम्। ‘पश्य सौम्य’ इति सम्बोधनम् एव तस्य संयमस्य साक्ष्यम्। कैकेयीविषये उक्तानि वचनानि कटूनि अपि सन्ति, तथापि सः तां ‘मम मध्यमा माता’ इति एव वदति, नामनिन्दां न करोति। पितुः मरणम्, राज्यहरणम्, सीतास्पर्शः — एतेषु त्रिषु अन्तिमम् एव तस्य कृते गुरुतमम्, यतः तत्र तस्य रक्षणधर्मस्य भङ्गः दृश्यते।

इति बाष्पशोकपरिप्लुते काकुत्स्थे ब्रुवति, क्रुद्धः लक्ष्मणः रुद्धः नागः इव श्वसन् अब्रवीत् — ‘भूतानां नाथः वासवोपमः सन् त्वम् अनाथः इव किमर्थं परितप्यसे? मया प्रेष्येण सति एषा चिन्ता अनुचिता। अद्य मया क्रुद्धेन शरेण निहतस्य गतासोः विराधस्य शोणितं मही पास्यति। भरते यः मम क्रोधः राज्यकामे बभूव, तं विराधे विमोक्ष्यामि — वज्री अचले वज्रम् इव।’ अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तः — ‘मम भुजबलवेगवेगितः महान् शरः अस्य महोरसि पततु, तनोः जीवितं व्यपनयतु, ततः च सः विघूर्णितः महीं पततु।’ भरतस्य प्रति पूर्वं जातः क्रोधः अधुना सत्पात्रे प्रयुज्यते इति लक्ष्मणस्य चरित्रस्य मर्मस्पर्शी सङ्केतः। लक्ष्मणस्य उपमा ‘रुद्धः नागः’ इति सार्थका — रुद्धः सर्पः श्वसति एव, न दशति; तस्य क्रोधः अपि रामस्य आज्ञां विना न प्रवर्तते। ‘मया प्रेष्येण’ इति पदे तस्य सेवाभावः प्रकटः; सः स्वं भ्रातरं न समम्, अपि तु स्वामिनम् एव मन्यते। अयं श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः। एवं सर्गः प्रतिज्ञया समाप्यते, युद्धं तु अग्रिमे सर्गे आरभ्यते।

ఆతిథ్యం స్వీకరించిన రాముడు సూర్యోదయ వేళ మునులందరి వద్దా సెలవు తీసుకొని అడవిలోకే చొచ్చుకుపోయాడు. ‘వనమే’ అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నాడు — ఆశ్రమ శాంతిని విడిచి అతడు అరణ్యపు లోతుల్లోకి ప్రవేశిస్తున్నాడు. ఆ వనం నానా మృగగణాలతో నిండి, ఎలుగుబంట్లూ పెద్దపులులూ సంచరించేదిగా, విరిగిపడిన చెట్లూ తీగలూ పొదలూ కలదిగా, కంటికి కనబడని జలాశయాలు గలదిగా ఉంది. గత సర్గలో వర్ణించిన తపోవనానికి ఇది విపరీతమైన చిత్రం — అక్కడ చక్కగా ఊడ్చిన ముంగిలి, ఇక్కడ విరిగిన చెట్లు; అక్కడ పక్షిసమూహాలు, ఇక్కడ కూయని పక్షులు. కీచురాళ్ళ రొదతో నిండిన ఆ వనం కేవలం కీచురాళ్ళ స్వరంతోనే మారుమోగుతోంది, లేకపోతే నిశ్శబ్దం. లక్ష్మణుడు వెంట నడవగా రాముడు అటువంటి వనమధ్యాన్ని చూశాడు. ఈ వర్ణన రాబోయే భయానికి పూర్వసూచన. సూర్యోదయం ప్రయాణానికి తగిన కాలం కనుక శుభమే, కానీ వెళ్ళవలసిన ఆ వనం సూర్యకాంతితో కూడా ప్రసన్నంగా లేదు. ‘లక్ష్మణానుచరుడు’ అనే పదంతో సోదరుని స్థానం మళ్ళీ సూచించబడింది — ముందు రాముడు, వెనుక లక్ష్మణుడు, మధ్యలో సీత. ఋషుల వద్ద సెలవు తీసుకోవడం కూడా మరువబడలేదు — ప్రయాణంలో కూడా శిష్టాచారం కాపాడబడింది.

భయంకర మృగాలతో నిండిన ఆ వనమధ్య ప్రదేశంలో సీతతో కూడిన కాకుత్స్థుడు కొండశిఖరంలాంటి, మహాధ్వని చేసే ఒక నరభక్షకుని చూశాడు. కవి అతని రూపాన్ని పది విశేషణాలతో వర్ణిస్తున్నాడు — లోతుకుపోయిన కళ్ళు గలవాడు, పెద్ద నోరు గలవాడు, వికటుడు, వికారమైన పొట్ట గలవాడు, బీభత్సుడు, విషముడు (అసమానమైన ఆకారం గలవాడు), పొడవైనవాడు, వికృతుడు, చూడటానికి ఘోరమైనవాడు. కొవ్వుతో తడిసి నెత్తురు చిమ్మిన పులిచర్మాన్ని కట్టుకొని, సర్వభూతాలకూ భయం కలిగిస్తూ, నోరు తెరుచుకున్న యముడిలా ఉన్నాడు. ఇనుప శూలానికి మూడు సింహాలనూ, నాలుగు పులులనూ, రెండు తోడేళ్ళనూ, పది చుక్కల జింకలనూ, కొమ్ములతో కూడి కొవ్వు పూసుకున్న ఏనుగు పెద్ద తలనూ గుచ్చుకొని అతడు పెద్దగా గర్జిస్తున్నాడు. ఈ శూలమే అతని ధ్వజం, అతని ఆహారానికి సాక్ష్యం. రాముని, లక్ష్మణుని, మైథిలియైన సీతనూ చూసి అతడు మిక్కిలి కోపించి, ప్రజల మీదికి వచ్చే అంతకుడిలా, కాలుడిలా పరుగెత్తుకు వచ్చాడు. తరువాత భైరవనాదం చేస్తూ భూమిని కదిలిస్తున్నట్లు ఉన్నాడు. ‘పురుషాదుడు’ అనే పదమే అతని స్వభావాన్ని సంక్షేపంగా చెబుతుంది — అతడు నరభక్షకుడు. గత సర్గలో ఋషులు రక్షణ కోరారు; ఈ సర్గలో ఆ రక్షణకు మొదటి అవకాశం ఎదురైంది. కవి ముందు అతని రూపాన్ని, తరువాత అతని వేషాన్ని, తరువాత అతని ఆహారాన్ని వర్ణించి క్రమంగా భయాన్ని పెంచుతున్నాడు. ఇలాంటి వర్ణన తర్వాతనే అతని దాడి చెప్పబడింది, దానివల్ల పాఠకుని మనస్సులో భయం ముందే నెలకొంటుంది. శూలానికి గుచ్చిన జంతువుల సంఖ్య కూడా లెక్కించబడింది — మూడు, నాలుగు, రెండు, పది అని — దానితో అతని బలపు పరిమాణం సూచించబడింది.

అతడు వైదేహిని ఒడిలోకి ఎత్తుకొని కొంచెం దూరం జరిగి అప్పుడు ఇలా అన్నాడు — ‘జడలూ నారచీరలూ ధరించిన మీరిద్దరూ భార్యతో కూడి ఉన్నారు, మీ ఆయువు తీరిపోయింది. బాణాలూ విల్లూ కత్తీ చేత పట్టుకొని దండకారణ్యంలో ప్రవేశించారు; తాపసులైన మీకు ఒక స్త్రీతో కలిసి నివసించడం ఎలా పొసగుతుంది?’ రాక్షసుని ఈ ప్రశ్న తర్కబద్ధంగా కనిపిస్తుంది, కానీ నిజానికి సీతను అపహరించడానికి అది కేవలం ఒక మిష. ‘అధర్మచారులూ పాపులూ మునులను దూషించేవారూ అయిన మీరెవరు? నేను విరాధుడనే రాక్షసుణ్ణి, ఈ దుర్గమమైన వనం నాది. ఆయుధం ధరించి నేను నిత్యం ఋషుల మాంసం తింటూ తిరుగుతుంటాను. ఈ సుందరి నాకు భార్య అవుతుంది, పాపులైన మీ ఇద్దరి రక్తాన్నీ యుద్ధంలో తాగుతాను.’ ఇలా దుష్టమైన, గర్వంతో కూడిన మాటలు పలికిన దురాత్ముడైన విరాధుని మాట విని జనకాత్మజ కలవరపడింది; పెనుగాలిలో అరటిచెట్టులా ఆమె భయంతో వణికిపోయింది. ఉపమ మర్మస్పర్శి — అరటిచెట్టు అత్యంత మృదువైనది, గాలి ప్రబలమైనది. రాక్షసుని మాటలో మూడు భాగాలు — ప్రశ్న, ఆత్మపరిచయం, బెదిరింపు. అతడు తన పేరు తానే బయటపెడతాడు; అది తర్వాతి సర్గలో విస్తారంగా చెప్పబడుతుంది. ‘జడలూ నారచీరలూ ధరించి భార్యతో కూడినవారు’ అనేది ఎగతాళి — తాపస వేషం, కానీ ఆయుధాలు ధరించి, భార్యతో కూడి ఉన్నారనే వైరుధ్యాన్ని అది బయటపెడుతుంది. ‘క్షీణజీవితులు’ (ఆయువు తీరినవారు) అనే పదంతో అతడు తన నిశ్చయాన్ని ముందే ప్రకటిస్తున్నాడు. సీత వణుకు ఇక్కడ మొదటిసారి వర్ణించబడుతుంది; ఈ కాండంలో ఆమె భయానికి ఇదే మొదటి చిత్రం, అది చివరికి అపహరణంగా పరిణమిస్తుంది. ‘ఒడిలోకి ఎత్తుకొని’ అనే మాటతో తెలుస్తుంది — అతడు ఆమెను చేతులతో పట్టుకోలేదు, ఒడిలో ఉంచుకొని దూరం జరిగాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఒడిలోకి తీసుకొని’ అని అదే అర్థాన్ని అనుసరిస్తుంది.

విరాధుని ఒడిలో చిక్కిన శుభమూర్తి సీతను చూసి రాఘవుడు ఎండిపోతున్న ముఖంతో లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘సౌమ్యా, చూడు, నరేంద్రుడైన జనకుని కూతురూ, శుభాచారిణీ, నా భార్యా, అత్యంత సుఖాలలో పెరిగిన యశస్వినీ అయిన రాజపుత్రి విరాధుని ఒడిలోకి చేరింది.’ రాముని శోకం ఇప్పుడు కైకేయిని స్మరించుకోవడం వైపు మళ్ళుతుంది — ‘లక్ష్మణా, మా విషయంలో ఆమె కోరుకున్నదీ, ఆమె వరంగా అడిగినదీ — కైకేయికి అది ఈ రోజే త్వరగా నెరవేరింది. దూరదృష్టిగల ఆమె తన కుమారుని కోసం రాజ్యంతో కూడా తృప్తిపడలేదు; సర్వభూతాలకూ ప్రియుడనైన నన్ను ఆమె అడవికి పంపింది; ఆ నా మధ్యమ తల్లి ఈ రోజు, ఇప్పుడు, సఫలకామ అయింది.’ చివరికి అతని వేదనకు మూలం స్పష్టమవుతుంది — ‘సౌమిత్రీ, వైదేహిని పరుడు తాకడం కంటే దుఃఖకరమైనది నాకు మరేదీ లేదు; తండ్రి మరణం కాదు, నా రాజ్యం పోవడం కూడా కాదు.’ మూడు దుఃఖాలను పోల్చడం ద్వారా కవి రాముని హృదయంలో సీత స్థానాన్ని చూపుతున్నాడు. రాముని మాటలో విస్మయం ఎక్కువ, కోపం తక్కువ — అతడు మొదట లక్ష్మణుని పిలుస్తాడు, ఆయుధాన్ని కాదు. ‘చూడు సౌమ్యా’ అనే సంబోధనే అతని సంయమానికి సాక్ష్యం. కైకేయి విషయంలో అన్న మాటలు కటువుగా ఉన్నా, అతడు ఆమెను ‘నా మధ్యమ తల్లి’ అనే అంటాడు, పేరు పెట్టి నిందించడు. తండ్రి మరణం, రాజ్యహరణం, సీతాస్పర్శ — ఈ మూడింటిలో చివరిదే అతనికి అత్యంత భారమైనది, ఎందుకంటే అందులో అతని రక్షణధర్మానికి భంగం కనిపిస్తుంది.

కన్నీటితో శోకంతో మునిగిన కాకుత్స్థుడు ఇలా అంటుండగా, కోపించిన లక్ష్మణుడు అడ్డగించబడిన నాగంలా బుసకొడుతూ అన్నాడు — ‘సర్వభూతాలకూ నాథుడవూ ఇంద్రునితో సమానుడవూ అయిన నీవు అనాథలా ఎందుకు పరితపిస్తున్నావు? సేవకుడనైన నేను ఉండగా ఈ చింత తగదు. ఈ రోజు కోపించిన నా బాణంతో చంపబడి ప్రాణాలు విడిచిన విరాధుని నెత్తుటిని భూమి తాగుతుంది. రాజ్యాన్ని కోరిన భరతుని మీద నాకు కలిగిన కోపాన్ని, వజ్రధారి పర్వతం మీద వజ్రాన్ని విడిచినట్లు, విరాధుని మీద విడుస్తాను.’ చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో ఉంది — ‘నా భుజబల వేగంతో వేగవంతమైన మహాబాణం వీని విశాలమైన రొమ్ము మీద పడుగాక, దేహం నుండి ప్రాణాన్ని తొలగించుగాక; ఆ తర్వాత వీడు గిరగిర తిరుగుతూ నేలపై పడుగాక.’ భరతుని మీద ఇంతకు ముందు కలిగిన కోపం ఇప్పుడు తగిన పాత్రపై ప్రయోగించబడుతోందనేది లక్ష్మణుని స్వభావానికి సంబంధించిన మర్మస్పర్శియైన సంకేతం. లక్ష్మణునికి ఇచ్చిన ‘అడ్డగించబడిన నాగం’ అనే ఉపమ సార్థకమైనది — అడ్డగించబడిన పాము బుసకొడుతుంది కానీ కాటు వేయదు; అతని కోపం కూడా రాముని ఆజ్ఞ లేకుండా ప్రవర్తించదు. ‘సేవకుడనైన నేను’ అనే మాటలో అతని సేవాభావం ప్రకటమవుతుంది; అతడు తన అన్నను సమానునిగా కాదు, స్వామిగానే భావిస్తాడు. ఈ శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో కూర్చబడింది. ఇలా సర్గ ప్రతిజ్ఞతో ముగుస్తుంది, యుద్ధం మాత్రం తర్వాతి సర్గలో మొదలవుతుంది.

விருந்தோம்பலைப் பெற்ற ராமன் சூரியன் உதிக்கும் வேளையில் முனிவர்கள் அனைவரிடமும் விடைபெற்றுக் காட்டினுள்ளேயே ஆழ்ந்து சென்றான். ‘காட்டினுள்ளேயே’ என்ற சொல்லால் கவிஞர் சுட்டுகிறார் — ஆசிரமத்தின் அமைதியை விட்டு அவன் காட்டின் ஆழத்துக்குள் நுழைகிறான். அந்தக் காடு பலவகை மான் கூட்டங்களால் நிறைந்து, கரடிகளும் புலிகளும் உலவுவதாக, மரங்களும் கொடிகளும் புதர்களும் முறிந்து கிடப்பதாக, காண அரிய நீர்நிலைகளைக் கொண்டதாக இருந்தது. முந்தைய சர்க்கத்தில் வருணிக்கப்பட்ட தவவனத்துக்கு நேர் எதிரானது இந்தச் சித்திரம் — அங்கே நன்கு பெருக்கப்பட்ட முற்றம், இங்கே முறிந்த மரங்கள்; அங்கே பறவைக் கூட்டங்கள், இங்கே கூவாத பறவைகள். சில்வண்டுகளின் ரீங்காரத்தால் ஒலிக்கும் அந்தக் காடு சில்வண்டுகளின் ஓசையால் மட்டுமே ஒலித்தது; மற்றபடி நிசப்தமாக இருந்தது. லக்ஷ்மணன் பின்தொடர ராமன் அத்தகைய காட்டின் நடுப்பகுதியைக் கண்டான். இந்த வருணனை வரவிருக்கும் அச்சத்தின் முன்னறிவிப்பு. சூரிய உதயம் புறப்படுவதற்கான நேரம் என்பது மங்கலமே; ஆனால் செல்ல வேண்டிய அந்தக் காடு சூரிய ஒளியாலும் தெளிவுபெறவில்லை. ‘லக்ஷ்மணன் பின்தொடர’ என்ற சொல்லால் தம்பியின் இடம் மீண்டும் சுட்டப்படுகிறது — முன்னே ராமன், பின்னே லக்ஷ்மணன், நடுவே சீதை. ரிஷிகளிடம் விடைபெறுவதும் மறக்கப்படவில்லை — புறப்படும்போதும் நன்னடத்தை காக்கப்பட்டது.

கொடிய விலங்குகள் நிறைந்த அந்தக் காட்டின் நடுவே, சீதையுடன் இருந்த காகுத்ஸ்தன் மலைச்சிகரம் போன்ற, பேரொலி எழுப்பும், மனிதரைத் தின்னும் ஒருவனைக் கண்டான். அவனுடைய உருவத்தைக் கவிஞர் பத்து அடைமொழிகளால் வருணிக்கிறார் — குழிந்த கண்கள், பெரிய வாய், கோரமானவன், பருத்துத் தொங்கும் வயிறு, அருவருப்பானவன், ஒழுங்கற்ற உடலினன், நெடியவன், விகாரமானவன், பார்க்கவே அச்சம் தருபவன். கொழுப்பால் நனைந்து இரத்தம் தெறித்த புலித்தோலை அணிந்தவனாக, எல்லா உயிர்களையும் நடுங்கச் செய்பவனாக, வாயைப் பிளந்த யமனைப் போல அவன் இருந்தான். இரும்புச் சூலத்தில் மூன்று சிங்கங்களையும், நான்கு புலிகளையும், இரண்டு ஓநாய்களையும், பத்துப் புள்ளிமான்களையும், தந்தங்களோடு கொழுப்புப் பூசிய ஒரு யானையின் பெரிய தலையையும் கோத்துக்கொண்டு அவன் பெருங்குரலில் கர்ஜித்துக்கொண்டிருந்தான். இந்தச் சூலமே அவனுடைய கொடி; அவனுடைய உணவுக்கும் சான்று. ராமனையும் லக்ஷ்மணனையும் மிதிலை இளவரசியான சீதையையும் கண்டதும், அவன் கடுஞ்சினம் கொண்டு, உயிர்களை நோக்கிப் பாயும் அந்தகனான காலனைப் போல ஓடி வந்தான். பிறகு பயங்கரமாகக் கர்ஜித்து அவன் பூமியையே அசைப்பவன் போல் ஆனான். ‘புருஷாதன்’ — மனிதரைத் தின்பவன் — என்ற சொல்லே அவனுடைய இயல்பைச் சுருக்கமாகச் சொல்லிவிடுகிறது — அவன் நரமாமிசம் உண்பவன். முந்தைய சர்க்கத்தில் ரிஷிகள் பாதுகாப்பு வேண்டினர்; இந்தச் சர்க்கத்தில் அந்தப் பாதுகாப்புக்கான முதல் சந்தர்ப்பம் வந்து நிற்கிறது. கவிஞர் முதலில் அவனுடைய உருவத்தையும், பிறகு அவன் உடையையும், பிறகு அவன் உணவையும் வருணித்துப் படிப்படியாக அச்சத்தை வளர்க்கிறார். இத்தகைய வருணனைக்குப் பிறகே அவனுடைய தாக்குதல் சொல்லப்படுகிறது; அதனால் வாசகனின் மனத்தில் அச்சம் முன்பே நிலைநாட்டப்படுகிறது. சூலத்தில் கோக்கப்பட்ட விலங்குகளின் எண்ணிக்கையும் கணக்கிடப்படுகிறது — மூன்று, நான்கு, இரண்டு, பத்து என்று — அதனால் அவனுடைய வலிமையின் அளவு சுட்டப்படுகிறது.

அவன் வைதேகியை மடியில் தூக்கிக்கொண்டு சற்று விலகிச் சென்று அப்போது சொன்னான்: ‘நீங்கள் இருவரும் சடையும் மரவுரியும் தரித்து மனைவியுடன் இருக்கிறீர்கள்; உங்கள் ஆயுள் தீர்ந்துவிட்டது. அம்பும் வில்லும் வாளும் கையில் ஏந்தியவர்களாக தண்டகாரண்யத்தில் நுழைந்திருக்கிறீர்கள்; தவசிகளான உங்களுக்கு ஒரு பெண்ணுடன் வாழ்வது எப்படிப் பொருந்தும்?’ ராக்ஷசனின் இந்தக் கேள்வி தர்க்கமானது போலத் தோன்றுகிறது; ஆனால் உண்மையில் சீதையைக் கவர்வதற்கான சாக்கு மட்டுமே. ‘அதர்ம வழியில் நடக்கும் பாவிகளே, முனிவர்களுக்கு இழிவு தேடுபவர்களே, நீங்கள் யார்? நான் விராதன் என்னும் ராக்ஷசன்; அணுக அரிய இந்தக் காடு என்னுடையது. ஆயுதம் ஏந்தியவனாக, ரிஷிகளின் இறைச்சியைத் தின்றுகொண்டு நான் எப்போதும் இங்கே திரிகிறேன். அழகிய இடையுடைய இந்தப் பெண் என் மனைவி ஆவாள்; பாவிகளான உங்கள் இருவருடைய இரத்தத்தையும் போரில் குடிப்பேன்.’ இவ்வாறு தீய, செருக்கு நிறைந்த சொற்களைப் பேசிய கொடிய மனத்தனான விராதனின் சொல்லைக் கேட்டு ஜனகனின் மகள் கலக்கமுற்றாள்; பெருங்காற்றில் வாழைமரம் போல அவள் அச்சத்தால் நடுங்கினாள். உவமை நெஞ்சைத் தொடுகிறது — வாழை மிக மென்மையானது, காற்றோ கடுமையானது. ராக்ஷசனின் பேச்சில் மூன்று பகுதிகள் — கேள்வி, தன்னை அறிமுகம் செய்தல், மிரட்டல். அவன் தன் பெயரைத் தானே வெளிப்படுத்துகிறான்; அது அடுத்த சர்க்கத்தில் விரிவாகச் சொல்லப்படுகிறது. ‘சடையும் மரவுரியும் தரித்து மனைவியுடன்’ என்பது ஏளனம் — தவசி வேடம், ஆனால் ஆயுதங்கள்; மனைவியுடனும் இருக்கிறார்கள் என்ற முரணை அது வெளிப்படுத்துகிறது. ‘ஆயுள் தீர்ந்தவர்கள்’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் முடிவை முன்பே அறிவிக்கிறான். சீதையின் நடுக்கம் இங்கே முதன்முறையாக வருணிக்கப்படுகிறது; இந்தக் காண்டத்தில் அவளுடைய அச்சத்தின் முதல் சித்திரம் இதுவே; அது இறுதியில் அவள் கவரப்படுவதில் முடிகிறது. ‘மடியில் எடுத்து’ என்ற சொல்லால் தெரிவது — அவன் அவளைக் கைகளால் பற்றவில்லை, மடியில் வைத்துக்கொண்டு விலகிச் சென்றான்; இந்தி உரையும் ‘மடியில் எடுத்துக்கொண்டு’ என்று இதே பொருளையே பின்பற்றுகிறது.

விராதனின் மடியில் இருந்த மங்கலமான சீதையைக் கண்டு ராகவன் உலர்ந்துபோன முகத்துடன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்: ‘சௌம்யனே, பார்! அரசன் ஜனகனின் மகளும், நல்லொழுக்கம் உடையவளும், மிகுந்த சுகத்தில் வளர்ந்தவளும், புகழ்மிக்கவளுமான அரச குமாரியான என் மனைவி விராதனின் மடியில் புகுத்தப்பட்டிருக்கிறாள்.’ ராமனின் துயரம் இப்போது கைகேயியை நினைவுகூர்வதாக மாறுகிறது: ‘லக்ஷ்மணா, நம்மைப் பற்றி அவள் எதை விரும்பினாளோ, எந்த வரத்தைத் தேர்ந்தெடுத்தாளோ, அது இன்றே விரைவாகக் கைகேயிக்கு நிறைவேறிவிட்டது. தொலைநோக்கு உடைய அவள் தன் மகனுக்காக அரசாலும் திருப்தியடையவில்லை; எல்லா உயிர்களுக்கும் அன்புக்குரியவனாக இருந்த என்னை அவள் காட்டுக்கு அனுப்பினாள்; என் நடுத்தாயான அவள் இன்று இப்போது தன் விருப்பம் நிறைவேறப் பெற்றாள்.’ இறுதியில் அவனுடைய வேதனையின் வேர் தெளிவாகிறது: ‘சௌமித்ரியே, வைதேகியைப் பிறன் தொடுவதைவிடக் கொடிய துயரம் எனக்கு வேறெதுவும் இல்லை; தந்தையின் மரணமும் அன்று, என் அரசு பறிக்கப்பட்டதும் அன்று.’ மூன்று துயரங்களை ஒப்பிடுவதன் மூலம் ராமனின் இதயத்தில் சீதைக்குள்ள இடத்தைக் கவிஞர் காட்டுகிறார். ராமனின் சொற்களில் திகைப்பே மிகுதி, சினம் குறைவு — அவன் முதலில் லக்ஷ்மணனை அழைக்கிறான், ஆயுதத்தை அன்று. ‘பார், சௌம்யனே’ என்ற விளிப்பே அவனுடைய தன்னடக்கத்துக்குச் சான்று. கைகேயியைப் பற்றிச் சொன்ன சொற்கள் கசப்பானவையே; ஆயினும் அவன் அவளை ‘என் நடுத்தாய்’ என்றே குறிப்பிடுகிறான், பெயர் சொல்லிப் பழிக்கவில்லை. தந்தையின் மரணம், அரசு பறிபோனது, சீதையைப் பிறன் தொட்டது — இம்மூன்றில் கடைசியானதே அவனுக்கு மிகக் கனமானது; ஏனெனில் அதில் அவனுடைய காக்கும் கடமை மீறப்பட்டதைக் காண்கிறான்.

இவ்வாறு கண்ணீரிலும் துயரத்திலும் மூழ்கிய காகுத்ஸ்தன் பேசிக்கொண்டிருக்கையில், சினம் கொண்ட லக்ஷ்மணன் அடைக்கப்பட்ட நாகம் போலச் சீறிக்கொண்டு சொன்னான்: ‘உயிர்களுக்குத் தலைவனும் இந்திரனுக்கு நிகரானவனுமான நீ, ஆதரவற்றவன் போல ஏன் வருந்துகிறாய்? நான் உன் பணியாளனாக இருக்கும்போது இந்தக் கவலை தகாது. இன்று சினம் கொண்ட என் அம்பால் கொல்லப்பட்டு உயிர் நீங்கிய விராதனின் இரத்தத்தைப் பூமி குடிக்கும். அரசை விரும்பிய பரதன் மீது எனக்கு எழுந்த சினத்தை, வஜ்ரம் ஏந்திய இந்திரன் மலைமீது வஜ்ரத்தை எறிவது போல, விராதன் மீது விடுவேன்.’ கடைசிச் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் அமைந்தது: ‘என் புய வலிமையின் வேகத்தால் விரைந்த பெரிய அம்பு இவனுடைய பரந்த மார்பில் விழட்டும்; உடலிலிருந்து உயிரை அகற்றட்டும்; பிறகு இவன் சுழன்று தரையில் விழட்டும்.’ பரதன் மீது முன்பு எழுந்த சினம் இப்போது தகுந்த இலக்கில் பயன்படுத்தப்படுகிறது என்பது லக்ஷ்மணனின் இயல்பைப் பற்றிய நெஞ்சைத் தொடும் குறிப்பு. லக்ஷ்மணனுக்குச் சொன்ன ‘அடைக்கப்பட்ட நாகம்’ என்ற உவமை பொருள் பொதிந்தது — அடைக்கப்பட்ட பாம்பு சீறுகிறதே தவிரக் கொத்துவதில்லை; அவனுடைய சினமும் ராமனின் கட்டளையின்றிச் செயல்படுவதில்லை. ‘பணியாளனான நான்’ என்ற சொல்லில் அவனுடைய தொண்டுள்ளம் வெளிப்படுகிறது; அவன் தன் தமையனைச் சமமானவனாக அன்று, தலைவனாகவே கருதுகிறான். இந்தச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்தது. இவ்வாறு சர்க்கம் சபதத்துடன் முடிகிறது; போர் அடுத்த சர்க்கத்தில் தொடங்குகிறது.

ಆತಿಥ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ರಾಮನು ಸೂರ್ಯೋದಯದ ವೇಳೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳಿಂದಲೂ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ಕಾಡನ್ನೇ ಹೊಕ್ಕನು. ‘ವನಮೇವ’ (ಕಾಡನ್ನೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ — ಆಶ್ರಮದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನು ಅರಣ್ಯದ ಆಳವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಕಾಡು ನಾನಾ ಮೃಗಗಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಕರಡಿಗಳೂ ಹುಲಿಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು, ಅದರ ಮರ-ಬಳ್ಳಿ-ಪೊದೆಗಳು ಮುರಿದುಬಿದ್ದಿದ್ದವು, ಅದರ ಜಲಾಶಯಗಳು ಕಾಣಲು ದುಸ್ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಇದು ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾದ ಚಿತ್ರ — ಅಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗುಡಿಸಿದ ಅಂಗಳ, ಇಲ್ಲಿ ಮುರಿದುಬಿದ್ದ ಮರಗಳು; ಅಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳು, ಇಲ್ಲಿ ಕೂಗದೆ ಮೌನವಾಗಿರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳು. ಜೀರುಂಡೆಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಮೊಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕಾಡು ಕೇವಲ ಜೀರುಂಡೆಗಳ ದನಿಯಿಂದಲೇ ಸದ್ದುಗೂಡಿತ್ತು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಿಃಶಬ್ದ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ಅಂತಹ ಕಾಡಿನ ನಡುಭಾಗವನ್ನು ಕಂಡನು. ಈ ವರ್ಣನೆ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಭಯದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ. ಸೂರ್ಯೋದಯವು ಪ್ರಯಾಣದ ಕಾಲವಾದ್ದರಿಂದ ಶುಭ, ಆದರೆ ಹೋಗಬೇಕಾದ ಆ ಕಾಡು ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿನಿಂದಲೂ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಾನುಚರಃ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಹೋದರನ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮುಂದೆ ರಾಮ, ಹಿಂದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನಡುವೆ ಸೀತೆ. ಋಷಿಗಳಿಂದ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನೂ ಮರೆಯಲಿಲ್ಲ — ಹೊರಡುವಾಗಲೂ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಾಯಿತು.

ಕಾಡಿನ ನಡುವೆ, ಘೋರಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಸೀತೆಯೊಡನಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತಿದ್ದ, ಮಹಾಧ್ವನಿಯ, ನರಭಕ್ಷಕನೊಬ್ಬನನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವನ ರೂಪವನ್ನು ಕವಿ ಹತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆಳವಾಗಿ ಹೂತ ಕಣ್ಣುಗಳವನು, ದೊಡ್ಡ ಬಾಯಿಯವನು, ವಿಕಟನು, ಡೊಳ್ಳುಹೊಟ್ಟೆಯವನು, ಬೀಭತ್ಸನು, ವಿಷಮಾಕಾರನು, ಉದ್ದನೆಯವನು, ವಿಕೃತನು, ನೋಡಲು ಘೋರನಾದವನು. ಕೊಬ್ಬಿನಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಹುಲಿಚರ್ಮವನ್ನು ಉಟ್ಟಿದ್ದ ಅವನು ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವವನಾಗಿ, ಬಾಯ್ದೆರೆದ ಯಮನಂತಿದ್ದನು. ಕಬ್ಬಿಣದ ಶೂಲದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸಿಂಹಗಳನ್ನು, ನಾಲ್ಕು ಹುಲಿಗಳನ್ನು, ಎರಡು ತೋಳಗಳನ್ನು, ಹತ್ತು ಚುಕ್ಕೆಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು, ಕೋರೆದಾಡೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಕೊಬ್ಬು ಮೆತ್ತಿದ ಆನೆಯ ದೊಡ್ಡ ತಲೆಯನ್ನು ಸಿಕ್ಕಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನು ಮಹಾಧ್ವನಿಯಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ಶೂಲವೇ ಅವನ ಧ್ವಜ, ಅವನ ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯೂ ಹೌದು. ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಮೈಥಿಲಿಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನೂ ಕಂಡು ಅವನು ತೀವ್ರ ಕೋಪದಿಂದ, ಪ್ರಜೆಗಳತ್ತ ಧಾವಿಸುವ ಅಂತಕನಾದ ಕಾಲನಂತೆ ಅವರತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಭೈರವನಾದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತ ಅವನು ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ನಡುಗಿಸುವವನಂತಾದನು. ‘ಪುರುಷಾದಮ್’ (ನರಭಕ್ಷಕನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದವೇ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ತಿನ್ನುವವನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡಿದರು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆ ರಕ್ಷಣೆಯ ಮೊದಲ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿದೆ. ಕವಿ ಮೊದಲು ಅವನ ರೂಪವನ್ನು, ಅನಂತರ ಅವನ ವೇಷವನ್ನು, ಆಮೇಲೆ ಅವನ ಆಹಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ವರ್ಣನೆಯ ನಂತರವೇ ಅವನ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯ ಮೊದಲೇ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಶೂಲಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿಸಿದ್ದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೂರು, ನಾಲ್ಕು, ಎರಡು, ಹತ್ತು ಎಂದು — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಬಲದ ಪರಿಮಾಣ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಅವನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಮಡಿಲಿಗೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಸರಿದು ಆಗ ಹೇಳಿದನು — ‘ಜಟೆಯನ್ನೂ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನೂ ಧರಿಸಿ ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ ಬಂದಿರುವ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದವರು. ಬಾಣ, ಬಿಲ್ಲು, ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿದ್ದೀರಿ; ತಾಪಸರಾದ ನೀವು ಹೆಣ್ಣಿನೊಡನೆ ವಾಸಿಸುವುದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ?’ ರಾಕ್ಷಸನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ತರ್ಕಬದ್ಧವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅದು ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ನೆಪ. ‘ಅಧರ್ಮಚಾರಿಗಳೂ ಪಾಪಿಗಳೂ ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಕಳಂಕ ತರುವವರೂ ಆದ ನೀವು ಯಾರು? ನಾನು ವಿರಾಧನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸ, ಈ ದುರ್ಗಮವಾದ ಕಾಡು ನನ್ನದು. ಆಯುಧಧಾರಿಯಾಗಿ ನಾನು ಋಷಿಗಳ ಮಾಂಸವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತ ನಿತ್ಯವೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಸುಂದರಿ ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ, ಪಾಪಿಗಳಾದ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರ ರಕ್ತವನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕುಡಿಯುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ದುಷ್ಟವಾದ, ಗರ್ವದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ದುರಾತ್ಮ ವಿರಾಧನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಜನಕನ ಮಗಳು ದಿಗ್ಭ್ರಾಂತಳಾದಳು; ಬಿರುಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಳೆಗಿಡದಂತೆ ಅವಳು ಉದ್ವೇಗದಿಂದ ನಡುಗಿದಳು. ಉಪಮೆ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ — ಬಾಳೆಗಿಡ ಅತ್ಯಂತ ಮೃದು, ಗಾಳಿಯಾದರೋ ಪ್ರಬಲ. ರಾಕ್ಷಸನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳು — ಪ್ರಶ್ನೆ, ಆತ್ಮಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ಬೆದರಿಕೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ತಾನೇ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಜಟಾಚೀರಧರೌ ಸಭಾರ್ಯೌ’ (ಜಟೆ-ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು, ಹೆಂಡತಿಸಹಿತರು) ಎಂಬುದು ಅಪಹಾಸ್ಯ — ತಾಪಸವೇಷ, ಆದರೂ ಆಯುಧಧಾರಿಗಳು, ಹೆಂಡತಿಯೊಡನೆ ಇರುವವರು ಎಂಬ ವಿರೋಧವನ್ನು ಅದು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ಕ್ಷೀಣಜೀವಿತೌ’ (ಆಯುಸ್ಸು ಮುಗಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಮೊದಲೇ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ನಡುಕ ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಈ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅವಳ ಭಯದ ಇದೇ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರ, ಅದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಪಹರಣವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಂಕೇನ ಆದಾಯ’ (ಮಡಿಲಿಗೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ — ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಡಿಯಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದೂರ ಸರಿದನು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಮಡಿಲಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು’ ಎಂದು ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿರಾಧನ ಮಡಿಲಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ಮಂಗಳೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಒಣಗುತ್ತಿರುವ ಮುಖದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನೋಡು ಸೌಮ್ಯ, ನರೇಂದ್ರನಾದ ಜನಕನ ಮಗಳನ್ನು, ಶುಭಾಚಾರವುಳ್ಳ ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು, ಅತ್ಯಂತ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ರಾಜಕುಮಾರಿಯನ್ನು — ವಿರಾಧನ ಮಡಿಲಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.’ ರಾಮನ ಶೋಕ ಈಗ ಕೈಕೇಯಿಯ ಸ್ಮರಣೆಯತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ — ‘ನಮ್ಮ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಏನನ್ನು ಬಯಸಿದ್ದಳೋ, ಯಾವ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದ್ದಳೋ, ಅದು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಇಂದೇ ಬೇಗನೆ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು, ಲಕ್ಷ್ಮಣ. ದೂರದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳ ಯಾವಳು ಮಗನಿಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯದಿಂದಲೂ ತೃಪ್ತಳಾಗಲಿಲ್ಲವೋ, ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಪ್ರಿಯನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಯಾವಳು ಕಾಡಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದಳೋ, ಆ ನನ್ನ ನಡುವಿನ ತಾಯಿ ಇಂದು ಈಗ ಮನೋರಥ ಪೂರ್ಣಳಾದಳು.’ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ವೇದನೆಯ ಮೂಲ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ — ‘ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಪರನೊಬ್ಬನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ದುಃಖ ನನಗೆ ಬೇರೊಂದಿಲ್ಲ; ತಂದೆಯ ಮರಣದಿಂದಲೂ ಇಲ್ಲ, ನನ್ನ ರಾಜ್ಯ ಕಸಿದುಕೊಂಡದ್ದರಿಂದಲೂ ಇಲ್ಲ, ಸೌಮಿತ್ರಿ.’ ಮೂರು ದುಃಖಗಳ ಹೋಲಿಕೆಯಿಂದ ಕವಿ ರಾಮನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಯ ಹೆಚ್ಚು, ಕ್ರೋಧ ಕಡಿಮೆ — ಅವನು ಮೊದಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ, ಶಸ್ತ್ರವನ್ನಲ್ಲ. ‘ಪಶ್ಯ ಸೌಮ್ಯ’ (ನೋಡು ಸೌಮ್ಯ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೇ ಅವನ ಸಂಯಮಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ. ಕೈಕೇಯಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳು ಕಟುವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ‘ನನ್ನ ನಡುವಿನ ತಾಯಿ’ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಹೆಸರೆತ್ತಿ ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ತಂದೆಯ ಮರಣ, ರಾಜ್ಯಾಪಹರಣ, ಸೀತೆಯ ಸ್ಪರ್ಶ — ಈ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯದೇ ಅವನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಾರವಾದದ್ದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಅವನ ರಕ್ಷಣಧರ್ಮದ ಭಂಗ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಕಣ್ಣೀರು ಮತ್ತು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹೇಳುತ್ತಿರಲು, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಡೆಹಿಡಿದ ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ ನಾಥನಾಗಿ ಇಂದ್ರಸಮಾನನಾದ ನೀನು ಅನಾಥನಂತೆ ಏಕೆ ಪರಿತಪಿಸುತ್ತೀಯೆ? ನಾನು ನಿನ್ನ ಸೇವಕನಾಗಿರುವಾಗ ಈ ಚಿಂತೆ ಅನುಚಿತ. ಇಂದು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ನನ್ನ ಬಾಣದಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಪ್ರಾಣಬಿಟ್ಟ ವಿರಾಧನ ರಕ್ತವನ್ನು ಭೂಮಿ ಕುಡಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಿದ ಭರತನ ಮೇಲೆ ನನಗೆ ಯಾವ ಕ್ರೋಧ ಉಂಟಾಗಿತ್ತೋ, ಅದನ್ನು ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನು ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ವಜ್ರವನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ವಿರಾಧನ ಮೇಲೆ ಬಿಡುತ್ತೇನೆ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ‘ನನ್ನ ತೋಳ್ಬಲದ ವೇಗದಿಂದ ವೇಗಗೊಂಡ ಮಹಾಬಾಣವು ಇವನ ವಿಶಾಲವಾದ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳಲಿ, ದೇಹದಿಂದ ಜೀವವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಿ, ಅನಂತರ ಅವನು ಸುತ್ತುತ್ತ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಲಿ.’ ಭರತನ ಮೇಲೆ ಹಿಂದೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಕ್ರೋಧ ಈಗ ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮರ್ಮಸ್ಪರ್ಶಿ ಸಂಕೇತ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಪಮೆ ‘ರುದ್ಧಃ ನಾಗಃ’ (ತಡೆಹಿಡಿದ ಸರ್ಪ) ಎಂಬುದು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ತಡೆಹಿಡಿದ ಹಾವು ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಕಚ್ಚುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಕ್ರೋಧವೂ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮುಂದುವರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮಯಾ ಪ್ರೇಷ್ಯೇಣ’ (ನಾನು ಸೇವಕನಾಗಿರುವಾಗ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸೇವಾಭಾವ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ; ಅವನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಸಮಾನನೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಯುದ್ಧವಾದರೋ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ആതിഥ്യം സ്വീകരിച്ച രാമൻ സൂര്യോദയമായപ്പോൾ എല്ലാ മുനിമാരോടും യാത്ര പറഞ്ഞ് വനത്തിലേക്കുതന്നെ ആഴ്ന്നിറങ്ങി. ‘വനമേവ’ (വനത്തിലേക്കുതന്നെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആശ്രമത്തിന്റെ ശാന്തി വിട്ട് അദ്ദേഹം അരണ്യത്തിന്റെ ആഴത്തിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നു. ആ വനം പലതരം മൃഗക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും കരടികളും പുലികളും വിഹരിക്കുന്നതും മരങ്ങളും വള്ളികളും പൊന്തകളും തകർന്നുകിടക്കുന്നതും ജലാശയങ്ങൾ കാണാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമായിരുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വർണിച്ച തപോവനത്തിനു നേർവിപരീതമാണ് ഈ ചിത്രം — അവിടെ നന്നായി അടിച്ചുവാരിയ മുറ്റം, ഇവിടെ ഒടിഞ്ഞ മരങ്ങൾ; അവിടെ പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ, ഇവിടെ കൂജനമില്ലാത്ത പക്ഷികൾ. ചീവീടുകളുടെ ഒച്ചയാൽ മുഴങ്ങുന്ന ആ വനം ചീവീടുകളുടെ സ്വരംകൊണ്ടുമാത്രം ശബ്ദമുഖരിതമായിരുന്നു, അല്ലാതെ നിശ്ശബ്ദമായിരുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ പിന്തുടരുന്ന രാമൻ അത്തരമൊരു വനമധ്യം കണ്ടു. ഈ വർണന വരാനിരിക്കുന്ന ഭയത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്. സൂര്യോദയം യാത്രയ്ക്കുള്ള കാലം എന്നതു ശുഭമാണ്; എന്നാൽ ചെന്നെത്തേണ്ട ആ വനം സൂര്യപ്രകാശത്തിലും പ്രസന്നമല്ല. ‘ലക്ഷ്മണാനുചരഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് സഹോദരന്റെ സ്ഥാനം വീണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മുന്നിൽ രാമൻ, പിന്നിൽ ലക്ഷ്മണൻ, നടുവിൽ സീത. ഋഷിമാരോടു യാത്ര ചോദിക്കാനും മറന്നില്ല — പോകുമ്പോഴും ശിഷ്ടാചാരം പാലിക്കപ്പെട്ടു.

ഭയങ്കരമൃഗങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ വനമധ്യത്തിൽവെച്ച് സീതയോടൊപ്പമുള്ള കാകുത്സ്ഥൻ പർവതശൃംഗംപോലെ ഉയർന്നവനും ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിക്കുന്നവനുമായ ഒരു നരഭോജിയെ കണ്ടു. അവന്റെ രൂപം കവി പത്തു വിശേഷണങ്ങളോടെ വർണിക്കുന്നു — കുഴിഞ്ഞ കണ്ണുകളുള്ളവൻ, വലിയ വായുള്ളവൻ, വികടൻ, വികൃതമായ വയറുള്ളവൻ, ബീഭത്സൻ, വിഷമരൂപൻ, നീണ്ടവൻ, വികൃതൻ, ഘോരദർശനൻ. കൊഴുപ്പു നനഞ്ഞതും ചോര തെറിച്ചതുമായ പുലിത്തോൽ ഉടുത്ത്, സകല ജീവികളെയും നടുക്കുന്നവനായി, വായ് പിളർന്ന അന്തകനെപ്പോലെ അവൻ നിന്നു. ഇരുമ്പുശൂലത്തിൽ മൂന്നു സിംഹങ്ങളെയും നാലു പുലികളെയും രണ്ടു ചെന്നായ്ക്കളെയും പത്തു പുള്ളിമാനുകളെയും കൊമ്പുകളോടുകൂടിയതും കൊഴുപ്പു പുരണ്ടതുമായ ഒരു ആനയുടെ വലിയ തലയെയും കോർത്തിട്ട് അവൻ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ അലറിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഈ ശൂലംതന്നെയാണ് അവന്റെ കൊടിയടയാളവും അവന്റെ ആഹാരത്തിന്റെ സാക്ഷ്യവും. രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും മൈഥിലിയായ സീതയെയും കണ്ട് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ അവൻ പ്രജകളുടെ നേർക്ക് അന്തകനായ കാലൻ എന്നപോലെ പാഞ്ഞടുത്തു. പിന്നെ ഭൈരവമായ നാദം മുഴക്കിക്കൊണ്ട് അവൻ ഭൂമിയെ കുലുക്കുന്നതുപോലെയായി. ‘പുരുഷാദം’ (മനുഷ്യനെ തിന്നുന്നവൻ) എന്ന പദംതന്നെ അവന്റെ സ്വഭാവം ചുരുക്കിപ്പറയുന്നു — അവൻ നരഭോജിയാണ്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഋഷിമാർ രക്ഷണം യാചിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ ആ രക്ഷണത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ അവസരം വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു. കവി ആദ്യം അവന്റെ രൂപവും പിന്നെ അവന്റെ വേഷവും പിന്നെ അവന്റെ ആഹാരവും വർണിച്ച് ക്രമേണ ഭയം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഇത്തരമൊരു വർണനയ്ക്കുശേഷംമാത്രമാണ് അവന്റെ ആക്രമണം പറയുന്നത്; അങ്ങനെ വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ ഭീതി മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ശൂലത്തിൽ കോർത്ത മൃഗങ്ങളുടെ എണ്ണംപോലും എണ്ണിപ്പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — മൂന്ന്, നാല്, രണ്ട്, പത്ത് എന്നിങ്ങനെ — അതിലൂടെ അവന്റെ ബലത്തിന്റെ അളവു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

അവൻ വൈദേഹിയെ മടിയിലെടുത്ത് അല്പം മാറിനിന്ന് അപ്പോൾ പറഞ്ഞു: ‘ജടയും മരവുരിയും ധരിച്ച്, ഭാര്യയോടൊപ്പം, ആയുസ്സൊടുങ്ങാറായ നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരും ശരവും ചാപവും വാളും കൈയിലേന്തി ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു; താപസരായ നിങ്ങൾക്ക് ഒരു സ്ത്രീയോടൊപ്പമുള്ള വാസം എങ്ങനെ സാധ്യമാകും?’ രാക്ഷസന്റെ ഈ ചോദ്യം യുക്തിസഹമെന്നു തോന്നുമെങ്കിലും യഥാർഥത്തിൽ സീതയെ അപഹരിക്കാനുള്ള ഒരു നിമിത്തംമാത്രമാണ്. ‘അധർമചാരികളും പാപികളും മുനിമാരെ ദുഷിപ്പിക്കുന്നവരുമായ നിങ്ങൾ ആരാണ്? ഞാൻ വിരാധൻ എന്ന രാക്ഷസനാണ്; ദുർഗമമായ ഈ വനം എന്റേതാണ്. ഋഷിമാരുടെ മാംസം ഭക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ആയുധധാരിയായി ഞാൻ എന്നും സഞ്ചരിക്കുന്നു. സുന്ദരിയായ ഈ സ്ത്രീ എന്റെ ഭാര്യയാകും; പാപികളായ നിങ്ങളുടെ രക്തം ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ കുടിക്കും.’ ഇങ്ങനെ ദുഷ്ടവും ഗർവുനിറഞ്ഞതുമായ വാക്കുകൾ പറയുന്ന ദുരാത്മാവായ വിരാധന്റെ വചനം കേട്ട് ജനകപുത്രി പരിഭ്രാന്തയായി; ശക്തമായ കാറ്റിൽ വാഴയെന്നപോലെ അവർ ഉദ്വേഗത്താൽ വിറച്ചു. ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — വാഴ ഏറ്റവും മൃദുവാണ്, കാറ്റോ പ്രബലവും. രാക്ഷസന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ചോദ്യം, ആത്മപരിചയം, ഭീഷണി. അവൻ തന്റെ പേര് സ്വയംതന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു പറയപ്പെടുന്നു. ‘ജടാചീരധരൗ സഭാര്യൗ’ (ജടയും മരവുരിയും ധരിച്ച്, ഭാര്യയോടൊപ്പം) എന്നത് ഒരു പരിഹാസമാണ് — താപസവേഷമാണെങ്കിലും ആയുധധാരികൾ, ഭാര്യയോടുകൂടിയവർ എന്ന വൈരുധ്യം അതു തുറന്നുകാട്ടുന്നു. ‘ക്ഷീണജീവിതൗ’ (ആയുസ്സൊടുങ്ങിയവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൻ തന്റെ നിശ്ചയം മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. സീതയുടെ വിറയൽ ഇവിടെ ആദ്യമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു; ഈ കാണ്ഡത്തിൽ അവരുടെ ഭയത്തിന്റെ ആദിചിത്രം ഇതാണ്, അത് ഒടുവിൽ അപഹരണത്തിൽ കലാശിക്കുന്നു. ‘അങ്കേന ആദായ’ എന്ന പദത്തിൽനിന്ന് അറിയാം — അവൻ അവരെ കൈകൾകൊണ്ടു പിടിക്കുകയല്ല, മടിയിൽ (മാറോടണച്ച്) വെച്ചുകൊണ്ടു മാറിപ്പോവുകയാണു ചെയ്തത്; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘മടിയിലെടുത്ത്’ എന്ന് ഇതേ അർഥംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു.

വിരാധന്റെ മടിയിലായ ശുഭയായ സീതയെ കണ്ട് രാഘവൻ വരണ്ടുപോയ മുഖത്തോടെ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യ, നോക്കൂ — നരേന്ദ്രനായ ജനകന്റെ മകളും ശുഭാചാരയും എന്റെ ഭാര്യയും അത്യന്തം സുഖത്തിൽ വളർന്നവളും യശസ്വിനിയുമായ രാജപുത്രി വിരാധന്റെ മടിയിൽ എത്തിപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ രാമന്റെ ശോകം ഇപ്പോൾ കൈകേയിയുടെ ഓർമയിലേക്കു തിരിയുന്നു: ‘ലക്ഷ്മണാ, നമ്മുടെ കാര്യത്തിൽ കൈകേയി എന്ത് ആഗ്രഹിച്ചുവോ, എന്തു വരം വരിച്ചുവോ, അത് ഇന്നുതന്നെ വേഗത്തിൽ സഫലമായിരിക്കുന്നു. മകനുവേണ്ടി രാജ്യംകൊണ്ടുപോലും തൃപ്തിപ്പെടാത്ത ആ ദീർഘദർശിനി, സകല ജീവികൾക്കും പ്രിയനായിരുന്നിട്ടും എന്നെ വനത്തിലേക്കയച്ചവൾ — എന്റെ ആ മധ്യമമാതാവ് ഇന്ന് ഇപ്പോൾ ആഗ്രഹം സാധിച്ചവളായി.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വേദനയുടെ മൂലം വ്യക്തമാകുന്നു: ‘സൗമിത്രേ, വൈദേഹിയെ മറ്റൊരുവൻ തൊട്ടതിനെക്കാൾ ദുഃഖകരമായി എനിക്ക് ഒന്നുമില്ല; അച്ഛന്റെ മരണംപോലും, സ്വന്തം രാജ്യം അപഹരിക്കപ്പെട്ടതുപോലും ഇത്ര ദുഃഖകരമല്ല.’ മൂന്നു ദുഃഖങ്ങളെ തുലനംചെയ്ത് കവി രാമന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സീതയ്ക്കുള്ള സ്ഥാനം കാണിക്കുന്നു. രാമന്റെ വാക്കിൽ വിസ്മയമാണ് അധികം, ക്രോധം അല്പം — അദ്ദേഹം ആദ്യം വിളിക്കുന്നതു ലക്ഷ്മണനെയാണ്, ആയുധത്തെയല്ല. ‘പശ്യ സൗമ്യ’ (സൗമ്യ, നോക്കൂ) എന്ന സംബോധനതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംയമത്തിന്റെ സാക്ഷ്യമാണ്. കൈകേയിയെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കയ്പുള്ളതാണെങ്കിലും അദ്ദേഹം അവരെ ‘എന്റെ മധ്യമമാതാവ്’ എന്നുമാത്രമേ പറയുന്നുള്ളൂ, പേരെടുത്തു നിന്ദിക്കുന്നില്ല. അച്ഛന്റെ മരണം, രാജ്യാപഹരണം, സീതയെ തൊട്ടത് — ഈ മൂന്നിൽ അവസാനത്തേതാണ് അദ്ദേഹത്തിന് ഏറ്റവും ഭാരമേറിയത്, കാരണം അവിടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രക്ഷണധർമത്തിന്റെ ഭംഗമാണു കാണുന്നത്.

കണ്ണീരിലും ശോകത്തിലും മുങ്ങിയ കാകുത്സ്ഥൻ ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ, ക്രുദ്ധനായ ലക്ഷ്മണൻ തടഞ്ഞുവെക്കപ്പെട്ട നാഗത്തെപ്പോലെ ചീറിക്കൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ഭൂതങ്ങളുടെ നാഥനും ഇന്ദ്രതുല്യനുമായ അങ്ങ് അനാഥനെപ്പോലെ എന്തിനു പരിതപിക്കുന്നു? ദാസനായി ഞാൻ ഉള്ളപ്പോൾ ഈ ചിന്ത അനുചിതമാണ്. ഇന്നു ക്രുദ്ധനായ എന്റെ ശരമേറ്റു മരിച്ചുവീഴുന്ന വിരാധന്റെ ചോര ഭൂമി കുടിക്കും. രാജ്യം കാംക്ഷിച്ച ഭരതന്റെ നേർക്ക് എനിക്കുണ്ടായ ക്രോധം, വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രൻ പർവതത്തിന്മേൽ വജ്രമെന്നപോലെ, ഞാൻ വിരാധന്റെമേൽ വിടും.’ അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്: ‘എന്റെ ഭുജബലത്തിന്റെ വേഗത്താൽ പായുന്ന മഹാശരം ഇവന്റെ വിശാലമായ മാറിൽ പതിക്കട്ടെ, ശരീരത്തിൽനിന്നു ജീവനെ നീക്കട്ടെ; പിന്നെ അവൻ കറങ്ങി നിലത്തുവീഴട്ടെ.’ ഭരതനോടു മുൻപുണ്ടായ ക്രോധം ഇപ്പോൾ ശരിയായ പാത്രത്തിൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതു ലക്ഷ്മണന്റെ ചരിത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഹൃദയസ്പർശിയായ ഒരു സൂചനയാണ്. ലക്ഷ്മണനുള്ള ‘രുദ്ധോ നാഗഃ’ (തടയപ്പെട്ട സർപ്പം) എന്ന ഉപമ അർഥവത്താണ് — തടഞ്ഞുവെക്കപ്പെട്ട സർപ്പം ചീറുകമാത്രം ചെയ്യുന്നു, കൊത്തുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധവും രാമന്റെ ആജ്ഞയില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. ‘മയാ പ്രേഷ്യേണ’ (ദാസനായ ഞാൻ) എന്ന പദത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സേവാഭാവം തെളിയുന്നു; അദ്ദേഹം ജ്യേഷ്ഠനെ തനിക്കു തുല്യനായല്ല, സ്വാമിയായിത്തന്നെയാണു കരുതുന്നത്. ഈ ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. ഇങ്ങനെ സർഗം പ്രതിജ്ഞയോടെ സമാപിക്കുന്നു; യുദ്ധമാകട്ടെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നു.

Having received the sages' hospitality, Rāma took leave of them all at sunrise and plunged into the forest itself — the word marks that he was leaving the peace of the hermitage for the depths of the wild. That forest teemed with herds of deer of every kind and was haunted by bears and tigers; its trees, creepers and thickets were broken down and its pools were grim to look upon. The picture is the reverse of the grove of ascetics in the previous sarga: there the courtyard was swept clean, here the trees lay shattered; there flocks of birds gathered, here the birds had fallen silent, and the forest was loud only with the chirring of crickets. With Lakṣmaṇa following him, Rāma looked upon the heart of such a forest. The description foreshadows the terror to come. Setting out at sunrise was auspicious, yet the forest they were entering was not brightened even by the sun. Lakṣmaṇa is again called the one who follows, marking his place: Rāma in front, Lakṣmaṇa behind, and Sītā between them. Nor had Rāma forgotten to take leave of the seers; even in departure courtesy was kept.

There in the middle of the forest, a place full of dreadful beasts, Kākutstha and Sītā saw a man-eater huge as a mountain peak, with a roaring voice. The poet paints him with a string of epithets: deep-set eyes, a great maw, misshapen, pot-bellied, loathsome, ill-proportioned, tall, deformed and terrible to see. He wore a tiger's hide wet with fat and smeared with blood; he was a terror to every creature, like Death himself with jaws agape. On an iron pike he had spitted three lions, four tigers, two wolves, ten spotted deer and the great tusked head of an elephant, all dripping with fat, and he bellowed loudly. That pike was his banner and the evidence of what he ate; the poet even counts the beasts on it — three, four, two, ten — to give the measure of his strength. Seeing Rāma, Lakṣmaṇa and Sītā of Mithilā, he rushed at them in fury, as Death at the appointed hour rushes upon living creatures, and roared so fearfully that the earth seemed to shake. The single word man-eater sums up his nature. In the previous sarga the seers had begged for protection; here the first occasion for that protection arrives. The poet builds the fear step by step, describing first his form, then his dress, then his food, and only after that his attack, so that dread is already settled in the reader's mind.

He took Vaidehī up in his lap, drew off a little way, and said: ‘You two, wearing matted hair and bark, with a wife between you — your lives are finished. You have entered the Daṇḍaka forest with arrows, bow and sword in your hands; how can two ascetics live here with a young woman?’ The question sounds like reasoning, but it was only a pretext for carrying Sītā off. ‘Who are you, wicked pair, lawless defilers of sages? I am the rākṣasa named Virādha, and this impassable forest is mine. I roam it always, armed, feeding on the flesh of seers. This fair-hipped woman shall be my wife, and in battle I shall drink the blood of you two sinners.’ His speech has three parts — a question, an introduction of himself, and a threat — and he announces his own name, which the next sarga explains more fully. His jibe about matted hair and bark with a wife beside them exposes what he sees as a contradiction: ascetics in dress, yet armed and married. By saying their lives were finished he declared his intention in advance. Hearing the boastful, wicked words of evil-souled Virādha, Janaka's daughter was thrown into confusion and trembled with fear like a plantain tree in a high wind — an image that cuts deep, the plantain the softest of plants and the wind a violent one. Here, for the first time in this kāṇḍa, Sītā's terror is shown, the first picture of a fear that at the end of the book will turn into her abduction. That he took her into his lap tells us that he did not merely seize her with his hands but held her against himself as he drew away.

Seeing lovely Sītā held in Virādha's arms, Rāghava spoke to Lakṣmaṇa, his mouth gone dry: ‘Look, gentle brother — the daughter of King Janaka, my wife of blameless conduct, a glorious princess raised in every comfort, set in Virādha's lap!’ Then his grief turned to the memory of Kaikeyī. ‘What Kaikeyī wished upon us, and the boon she chose, has come to pass this very day, and quickly, Lakṣmaṇa. Far-sighted for her son's sake, she was not content even with the kingdom; she sent me into the forest, though I wished all beings well. Today my middle mother has her desire.’ At last the root of his anguish came out: ‘Nothing is more bitter to me than another's touch on Vaidehī — not my father's death, Saumitri, nor the loss of my own kingdom.’ By weighing three sorrows against one another the poet shows the place Sītā held in Rāma's heart. There is more bewilderment than anger in his words: he turns first to Lakṣmaṇa, not to his weapon, and the gentle ‘look, gentle brother’ is itself proof of his restraint. His words about Kaikeyī are bitter, yet he calls her only ‘my middle mother’ and does not revile her by name. Of the three — his father's death, the loss of the kingdom, the touch upon Sītā — the last weighed heaviest, because in it he saw his own duty of protection broken.

As Kākutstha spoke, overwhelmed by tears and grief, Lakṣmaṇa answered in anger, hissing like a serpent held fast: ‘You are the lord of living beings and the equal of Vāsava; why do you torment yourself as though you had no protector? While I am here as your servant, such worry is out of place. Today the earth shall drink the blood of Virādha, struck lifeless by an arrow I loose in anger. The anger I felt towards Bharata when he coveted the kingdom I shall loose upon Virādha, as the wielder of the thunderbolt hurls it at a mountain. Driven by the force of my arm, let my great arrow fall on his broad chest and take the life from his body, and then let him fall whirling to the earth.’ It is a touching glimpse of Lakṣmaṇa's character that the anger once kindled against Bharata is now turned upon a fitting target. The image of the serpent held fast is apt: a restrained snake only hisses and does not bite, and so Lakṣmaṇa's fury would not act without Rāma's word. In calling himself Rāma's servant he shows how he saw his brother — not as an equal but as his master. So the sarga ends with a vow; the fight itself begins in the next.