पूर्वसर्गस्य अन्ते लक्ष्मणः प्रतिज्ञां कृतवान्; अस्मिन् सर्गे तु युद्धात् पूर्वं संवादः प्रवर्तते। विराधः पुनः वनं स्वरेण पूरयन् वाक्यम् उवाच — ‘पृच्छतः मम ब्रूतम्, कौ युवाम्, क्व गमिष्यथः?’ राक्षसः अपि परिचयं पृच्छति इति वीररीतिः; युद्धात् पूर्वं प्रतियोद्धुः नाम ज्ञातव्यम् इति क्षत्रियधर्मः अत्र राक्षसे अपि दृश्यते। ततः सुमहातेजाः रामः ज्वलिताननं तं राक्षसम् उवाच, आत्मनः इक्ष्वाकुकुलं पृच्छन्तम् — ‘वृत्तसम्पन्नौ क्षत्रियौ आवाम् इति विद्धि; साम्प्रतं वनगोचरौ। त्वां तु वेदितुम् इच्छावः — कः त्वम्, यः दण्डकान् चरसि?’ रामस्य उत्तरे न गर्वः, न भयम्; केवलं कुलं वृत्तं च उक्तम्। ‘वनगोचरौ’ इति पदेन सः स्वस्य वर्तमानां दशाम् अपि निगूहयति न।

ततः विराधः सत्यपराक्रमं रामम् उवाच — ‘हन्त, वक्ष्यामि ते, राजन्; मम विषये निबोध, हे राघव। जवस्य अहं पुत्रः किल, मम माता शतह्रदा; पृथिव्यां सर्वे राक्षसाः मां विराधः इति आहुः। तपसा ब्रह्मणः प्रसादजा मया प्राप्ता — शस्त्रेण अवध्यता, लोके अच्छेद्यत्वम् अभेद्यत्वम् एव च।’ वरस्य एषा घोषणा अग्रिमकथायाः कुञ्चिका — यतः शस्त्रेण अवध्यः सः, अतः अन्ते भूमौ निखननेन एव हन्तव्यः भविष्यति। ‘एनां प्रमदाम् उत्सृज्य अनपेक्षौ यथागतं त्वरमाणौ पलायेथाम्; वां जीवितं न आददे’ इति सः उपसंहरति। वरगर्वितः राक्षसः दयाम् इव दर्शयति, किन्तु सीतां तु न मुञ्चति — तत्र एव तस्य वचनस्य कापट्यम्। ‘किल’ इति पदेन कविः सूचयति इव — पितृनाम अपि तस्य निश्चितं नास्ति। शतह्रदा इति मातुः नाम विद्युतः पर्यायः, येन तस्य जन्मनः भीषणता सूचिता। वरस्य त्रीणि अङ्गानि उक्तानि — शस्त्रेण अवध्यता, अच्छेद्यत्वम्, अभेद्यत्वं च; एतेषु किमपि भूमौ निखननं न वारयति, अतः वरः एव तस्य विनाशस्य द्वारं मुञ्चति। पूर्वसर्गे सः बलेन गर्वितः आसीत्, अस्मिन् सर्गे वरेण।

कोपसंरक्तलोचनः रामः विकृताकारं पापचेतसं तं राक्षसं प्रत्युवाच — ‘क्षुद्र, धिक् त्वाम्! हीनार्थः त्वं ध्रुवं मृत्युम् अन्वेषसे; रणे तं प्राप्स्यसि। संतिष्ठ, मम हस्तात् जीवन् न विमोक्ष्यसे।’ ततः सः धनुः सज्यं कृत्वा सुनिशितान् शरान् सुशीघ्रम् अभिसन्धाय राक्षसं निजघान। ज्यागुणवता धनुषा सप्त बाणान् मुमोच — रुक्मपुङ्खान्, महावेगान्, सुपर्णानिलतुल्यगान्। एते शराः बर्हिणवाससः, मयूरपत्रयुक्ताः; ते विराधस्य शरीरं भित्त्वा शोणितादिग्धाः पावकोपमाः धरण्यां निपेतुः। विद्धः सः राक्षसः वैदेहीं न्यस्य शूलम् उद्यम्य सुसंक्रुद्धः तदा सलक्ष्मणं रामम् अभ्यद्रवत्। सीतायाः मोक्षणम् एव प्रथमं फलम्; इतः परं युद्धं द्वयोः एव भवति। रामस्य वचनं सङ्क्षिप्तं तीक्ष्णं च — ‘क्षुद्र’ इति सम्बोधनम् एव तस्य मतं प्रकाशयति। ‘हीनार्थः’ इति पदेन सूच्यते — तस्य कामना नीचा, अतः तस्य अन्तः अपि नीचः भविष्यति। सप्तसङ्ख्यायाः बाणाः रामायणे बहुशः दृश्यन्ते; ‘सुपर्णानिलतुल्यगाः’ इति उपमाद्वयेन शीघ्रता द्विगुणिता। ‘पावकोपमाः’ इति शराणां विशेषणम्, यतः ते रुधिरलिप्ताः सन्तः अग्निशिखाः इव अभासन्त। रुधिरेण दिग्धाः भूमौ पतिताः बाणाः एव प्रथमं सूचयन्ति यत् सः न म्रियते — शरीरं भिन्नम्, किन्तु प्राणाः स्थिताः। सीता तु भूमौ स्थापिता, न मुक्ता; तस्याः भयं न शान्तम्।

महानादं विनद्य सः शक्रध्वजोपमं शूलं प्रगृह्य व्यात्ताननः अन्तकः इव अशोभत। अथ तौ भ्रातरौ कालान्तकयमोपमे तस्मिन् राक्षसे दीप्तं शरवर्षं ववर्षतुः। किन्तु सः महारौद्रः प्रहस्य स्थित्वा अजृम्भत; जृम्भमाणस्य तस्य कायात् ते आशुगाः बाणाः निष्पेतुः — वरदानस्य प्रभावेण शरीरं शस्त्राणि न धारयति। स्पर्शात् वरदानेन प्राणान् संरोध्य राक्षसः शूलम् उद्यम्य राघवौ अभ्यधावत्। तत् वज्रसंकाशं गगने ज्वलनोपमं शूलं शस्त्रभृतां वरः रामः द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद। रामविशिखैः छिन्नं तत् शूलं भुवि अपतत्, अशनिना छिन्नं मेरोः शिलातलम् इव। ततः तौ कृष्णसर्पौ इव उद्यतौ खड्गौ क्षिप्रम् उद्यम्य तूर्णं तस्य उपरि आपेततुः, बलात् च प्रहर्तुम् आरब्धवन्तौ। एतत् सर्वं मुद्रणे वुल्गेटमात्रम्, समीक्षिते न दृश्यते। ‘जृम्भमाणस्य’ इति पदं चित्रम् — यथा सुप्तः उत्थाय अङ्गानि विस्तारयति, तथा एव सः राक्षसः अङ्गविक्षेपेण बाणान् निरस्यति; युद्धम् अपि तस्य कृते क्रीडामात्रम्। शक्रध्वजः महान् उच्छ्रितः च, अतः शूलस्य परिमाणं तया उपमया सूचितम्। मेरोः शिलातलस्य उपमा शूलस्य गुरुत्वं सूचयति। अस्मिन् खण्डे कविः क्रमेण त्रीणि आयुधानि दर्शयति — शराः, शूलम्, खड्गौ च; प्रत्येकं विफलम्, यतः वरः तिष्ठति। एतेन पाठकस्य मनसि प्रश्नः जायते — कथं नु अयं वध्यः इति; तस्य उत्तरं चतुर्थे सर्गे लभ्यते। खड्गप्रहारः अपि निष्फलः इति अग्रिमखण्डे ज्ञास्यते।

सुभृशं वध्यमानः अपि सः अप्रकम्प्यौ नरव्याघ्रौ भुजाभ्यां परिगृह्य रौद्रः प्रस्थातुम् ऐच्छत्। तस्य अभिप्रायम् आज्ञाय रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘अयं राक्षसः अलम् अस्मान् वहतु तावत् अनेन पथा। यथा इच्छति तथा वहतु, हे सौमित्रे; येन निशाचरः याति सः एव नः पन्थाः।’ रामस्य एषा शान्तिः आश्चर्यजनका — शत्रोः स्कन्धे आरूढः अपि सः न व्याकुलः, अपि तु तस्य गतिम् एव मार्गं मन्यते। ततः अतिबलोद्धतः निशाचरः स्वबलवीर्येण तौ समुत्क्षिप्य बालौ इव स्वस्कन्धगतौ चकार। राघवौ स्कन्धम् आरोप्य विराधः घोरं विनदन् वनम् अभिमुखः जगाम। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तः — तत् वनं महामेघनिभं, महद्भिः विविधैः द्रुमैः उपेतम्, नानाविधैः पक्षिकुलैः विचित्रं, शिवायुतं व्यालमृगैः विकीर्णं च आसीत्। एवं सर्गः अनिर्णीते युद्धे समाप्यते। ‘बालौ इव’ इति उपमया तस्य बलस्य विशालता सूचिता; यौ रामलक्ष्मणौ सर्वेषां भयहेतू, तौ अपि तस्य स्कन्धे शिशू इव। किन्तु रामस्य निर्देशः एव अत्र विजयस्य बीजम् — यतः राक्षसः स्वयम् एव तौ वनस्य गभीरं प्रदेशं नयति, यत्र बिलम् अस्ति। ‘शिवायुतम्’ इति पदे शिवा इति शृगाली उच्यते, न तु मङ्गलम्; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘शृगालः’ इति तम् एव अर्थम् अनुसरति। वनस्य वर्णने चत्वारि विशेषणानि — मेघनिभत्वम्, द्रुमबाहुल्यम्, पक्षिवैचित्र्यम्, व्यालमृगाकीर्णता च; प्रथमे द्वे गाम्भीर्यं सूचयतः, अन्त्ये द्वे भयम्।

గత సర్గ చివర లక్ష్మణుడు ప్రతిజ్ఞ చేశాడు; ఈ సర్గలో మాత్రం యుద్ధానికి ముందు సంవాదం జరుగుతుంది. విరాధుడు మళ్ళీ తన కంఠస్వరంతో వనాన్ని నింపుతూ ఇలా అన్నాడు — ‘అడుగుతున్న నాకు చెప్పండి, మీరిద్దరూ ఎవరు, ఎక్కడికి వెళ్తున్నారు?’ రాక్షసుడు కూడా పరిచయం అడగడం వీరుల పద్ధతి; యుద్ధానికి ముందు ప్రతియోధుని పేరు తెలుసుకోవాలనే క్షత్రియధర్మం ఇక్కడ రాక్షసునిలో కూడా కనిపిస్తుంది. అప్పుడు మహాతేజస్వియైన రాముడు, మండుతున్న ముఖంతో తన వంశాన్ని గురించి అడుగుతున్న ఆ రాక్షసునితో, తాను ఇక్ష్వాకు వంశీయుడినని చెబుతూ ఇలా అన్నాడు — ‘మేమిద్దరం సదాచారసంపన్నులైన క్షత్రియులమని తెలుసుకో; ప్రస్తుతం వనంలో సంచరిస్తున్నాం. నిన్ను గురించి తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాం — దండకారణ్యంలో తిరుగుతున్న నీవెవరు?’ రాముని జవాబులో గర్వమూ లేదు, భయమూ లేదు; కేవలం వంశమూ నడవడీ మాత్రమే చెప్పబడ్డాయి. ‘వనగోచరులం’ (వనంలో సంచరించేవారం) అనే పదంతో అతడు తన ప్రస్తుత దశను కూడా దాచుకోవడం లేదు.

అప్పుడు విరాధుడు సత్యపరాక్రముడైన రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సరే, రాజా, నీకు చెబుతాను; రాఘవా, నా గురించి తెలుసుకో. నేను జవుడి కుమారుడినట; నా తల్లి శతహ్రద; భూమిమీది రాక్షసులందరూ నన్ను విరాధుడని పిలుస్తారు. తపస్సుతో బ్రహ్మదేవుని అనుగ్రహం వల్ల నాకు లభించింది — శస్త్రంతో చంపబడకపోవడం, లోకంలో ఛేదించబడకపోవడం, భేదించబడకపోవడం.’ ఈ వర ప్రకటనే రాబోయే కథకు తాళంచెవి — శస్త్రంతో అతడు చంపబడడు కాబట్టి, చివరికి భూమిలో పాతిపెట్టడం ద్వారానే అతడు సంహరించబడవలసి ఉంటుంది. ‘ఈ స్త్రీని విడిచిపెట్టి, ఏ ఆశా లేకుండా, వచ్చిన దారినే త్వరగా పారిపోండి; మీ ప్రాణాలు నేను తీయను’ అని అతడు ముగిస్తాడు. వరగర్వంతో ఉన్న రాక్షసుడు దయ చూపుతున్నట్లు కనిపిస్తాడు, కానీ సీతను మాత్రం విడువడు — అదే అతని మాటలోని కపటం. ‘కిల’ (అట) అనే పదంతో కవి సూచిస్తున్నట్లుంది — అతని తండ్రి పేరు కూడా నిశ్చయంగా తెలియదు. శతహ్రద అనే తల్లి పేరు మెరుపుకు పర్యాయపదం, దానితో అతని జన్మ భీకరత సూచించబడింది. వరానికి మూడు అంశాలు చెప్పబడ్డాయి — శస్త్రంతో చావకపోవడం, ఛేదించబడకపోవడం, భేదించబడకపోవడం; వీటిలో ఏదీ భూమిలో పాతిపెట్టడాన్ని నివారించదు, కాబట్టి వరమే అతని వినాశానికి ద్వారం తెరుస్తుంది. గత సర్గలో అతడు బలగర్వంతో ఉన్నాడు, ఈ సర్గలో వరగర్వంతో.

కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో రాముడు వికృతాకారుడూ పాపబుద్ధీ అయిన ఆ రాక్షసునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘నీచుడా, నీకు ధిక్కారం! నీచమైన కోరిక గలవాడివైన నీవు నిశ్చయంగా మృత్యువునే వెతుకుతున్నావు; యుద్ధంలో దానిని పొందుతావు. నిలు, నా చేతి నుండి ప్రాణాలతో బయటపడవు.’ అప్పుడు అతడు ధనుస్సుకు నారి ఎక్కించి, మిక్కిలి వాడియైన బాణాలను శీఘ్రంగా సంధించి రాక్షసుని కొట్టాడు. అల్లెత్రాటితో కూడిన ధనుస్సుతో ఏడు బాణాలను విడిచాడు — బంగారు పింఛాలు గలవి, మహావేగం గలవి, గరుడునితోనూ వాయువుతోనూ సమానంగా వెళ్ళేవి. ఈ బాణాలు నెమలి ఈకలు కట్టినవి; అవి విరాధుని శరీరాన్ని చీల్చుకొని నెత్తుటితో తడిసి అగ్నిలా మెరుస్తూ నేలపై పడ్డాయి. గాయపడిన ఆ రాక్షసుడు వైదేహిని కింద ఉంచి, శూలం ఎత్తి, మిక్కిలి కోపంతో అప్పుడు లక్ష్మణ సహితుడైన రాముని మీదికి దూకాడు. సీతకు విముక్తే మొదటి ఫలితం; ఇక మీదట యుద్ధం ఆ ఇద్దరి మధ్యనే. రాముని మాట సంక్షిప్తమూ తీక్ష్ణమూ — ‘నీచుడా’ అనే సంబోధనే అతని అభిప్రాయాన్ని బయటపెడుతుంది. ‘హీనార్థుడు’ అనే పదంతో సూచించబడుతున్నది — అతని కోరిక నీచమైనది, కాబట్టి అతని అంతం కూడా నీచంగానే ఉంటుంది. ఏడు సంఖ్య గల బాణాలు రామాయణంలో పలుమార్లు కనిపిస్తాయి; ‘గరుడ వాయువులతో సమానంగా వెళ్ళేవి’ అనే రెండు ఉపమలతో వేగం రెట్టింపైంది. ‘పావకోపములు’ (అగ్నిలాంటివి) అనేది బాణాల విశేషణం, ఎందుకంటే రక్తంతో పూయబడి అవి అగ్నిజ్వాలల్లా ప్రకాశించాయి. నెత్తుటితో తడిసి నేలపై పడిన బాణాలే మొదటగా అతడు చావడని సూచిస్తాయి — శరీరం చీలింది, కానీ ప్రాణాలు నిలిచే ఉన్నాయి. సీత మాత్రం నేలపై ఉంచబడింది, విడుదల కాలేదు; ఆమె భయం తీరలేదు.

మహానాదం చేసి, ఇంద్రధ్వజంలాంటి శూలాన్ని పట్టుకొని, నోరు తెరుచుకున్న అతడు అంతకుడిలా కనిపించాడు. అప్పుడు ఆ సోదరులిద్దరూ కాలుడూ అంతకుడూ యముడూ వంటి ఆ రాక్షసుని మీద మండుతున్న బాణాల వర్షాన్ని కురిపించారు. కానీ మహారౌద్రుడైన అతడు నవ్వి నిలబడి ఆవులించాడు; ఆవులిస్తున్న అతని దేహం నుండి ఆ శీఘ్రగాములైన బాణాలు జారి పడిపోయాయి — వరప్రభావం వల్ల అతని శరీరం శస్త్రాలను నిలుపుకోదు. వరదాన ప్రభావంతో ప్రాణాలను నిలుపుకొని, ఆ రాక్షసుడు శూలాన్ని ఎత్తి ఇద్దరు రాఘవుల మీదికి పరుగెత్తాడు. వజ్రంలాంటి, ఆకాశంలో అగ్నిలా జ్వలిస్తున్న ఆ శూలాన్ని శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు రెండు బాణాలతో ఖండించాడు. రాముని బాణాలతో ఖండించబడిన ఆ శూలం, పిడుగుతో చీల్చబడిన మేరుపర్వతపు శిలాతలంలా నేలపై పడింది. అప్పుడు వారిద్దరూ నల్లత్రాచుల్లాంటి ఖడ్గాలను వెంటనే ఎత్తి, త్వరగా అతని మీదికి దూకి బలంగా కొట్టడం ప్రారంభించారు. ఇదంతా ముద్రణలో ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) మాత్రమే; సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు. ‘ఆవులిస్తున్న’ అనే పదం చిత్రమైనది — నిద్ర లేచినవాడు అవయవాలు చాచినట్లే ఆ రాక్షసుడు అవయవాలను విదిలించి బాణాలను తోసిపారేస్తాడు; యుద్ధం కూడా అతనికి ఆటే. ఇంద్రధ్వజం గొప్పదీ ఎత్తైనదీ, కాబట్టి ఆ ఉపమతో శూలపు పరిమాణం సూచించబడింది. మేరుపర్వతపు శిలాతలం అనే ఉపమ శూలపు బరువును సూచిస్తుంది. ఈ భాగంలో కవి క్రమంగా మూడు ఆయుధాలను చూపుతున్నాడు — బాణాలు, శూలం, రెండు ఖడ్గాలు; వరం నిలిచి ఉండటం వల్ల ప్రతిదీ విఫలమే. దీనివల్ల పాఠకుని మనస్సులో ప్రశ్న పుడుతుంది — అసలు ఇతడు ఎలా చంపబడగలడు అని; దానికి జవాబు నాలుగో సర్గలో లభిస్తుంది. ఖడ్గప్రహారం కూడా నిష్ఫలమే అని తర్వాతి భాగంలో తెలుస్తుంది.

తీవ్రంగా దెబ్బలు తింటున్నా, ఆ రౌద్రుడు చలించని ఆ ఇద్దరు నరవ్యాఘ్రులను చేతులతో పట్టుకొని వెళ్ళిపోవాలనుకున్నాడు. అతని ఉద్దేశాన్ని గ్రహించి రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, ఈ రాక్షసుడు ఈ దారిలో మనల్ని తనకు తోచినంత మోసుకుపోనీ. అతడు కోరినట్లే మోయనీ; ఈ నిశాచరుడు వెళ్ళే దారే మన దారి.’ రాముని ఈ శాంతి ఆశ్చర్యం కలిగిస్తుంది — శత్రువు భుజం మీదికి ఎక్కినా అతడు కలవరపడడు, అతని గమనాన్నే తన మార్గంగా భావిస్తాడు. అప్పుడు అతిబలంతో ఉద్ధతుడైన ఆ నిశాచరుడు తన బలపరాక్రమాలతో వారిద్దరినీ పైకి ఎత్తి, పిల్లల్లా తన భుజాల మీద కూర్చోబెట్టుకున్నాడు. రాఘవులిద్దరినీ భుజాల మీద ఎక్కించుకొని విరాధుడు ఘోరంగా గర్జిస్తూ వనం వైపు సాగాడు. చివరి శ్లోకం దీర్ఘవృత్తంలో ఉంది — ఆ వనం మహామేఘంలా ఉంది, రకరకాల మహావృక్షాలతో నిండి ఉంది, నానావిధాల పక్షిసమూహాలతో చిత్రంగా ఉంది, నక్కలతో కూడి క్రూరమృగాలతో నిండి ఉంది. ఇలా యుద్ధం తేలకుండానే సర్గ ముగుస్తుంది. ‘పిల్లల్లా’ అనే ఉపమతో అతని బలపు విస్తృతి సూచించబడింది; అందరికీ భయకారకులైన రామలక్ష్మణులు కూడా అతని భుజాల మీద శిశువుల్లా ఉన్నారు. కానీ రాముని నిర్దేశమే ఇక్కడ విజయానికి బీజం — ఎందుకంటే రాక్షసుడు తానే వారిని వనంలోని లోతైన ప్రదేశానికి, గుంత ఉన్న చోటికి, తీసుకెళ్తాడు. ‘శివాయుతం’ అనే పదంలో ‘శివా’ అంటే నక్క అని, మంగళం అని కాదు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘నక్క’ అనే అదే అర్థాన్ని అనుసరిస్తుంది. వన వర్ణనలో నాలుగు విశేషణాలు — మేఘంలా ఉండటం, వృక్షబాహుళ్యం, పక్షి వైవిధ్యం, క్రూరమృగాలతో నిండి ఉండటం; మొదటి రెండూ గాంభీర్యాన్ని, చివరి రెండూ భయాన్ని సూచిస్తాయి.

முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் லக்ஷ்மணன் சபதம் செய்தான்; இந்தச் சர்க்கத்திலோ போருக்கு முன் உரையாடல் நிகழ்கிறது. விராதன் மீண்டும் தன் குரலால் காட்டை நிரப்பியபடி சொன்னான்: ‘நான் கேட்கிறேன், சொல்லுங்கள் — நீங்கள் இருவரும் யார்? எங்கே போகிறீர்கள்?’ ராக்ஷசனும் அறிமுகம் கேட்கிறான் என்பது வீரர்களின் வழக்கம்; போருக்கு முன் எதிரியின் பெயரை அறிய வேண்டும் என்ற க்ஷத்திரிய தர்மம் இங்கே ராக்ஷசனிடமும் காணப்படுகிறது. பிறகு பேரொளி மிக்க ராமன், தன் இக்ஷ்வாகு குலத்தைப் பற்றிக் கேட்ட, கொழுந்துவிட்டெரியும் முகமுடைய அந்த ராக்ஷசனிடம் சொன்னான்: ‘நாங்கள் இருவரும் நல்லொழுக்கம் நிறைந்த க்ஷத்திரியர்கள் என்று அறிந்துகொள்; இப்போது காட்டில் திரிபவர்கள். உன்னை அறிய விரும்புகிறோம் — தண்டகக் காட்டில் திரியும் நீ யார்?’ ராமனின் விடையில் செருக்கும் இல்லை, அச்சமும் இல்லை; குலமும் ஒழுக்கமும் மட்டுமே சொல்லப்படுகின்றன. ‘காட்டில் திரிபவர்கள்’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் தற்போதைய நிலையையும் மறைக்கவில்லை.

பிறகு விராதன் சத்தியமான வீரம் உடைய ராமனிடம் சொன்னான்: ‘சரி, அரசனே, உனக்குச் சொல்கிறேன்; ராகவா, என்னைப் பற்றி அறிந்துகொள். நான் ஜவனின் மகன் என்கிறார்கள்; என் தாய் சதஹ்ரதை; பூமியிலுள்ள ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் என்னை விராதன் என்று அழைக்கின்றனர். தவத்தால் பிரம்மாவின் அருளால் நான் பெற்றது — ஆயுதத்தால் கொல்லப்பட முடியாமை, உலகில் வெட்டப்பட முடியாமை, பிளக்கப்பட முடியாமை.’ வரத்தைப் பற்றிய இந்த அறிவிப்பே அடுத்து வரும் கதையின் திறவுகோல் — ஆயுதத்தால் அவன் கொல்லப்பட முடியாதவன்; ஆகவே இறுதியில் நிலத்தில் புதைப்பதால் மட்டுமே அவன் கொல்லப்பட வேண்டியிருக்கும். ‘இந்தப் பெண்ணை விட்டுவிட்டு, அவளைப் பற்றிக் கவலைப்படாமல், வந்த வழியே விரைந்து ஓடிவிடுங்கள்; உங்கள் உயிரை நான் எடுக்கமாட்டேன்’ என்று அவன் முடிக்கிறான். வரத்தால் செருக்குற்ற ராக்ஷசன் இரக்கம் காட்டுவது போலத் தோன்றுகிறான்; ஆனால் சீதையை விடுவதில்லை — அதிலேயே அவன் சொல்லின் வஞ்சகம் இருக்கிறது. ‘கில’ — ‘என்கிறார்கள்’ — என்ற சொல்லால், அவனுடைய தந்தையின் பெயர்கூட உறுதியில்லை என்பதைக் கவிஞர் சுட்டுவது போலிருக்கிறது. தாயின் பெயரான சதஹ்ரதை என்பது மின்னலைக் குறிக்கும் மறுபெயர்; அதனால் அவன் பிறப்பின் பயங்கரம் சுட்டப்படுகிறது. வரத்தின் மூன்று கூறுகள் சொல்லப்படுகின்றன — ஆயுதத்தால் கொல்லப்படாமை, வெட்டப்படாமை, பிளக்கப்படாமை; இவற்றில் எதுவும் நிலத்தில் புதைப்பதைத் தடுக்கவில்லை; ஆகவே வரமே அவனுடைய அழிவுக்கு வாசலைத் திறந்துவிடுகிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் அவன் தன் வலிமையால் செருக்குற்றிருந்தான்; இந்தச் சர்க்கத்தில் வரத்தால்.

சினத்தால் சிவந்த கண்களுடன் ராமன் விகாரமான உருவமும் பாவ நெஞ்சமும் உடைய அந்த ராக்ஷசனுக்கு மறுமொழி சொன்னான்: ‘இழிந்தவனே, உனக்கு அவமானம்! கீழான நோக்கம் உடைய நீ நிச்சயமாக மரணத்தைத் தேடுகிறாய்; போரில் அதை அடைவாய். நில்! என் கையிலிருந்து உயிரோடு தப்பமாட்டாய்.’ பிறகு அவன் வில்லில் நாணேற்றி, மிகக் கூர்மையான அம்புகளை மிக விரைவாகத் தொடுத்து ராக்ஷசனைத் தாக்கினான். நாணுடைய வில்லால் ஏழு அம்புகளை விடுத்தான் — பொன்னிறச் சிறகுகள் கொண்டவை, பெருவேகம் உடையவை, கருடனையும் காற்றையும் போல விரைபவை. இந்த அம்புகள் மயில் தோகைகளைச் சிறகாகக் கொண்டவை; அவை விராதனின் உடலைத் துளைத்து, இரத்தம் பூசியவையாக, நெருப்பைப் போல ஒளிர்ந்தபடி தரையில் விழுந்தன. அடிபட்ட அந்த ராக்ஷசன் வைதேகியைக் கீழே வைத்துவிட்டு, சூலத்தை உயர்த்தியபடி கடுஞ்சினத்துடன் அப்போது லக்ஷ்மணனுடன் இருந்த ராமன் மீது பாய்ந்தான். சீதையின் விடுதலையே முதல் பலன்; இனிப் போர் இருவருக்கிடையே மட்டுமே நடக்கிறது. ராமனின் சொல் சுருக்கமானது, கூர்மையானது — ‘இழிந்தவனே’ என்ற விளிப்பே அவன் கருத்தை வெளிப்படுத்துகிறது. ‘கீழான நோக்கம் உடையவன்’ என்ற சொல்லால் சுட்டப்படுவது — அவனுடைய விருப்பம் இழிவானது; ஆகவே அவனுடைய முடிவும் இழிவானதாகவே இருக்கும். ஏழு அம்புகள் என்ற எண்ணிக்கை ராமாயணத்தில் பல இடங்களில் காணப்படுகிறது; ‘கருடனையும் காற்றையும் போல விரைபவை’ என்ற இரட்டை உவமையால் வேகம் இருமடங்காகிறது. ‘நெருப்பைப் போன்றவை’ என்பது அம்புகளுக்கான அடைமொழி; ஏனெனில் இரத்தம் பூசிய அவை தீக்கொழுந்துகளைப் போல ஒளிர்ந்தன. இரத்தம் பூசித் தரையில் விழுந்த அம்புகளே அவன் சாகவில்லை என்பதை முதலில் சுட்டுகின்றன — உடல் துளைக்கப்பட்டது, ஆனால் உயிர் நிலைத்திருக்கிறது. சீதையோ தரையில் வைக்கப்பட்டாள், விடுவிக்கப்படவில்லை; அவளுடைய அச்சம் தணியவில்லை.

பெருங்குரலில் கர்ஜித்து, இந்திரனின் கொடிமரம் போன்ற சூலத்தைப் பற்றிக்கொண்டு, வாயைப் பிளந்த அந்தகனைப் போல அவன் தோன்றினான். பிறகு அந்தச் சகோதரர்கள் இருவரும் காலனும் அந்தகனும் யமனும் போன்ற அந்த ராக்ஷசன் மீது ஒளிரும் அம்பு மழையைப் பொழிந்தனர். ஆனால் மிகக் கொடியவனான அவன் சிரித்தபடி நின்று சோம்பல் முறித்தான்; அவன் உடலை நீட்டியபோது விரைந்து பாயும் அந்த அம்புகள் அவன் உடலிலிருந்து வெளியே விழுந்தன — வரத்தின் வலிமையால் அவன் உடல் ஆயுதங்களைத் தாங்கி வைத்துக்கொள்வதில்லை. வரத்தின் வலிமையால், அம்புகள் தொட்டதால் போகவிருந்த உயிரைத் தடுத்து நிறுத்தி, ராக்ஷசன் சூலத்தை உயர்த்திக்கொண்டு இரு ராகவர்களையும் நோக்கிப் பாய்ந்தான். வஜ்ரம் போன்ற, வானில் நெருப்பைப் போல எரிந்த அந்தச் சூலத்தை ஆயுதம் ஏந்துவோரில் சிறந்த ராமன் இரண்டு அம்புகளால் வெட்டினான். ராமனின் அம்புகளால் வெட்டப்பட்ட அந்தச் சூலம், இடியால் பிளக்கப்பட்ட மேரு மலையின் பாறைத்தளம் போலத் தரையில் விழுந்தது. பிறகு அவர்கள் இருவரும் கருநாகங்களைப் போன்ற வாள்களை விரைவாக உயர்த்திக்கொண்டு அவன் மீது வேகமாகப் பாய்ந்து, வலிமையுடன் தாக்கத் தொடங்கினர். இவையனைத்தும் அச்சுப் பதிப்பில் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளவை; திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படுவதில்லை. ‘சோம்பல் முறித்தபோது’ என்ற சொல் ஒரு சித்திரம் — தூங்கி எழுந்தவன் உறுப்புகளை நீட்டுவதைப் போலவே அந்த ராக்ஷசன் உடலை அசைத்து அம்புகளை உதறிவிடுகிறான்; போரும் அவனுக்கு வெறும் விளையாட்டு. இந்திரனின் கொடிமரம் பெரியது, உயர்ந்தது; ஆகவே அந்த உவமையால் சூலத்தின் அளவு சுட்டப்படுகிறது. மேருவின் பாறைத்தள உவமை சூலத்தின் கனத்தைச் சுட்டுகிறது. இந்தப் பகுதியில் கவிஞர் படிப்படியாக மூன்று ஆயுதங்களைக் காட்டுகிறார் — அம்புகள், சூலம், இரண்டு வாள்கள்; ஒவ்வொன்றும் பயனற்றுப் போகிறது, ஏனெனில் வரம் நிலைத்திருக்கிறது. இதனால் வாசகனின் மனத்தில் இவன் எப்படித்தான் கொல்லப்படுவான் என்ற கேள்வி எழுகிறது; அதற்கான விடை நான்காம் சர்க்கத்தில் கிடைக்கிறது. வாள் தாக்குதலும் பயனற்றதே என்பது அடுத்த பகுதியில் தெரியவரும்.

மிகக் கடுமையாகத் தாக்கப்பட்டபோதிலும், கொடியவனான அவன் அசைக்க முடியாத அந்த மனிதருள் புலிகள் இருவரையும் கைகளால் பற்றிக்கொண்டு புறப்பட விரும்பினான். அவனுடைய நோக்கத்தை உணர்ந்த ராமன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்: ‘சௌமித்ரியே, இந்த ராக்ஷசன் இந்த வழியே நம்மை வேண்டிய மட்டும் சுமந்து செல்லட்டும். அவன் விரும்பியபடியே சுமக்கட்டும்; இந்த இரவில் திரிபவன் எந்த வழியில் போகிறானோ அதுவே நம் வழி.’ ராமனின் இந்த அமைதி வியப்பூட்டுகிறது — எதிரியின் தோளில் ஏறியிருந்தும் அவன் கலங்கவில்லை; மாறாக அவன் போகும் வழியையே தன் பாதையாகக் கருதுகிறான். பிறகு மிகுந்த வலிமையால் செருக்குற்ற அந்த இரவில் திரிபவன் தன் வலிமையாலும் வீரத்தாலும் அவர்கள் இருவரையும் தூக்கிச் சிறுவர்களைப் போலத் தன் தோள்களில் ஏற்றிக்கொண்டான். இரு ராகவர்களையும் தோளில் ஏற்றிக்கொண்டு விராதன் பயங்கரமாகக் கர்ஜித்தபடி காட்டை நோக்கிச் சென்றான். கடைசிச் சுலோகம் நீண்ட யாப்பில் அமைந்தது — அந்தக் காடு பெருமேகம் போன்றது, பல்வகைப் பெரிய மரங்கள் நிறைந்தது, பலவகைப் பறவைக் கூட்டங்களால் பல வண்ணம் பெற்றது, நரிகள் நிறைந்தது, கொடிய விலங்குகள் பரவியது. இவ்வாறு போர் முடிவு காணாத நிலையில் சர்க்கம் முடிகிறது. ‘சிறுவர்களைப் போல’ என்ற உவமையால் அவனுடைய வலிமையின் பெருமை சுட்டப்படுகிறது; எல்லோருக்கும் அச்சம் தரும் ராமலக்ஷ்மணர்களும் அவன் தோள்களில் குழந்தைகளைப் போல இருக்கின்றனர். ஆனால் ராமனின் இந்த வழிகாட்டலே இங்கே வெற்றியின் வித்து — ஏனெனில் ராக்ஷசனே அவர்களைப் பள்ளம் இருக்கும் காட்டின் ஆழமான பகுதிக்குக் கொண்டுசெல்கிறான். ‘சிவாயுதம்’ என்ற சொல்லில் ‘சிவா’ என்பது நரியைக் குறிக்கிறது, மங்கலத்தை அன்று; இந்தி உரையும் ‘நரி’ என்ற அதே பொருளையே பின்பற்றுகிறது. காட்டின் வருணனையில் நான்கு அடைமொழிகள் — மேகம் போன்றது, மரங்கள் மிகுந்தது, பறவைகளால் பல வண்ணம் பெற்றது, கொடிய விலங்குகள் நிறைந்தது; முதல் இரண்டும் ஆழத்தைச் சுட்டுகின்றன, கடைசி இரண்டும் அச்சத்தை.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಾದರೋ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಸಂವಾದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ವಿರಾಧನು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ದನಿಯಿಂದ ಕಾಡನ್ನು ತುಂಬಿಸುತ್ತ ಹೇಳಿದನು — ‘ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಹೇಳಿ, ನೀವಿಬ್ಬರು ಯಾರು, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೀರಿ?’ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ವೀರರ ರೀತಿ; ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಎದುರಾಳಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂಬ ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮ ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು, ತನ್ನ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ, ಉರಿಯುವ ಮುಖದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾವಿಬ್ಬರೂ ಸದಾಚಾರಸಂಪನ್ನರಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯರೆಂದು ತಿಳಿ; ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವರು. ಆದರೆ ನಿನ್ನನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ — ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ನೀನು ಯಾರು?’ ರಾಮನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಗರ್ವವಿಲ್ಲ, ಭಯವೂ ಇಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಕುಲವನ್ನೂ ನಡತೆಯನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ವನಗೋಚರೌ’ (ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಈಗಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ವಿರಾಧನು ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಆಗಲಿ, ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ರಾಜನೇ; ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದುಕೋ, ಓ ರಾಘವ. ನಾನು ಜವನ ಮಗನಂತೆ, ನನ್ನ ತಾಯಿ ಶತಹ್ರದೆ; ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ನನ್ನನ್ನು ವಿರಾಧನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ನಾನು ಪಡೆದದ್ದು — ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅವಧ್ಯತೆ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಲಾಗದಿರುವಿಕೆ, ಭೇದಿಸಲಾಗದಿರುವಿಕೆ.’ ವರದ ಈ ಘೋಷಣೆಯೇ ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯ ಕೀಲಿಕೈ — ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅವನು ಅವಧ್ಯನಾದ್ದರಿಂದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೂಳುವುದರಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಈ ಹೆಣ್ಣನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಆಸೆಯನ್ನು ತೊರೆದು, ಬಂದ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಬೇಗನೆ ಓಡಿಹೋಗಿ; ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ನಾನು ತೆಗೆಯುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಅವನು ಮಾತು ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ವರದಿಂದ ಗರ್ವಿತನಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ದಯೆ ತೋರುವಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವನ ಮಾತಿನ ಕಪಟ. ‘ಕಿಲ’ (ಅಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ಸೂಚಿಸುವಂತಿದೆ — ಅವನ ತಂದೆಯ ಹೆಸರೂ ನಿಶ್ಚಿತವಲ್ಲ. ಶತಹ್ರದೆ ಎಂಬ ತಾಯಿಯ ಹೆಸರು ಮಿಂಚಿನ ಪರ್ಯಾಯಪದ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಜನ್ಮದ ಭೀಕರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವರದ ಮೂರು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅವಧ್ಯತೆ, ಕತ್ತರಿಸಲಾಗದಿರುವಿಕೆ, ಭೇದಿಸಲಾಗದಿರುವಿಕೆ; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೂಳುವುದನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ವರವೇ ಅವನ ವಿನಾಶದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಬಲದಿಂದ ಗರ್ವಿತನಾಗಿದ್ದನು, ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರದಿಂದ.

ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ ರಾಮನು ವಿಕೃತಾಕಾರನೂ ಪಾಪಬುದ್ಧಿಯೂ ಆದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಕ್ಷುದ್ರನೇ, ನಿನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ! ಹೀನ ಉದ್ದೇಶವುಳ್ಳ ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ; ರಣದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ. ನಿಲ್ಲು, ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರೆ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿ, ಅತಿ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಹುಬೇಗನೆ ಹೂಡಿ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಹೆದೆಯುಳ್ಳ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಅವನು ಏಳು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು — ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾವೇಗದ, ಗರುಡನಿಗೂ ಗಾಳಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಬಾಣಗಳು. ಈ ಬಾಣಗಳು ನವಿಲುಗರಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವು; ಅವು ವಿರಾಧನ ದೇಹವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ರಕ್ತದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗಿ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಗಾಯಗೊಂಡ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕೆಳಗಿರಿಸಿ, ಶೂಲವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ತೀವ್ರ ಕೋಪದಿಂದ ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಸೀತೆಯ ಬಿಡುಗಡೆಯೇ ಮೊದಲ ಫಲ; ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧವು ಇಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಮಾತ್ರ. ರಾಮನ ಮಾತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವೂ ತೀಕ್ಷ್ಣವೂ ಆಗಿದೆ — ‘ಕ್ಷುದ್ರ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೇ ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಹೀನಾರ್ಥಃ’ (ಹೀನ ಉದ್ದೇಶವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದೇನೆಂದರೆ — ಅವನ ಕಾಮನೆ ನೀಚವಾದದ್ದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಅಂತ್ಯವೂ ನೀಚವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಏಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಾಣಗಳು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬಾರಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ‘ಸುಪರ್ಣಾನಿಲತುಲ್ಯಗಾಃ’ (ಗರುಡನಿಗೂ ಗಾಳಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸಾಗುವವು) ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ವೇಗವು ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿದೆ. ‘ಪಾವಕೋಪಮಾಃ’ (ಅಗ್ನಿಸಮಾನ) ಎಂಬುದು ಬಾಣಗಳ ವಿಶೇಷಣ, ಏಕೆಂದರೆ ರಕ್ತಲಿಪ್ತವಾಗಿ ಅವು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಂತೆ ಹೊಳೆದವು. ರಕ್ತದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಬಾಣಗಳೇ ಅವನು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ದೇಹ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಾಣಗಳು ಉಳಿದಿವೆ. ಸೀತೆಯನ್ನಾದರೋ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿಲ್ಲ; ಅವಳ ಭಯ ಶಾಂತವಾಗಿಲ್ಲ.

ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿ, ಇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತಿದ್ದ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಬಾಯ್ದೆರೆದ ಅವನು ಅಂತಕನಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸಿದನು. ಆಗ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರೂ ಕಾಲ, ಅಂತಕ, ಯಮರಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ಉರಿಯುವ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದರು. ಆದರೆ ಆ ಮಹಾರೌದ್ರನು ನಗುತ್ತ ನಿಂತು ಮೈಮುರಿದನು; ಮೈಮುರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ದೇಹದಿಂದ ಆ ಶೀಘ್ರಗಾಮಿ ಬಾಣಗಳು ಹೊರಬಿದ್ದವು — ವರದಾನದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನ ದೇಹ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ವರದಾನದ ಬಲದಿಂದ ಬಾಣಗಳ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೋಗದಂತೆ ತಡೆಹಿಡಿದು, ರಾಕ್ಷಸನು ಶೂಲವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಇಬ್ಬರು ರಾಘವರತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ವಜ್ರದಂತಿದ್ದ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಎರಡು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಶೂಲವು, ಸಿಡಿಲಿನಿಂದ ಸೀಳಿದ ಮೇರುಪರ್ವತದ ಬಂಡೆಯಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು. ಅನಂತರ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಕರಿನಾಗರಹಾವುಗಳಂತಿದ್ದ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ಎತ್ತಿ, ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಅವನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿ, ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆಯಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇದೆಲ್ಲವೂ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ವಲ್ಗೇಟ್ (ಪ್ರಚಲಿತ) ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಜೃಂಭಮಾಣಸ್ಯ’ (ಮೈಮುರಿಯುತ್ತಿದ್ದವನ) ಎಂಬ ಪದವು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ — ನಿದ್ರೆಯಿಂದೆದ್ದವನು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಚಾಚುವಂತೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಅಂಗಗಳನ್ನು ಅಲುಗಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತಾನೆ; ಯುದ್ಧವೂ ಅವನಿಗೆ ಕೇವಲ ಆಟ. ಇಂದ್ರಧ್ವಜವು ದೊಡ್ಡದೂ ಎತ್ತರವೂ ಆದದ್ದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಶೂಲದ ಗಾತ್ರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮೇರುವಿನ ಬಂಡೆಯ ಉಪಮೆ ಶೂಲದ ಭಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಬಾಣಗಳು, ಶೂಲ ಮತ್ತು ಎರಡು ಖಡ್ಗಗಳು; ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ವಿಫಲ, ಏಕೆಂದರೆ ವರ ಅಡ್ಡ ನಿಂತಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಾದರೂ ಹೇಗೆ ಎಂದು; ಅದರ ಉತ್ತರ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಖಡ್ಗಪ್ರಹಾರವೂ ನಿಷ್ಫಲ ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೊಡೆತ ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದರೂ ಆ ರೌದ್ರನು ಅಲುಗಾಡದ ಆ ಇಬ್ಬರು ನರವ್ಯಾಘ್ರರನ್ನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹೊರಡಲು ಬಯಸಿದನು. ಅವನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅರಿತ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಈ ರಾಕ್ಷಸನು ನಮ್ಮನ್ನು ಈ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬೇಕೋ ಅಷ್ಟು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗಲಿ. ಅವನು ಬಯಸಿದಂತೆ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲಿ, ಸೌಮಿತ್ರಿ; ಈ ನಿಶಾಚರನು ಯಾವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೋ ಅದೇ ನಮ್ಮ ದಾರಿ.’ ರಾಮನ ಈ ಶಾಂತಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ — ಶತ್ರುವಿನ ಹೆಗಲೇರಿದರೂ ಅವನು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಅವನ ಗತಿಯನ್ನೇ ತನ್ನ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಅತಿಬಲದಿಂದ ಉದ್ಧತನಾದ ಆ ನಿಶಾಚರನು ತನ್ನ ಬಲವೀರ್ಯಗಳಿಂದ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ಬಾಲಕರಂತೆ ತನ್ನ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡನು. ರಾಘವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಹೆಗಲಿಗೇರಿಸಿಕೊಂಡು ವಿರಾಧನು ಘೋರವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಕಾಡಿನತ್ತ ನಡೆದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ಆ ಕಾಡು ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿತ್ತು, ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಬಗೆಬಗೆಯ ಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು, ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು, ನರಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧ ನಿರ್ಣಯವಾಗದೆಯೇ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ‘ಬಾಲೌ ಇವ’ (ಬಾಲಕರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ಬಲದ ವಿಶಾಲತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಭಯಕಾರಣರಾದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ಅವನ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಶಿಶುಗಳಂತೆ. ಆದರೆ ರಾಮನ ನಿರ್ದೇಶವೇ ಇಲ್ಲಿ ವಿಜಯದ ಬೀಜ — ಏಕೆಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸನು ತಾನಾಗಿಯೇ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಕಾಡಿನ ಆಳವಾದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿ ಗುಂಡಿಯಿದೆ. ‘ಶಿವಾಯುತಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಶಿವಾ’ ಎಂದರೆ ಹೆಣ್ಣುನರಿ, ಮಂಗಳವಲ್ಲ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ನರಿ’ ಎಂದು ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಡಿನ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಮೇಘಸದೃಶತೆ, ಮರಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ, ಪಕ್ಷಿಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ, ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ; ಮೊದಲ ಎರಡು ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಭಯವನ್ನು.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു; ഈ സർഗത്തിലാകട്ടെ യുദ്ധത്തിനുമുമ്പ് ഒരു സംവാദം നടക്കുന്നു. വിരാധൻ വീണ്ടും തന്റെ ശബ്ദംകൊണ്ടു വനം നിറച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു, പറയൂ — നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരും ആരാണ്, എവിടേക്കു പോകുന്നു?’ രാക്ഷസൻപോലും പരിചയം ചോദിക്കുന്നു എന്നതു വീരന്മാരുടെ രീതിയാണ്; യുദ്ധത്തിനുമുമ്പ് എതിരാളിയുടെ പേര് അറിഞ്ഞിരിക്കണം എന്ന ക്ഷത്രിയധർമം ഇവിടെ രാക്ഷസനിലും കാണുന്നു. അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ, തന്റെ കുലം ചോദിക്കുന്നവനും ജ്വലിക്കുന്ന മുഖമുള്ളവനുമായ ആ രാക്ഷസനോടു പറഞ്ഞു — തങ്ങൾ ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിൽപ്പെട്ടവരാണെന്ന്: ‘സദാചാരസമ്പന്നരായ രണ്ടു ക്ഷത്രിയരാണു ഞങ്ങൾ എന്നറിയുക; ഇപ്പോൾ വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവർ. നിന്നെ അറിയാൻ ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ദണ്ഡകങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന നീ ആരാണ്?’ രാമന്റെ ഉത്തരത്തിൽ ഗർവില്ല, ഭയവുമില്ല; കുലവും ആചാരവുംമാത്രം പറയുന്നു. ‘വനഗോചരൗ’ (വനത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥയും മറച്ചുവെക്കുന്നില്ല.

അപ്പോൾ വിരാധൻ സത്യപരാക്രമനായ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘ശരി, രാജാവേ, ഞാൻ നിന്നോടു പറയാം; ഹേ രാഘവ, എന്നെക്കുറിച്ച് അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക. ജവന്റെ പുത്രനാണു ഞാൻ എന്നാണു പറയുന്നത്; എന്റെ അമ്മ ശതഹ്രദ. ഭൂമിയിലെ എല്ലാ രാക്ഷസരും എന്നെ വിരാധൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു. തപസ്സുകൊണ്ട് ബ്രഹ്മാവിന്റെ പ്രസാദത്താൽ എനിക്കു ലഭിച്ചതാണ് — ശസ്ത്രംകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെടാതിരിക്കൽ, ലോകത്തിൽ മുറിക്കപ്പെടാതിരിക്കൽ, പിളർക്കപ്പെടാതിരിക്കൽ.’ വരത്തിന്റെ ഈ പ്രഖ്യാപനമാണ് തുടർന്നുള്ള കഥയുടെ താക്കോൽ — ശസ്ത്രംകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെടാത്തവനായതിനാൽ ഒടുവിൽ മണ്ണിൽ കുഴിച്ചുമൂടിമാത്രമേ അവനെ കൊല്ലാൻ കഴിയൂ. ‘ഈ സ്ത്രീയെ ഉപേക്ഷിച്ച്, ഒന്നും ആഗ്രഹിക്കാതെ, വന്നവഴിയേ വേഗം ഓടിപ്പോകൂ; നിങ്ങളുടെ ജീവൻ ഞാൻ എടുക്കുന്നില്ല’ എന്ന് അവൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു. വരംകൊണ്ടു ഗർവിതനായ രാക്ഷസൻ ദയ കാണിക്കുന്നതുപോലെ നടിക്കുന്നു; എന്നാൽ സീതയെ വിട്ടുകൊടുക്കുന്നില്ല — അവിടെത്തന്നെയാണ് അവന്റെ വാക്കിലെ കാപട്യം. ‘കില’ (എന്നാണു പറയുന്നത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നതുപോലെയുണ്ട് — അവന്റെ അച്ഛന്റെ പേരുപോലും ഉറപ്പില്ല. ശതഹ്രദ എന്ന അമ്മയുടെ പേര് മിന്നലിന്റെ പര്യായമാണ്; അതിലൂടെ അവന്റെ ജന്മത്തിന്റെ ഭീകരത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വരത്തിന്റെ മൂന്ന് അംഗങ്ങൾ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ശസ്ത്രംകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെടായ്ക, മുറിക്കപ്പെടായ്ക, പിളർക്കപ്പെടായ്ക; ഇവയിലൊന്നും മണ്ണിൽ കുഴിച്ചുമൂടുന്നതിനെ തടയുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് വരംതന്നെ അവന്റെ വിനാശത്തിനുള്ള വാതിൽ തുറന്നിടുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അവൻ ബലംകൊണ്ടു ഗർവിതനായിരുന്നു; ഈ സർഗത്തിൽ വരംകൊണ്ട്.

കോപംകൊണ്ടു ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ രാമൻ വികൃതരൂപനും പാപബുദ്ധിയുമായ ആ രാക്ഷസനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘നീചാ, നിനക്കു ധിക്കാരം! ഹീനമായ ലക്ഷ്യമുള്ള നീ നിശ്ചയമായും മരണം തേടുകയാണ്; യുദ്ധത്തിൽ നീ അതു കണ്ടെത്തും. നിൽക്ക്, എന്റെ കൈയിൽനിന്നു നീ ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം വില്ലിൽ ഞാൺ കെട്ടി, മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾ അതിവേഗം തൊടുത്ത് രാക്ഷസനെ പ്രഹരിച്ചു. ഞാൺ മുറുക്കിയ വില്ലിൽനിന്ന് അദ്ദേഹം ഏഴു ബാണങ്ങൾ എയ്തു — സ്വർണച്ചിറകുകളുള്ളവയും മഹാവേഗമുള്ളവയും ഗരുഡനെയും കാറ്റിനെയുംപോലെ പായുന്നവയും. ഈ ശരങ്ങൾ മയിൽപ്പീലികൾ ചേർത്തവയായിരുന്നു; അവ വിരാധന്റെ ശരീരം തുളച്ച് ചോര പുരണ്ട് അഗ്നിതുല്യമായി ഭൂമിയിൽ വീണു. മുറിവേറ്റ ആ രാക്ഷസൻ വൈദേഹിയെ താഴെവെച്ച്, ശൂലം ഉയർത്തി, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണസഹിതനായ രാമന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. സീതയുടെ മോചനമാണ് ആദ്യത്തെ ഫലം; ഇനി യുദ്ധം ഇരുപക്ഷത്തിനുമിടയിൽമാത്രം. രാമന്റെ വാക്ക് ചുരുങ്ങിയതും മൂർച്ചയുള്ളതുമാണ് — ‘ക്ഷുദ്ര’ (നീചാ) എന്ന സംബോധനതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ഹീനാർഥഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ടു സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — അവന്റെ ആഗ്രഹം നീചമാണ്, അതുകൊണ്ട് അവന്റെ അന്ത്യവും നീചമായിരിക്കും എന്നാണ്. ഏഴ് എന്ന എണ്ണത്തിലുള്ള ബാണങ്ങൾ രാമായണത്തിൽ പലയിടത്തും കാണാം; ‘സുപർണാനിലതുല്യഗാഃ’ (ഗരുഡനെയും കാറ്റിനെയുംപോലെ പായുന്നവ) എന്ന ഇരട്ട ഉപമകൊണ്ട് വേഗം ഇരട്ടിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘പാവകോപമാഃ’ (അഗ്നിതുല്യം) എന്നതു ശരങ്ങളുടെ വിശേഷണമാണ്, കാരണം ചോര പുരണ്ട അവ അഗ്നിജ്വാലകളെപ്പോലെ തിളങ്ങി. ചോര പുരണ്ടു നിലത്തുവീണ ബാണങ്ങൾതന്നെയാണ് അവൻ മരിക്കുന്നില്ല എന്ന് ആദ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ശരീരം തുളഞ്ഞു, പക്ഷേ പ്രാണൻ നിലനിൽക്കുന്നു. സീതയെയാകട്ടെ നിലത്തു വെച്ചതേയുള്ളൂ, മോചിപ്പിച്ചിട്ടില്ല; അവരുടെ ഭയം ശമിച്ചിട്ടില്ല.

മഹാനാദം മുഴക്കി, ഇന്ദ്രധ്വജംപോലെയുള്ള ശൂലം കൈയിലെടുത്ത്, വായ് പിളർന്ന അവൻ അന്തകനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അപ്പോൾ ആ സഹോദരന്മാർ ഇരുവരും കാലനും അന്തകനും യമനുംപോലെയുള്ള ആ രാക്ഷസന്റെമേൽ ജ്വലിക്കുന്ന ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. എന്നാൽ അതിരൗദ്രനായ അവൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ടു നിന്ന് കോട്ടുവായിട്ടു; കോട്ടുവായിടുന്ന അവന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് ആ ശീഘ്രഗാമികളായ ബാണങ്ങൾ പുറത്തുവീണു — വരദാനത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അവന്റെ ശരീരം ശസ്ത്രങ്ങളെ ഏറ്റുവാങ്ങുന്നില്ല. വരദാനത്താൽ സ്പർശമേറ്റപ്പോൾത്തന്നെ പ്രാണനെ പിടിച്ചുനിർത്തിക്കൊണ്ട് ആ രാക്ഷസൻ ശൂലമുയർത്തി രാഘവന്മാരുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. വജ്രംപോലെയുള്ളതും ആകാശത്തിൽ അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്നതുമായ ആ ശൂലത്തെ ശസ്ത്രധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ രണ്ടു ശരങ്ങൾകൊണ്ടു മുറിച്ചു. രാമന്റെ ബാണങ്ങളാൽ മുറിക്കപ്പെട്ട ആ ശൂലം, ഇടിമിന്നലേറ്റു പൊട്ടിയ മേരുവിന്റെ ശിലാതലംപോലെ, ഭൂമിയിൽ വീണു. പിന്നെ അവർ ഇരുവരും കരിമൂർഖന്മാരെപ്പോലെ ഉയർത്തിയ വാളുകൾ ക്ഷണത്തിൽ ഓങ്ങി അവന്റെമേൽ ചാടിവീണ് ബലമായി പ്രഹരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇതെല്ലാം മുദ്രണത്തിലെ പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ കാണുന്നില്ല. ‘ജൃംഭമാണസ്യ’ (കോട്ടുവായിടുന്നവന്റെ) എന്ന പദം വിചിത്രമാണ് — ഉറങ്ങിയെഴുന്നേറ്റവൻ അവയവങ്ങൾ നിവർത്തുന്നതുപോലെ ആ രാക്ഷസൻ ദേഹം കുടഞ്ഞ് ബാണങ്ങളെ തെറിപ്പിക്കുന്നു; യുദ്ധംപോലും അവന് ഒരു കളിമാത്രം. ഇന്ദ്രധ്വജം വലുതും ഉയർന്നതുമാണ്; അതുകൊണ്ട് ആ ഉപമകൊണ്ട് ശൂലത്തിന്റെ വലിപ്പം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മേരുവിന്റെ ശിലാതലത്തിന്റെ ഉപമ ശൂലത്തിന്റെ ഭാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് കവി ക്രമമായി മൂന്ന് ആയുധങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — ശരങ്ങൾ, ശൂലം, വാളുകൾ; വരം നിലനിൽക്കുന്നതിനാൽ ഓരോന്നും വിഫലമാകുന്നു. ഇതിലൂടെ വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ ഒരു ചോദ്യം ഉദിക്കുന്നു — ഇവനെ എങ്ങനെ കൊല്ലാനാകും എന്ന്; അതിന്റെ ഉത്തരം നാലാം സർഗത്തിൽ ലഭിക്കുന്നു. വാൾപ്രഹരവും നിഷ്ഫലമാണെന്ന് അടുത്ത ഭാഗത്തിൽ അറിയാം.

അത്യധികം പ്രഹരമേൽക്കുമ്പോഴും ആ രൗദ്രൻ, ഇളക്കാനാവാത്ത ആ നരവ്യാഘ്രന്മാരെ ഇരുവരെയും കൈകൾകൊണ്ടു പിടിച്ചെടുത്തു പുറപ്പെടാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം മനസ്സിലാക്കി രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഈ രാക്ഷസൻ ഈ വഴിയേ നമ്മെ വേണ്ടുവോളം ചുമന്നുകൊണ്ടുപോകട്ടെ. സൗമിത്രേ, അവന് ഇഷ്ടമുള്ളതുപോലെ ചുമക്കട്ടെ; ഈ നിശാചരൻ ഏതു വഴിയേ പോകുന്നുവോ അതുതന്നെയാണു നമ്മുടെ വഴി.’ രാമന്റെ ഈ ശാന്തി ആശ്ചര്യജനകമാണ് — ശത്രുവിന്റെ ചുമലിൽ കയറിയിട്ടും അദ്ദേഹം വ്യാകുലനാകുന്നില്ല; അവന്റെ ഗതിയെത്തന്നെ തന്റെ മാർഗമായി കരുതുന്നു. പിന്നെ അതിബലംകൊണ്ട് ഉദ്ധതനായ ആ നിശാചരൻ തന്റെ ബലവീര്യംകൊണ്ട് അവരിരുവരെയും പൊക്കിയെടുത്ത് കുട്ടികളെയെന്നപോലെ തന്റെ ചുമലിലേറ്റി. രാഘവന്മാരെ ചുമലിലേറ്റി വിരാധൻ ഘോരമായി അലറിക്കൊണ്ട് വനത്തിനു നേർക്കു നടന്നു. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ് — ആ വനം മഹാമേഘംപോലെ ഇരുണ്ടതും വലുതും പലതരത്തിലുള്ളതുമായ മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും പലതരം പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളാൽ വിചിത്രവും കുറുക്കന്മാർ നിറഞ്ഞതും ഹിംസ്രമൃഗങ്ങൾ ചിതറിനടക്കുന്നതുമായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ തീർപ്പാകാത്ത യുദ്ധത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. ‘കുട്ടികളെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമകൊണ്ട് അവന്റെ ബലത്തിന്റെ വിപുലത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; എല്ലാവർക്കും ഭയകാരണമായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർപോലും അവന്റെ ചുമലിൽ ശിശുക്കളെപ്പോലെ. എന്നാൽ രാമന്റെ ഈ നിർദേശംതന്നെയാണ് ഇവിടെ വിജയത്തിന്റെ വിത്ത് — കാരണം കുഴിയുള്ള വനത്തിന്റെ ആഴമേറിയ പ്രദേശത്തേക്ക് രാക്ഷസൻ സ്വയംതന്നെ അവരെ കൊണ്ടുപോകുന്നു. ‘ശിവായുതം’ എന്ന പദത്തിൽ ശിവാ എന്നതു പെൺകുറുക്കനെയാണ് അർഥമാക്കുന്നത്, മംഗളത്തെയല്ല; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘കുറുക്കൻ’ എന്ന് ഇതേ അർഥംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു. വനവർണനയിൽ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ — മേഘംപോലെയുള്ളത്, മരങ്ങളുടെ ബാഹുല്യം, പക്ഷികളുടെ വൈചിത്ര്യം, ഹിംസ്രമൃഗങ്ങൾ നിറഞ്ഞിരിക്കൽ; ആദ്യത്തെ രണ്ടെണ്ണം ഗാംഭീര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, അവസാനത്തെ രണ്ടെണ്ണം ഭയവും.

At the end of the previous sarga Lakṣmaṇa had made his vow; in this one, before the fighting, there is an exchange of words. Virādha spoke again, filling the forest with his voice: ‘Answer me, since I ask: who are you two, and where are you going?’ That even a rākṣasa asks his opponent who he is belongs to the warrior's code — one should know the name of the man one fights — and here that kṣatriya custom appears even in a demon. Rāma, in his great splendour, answered the rākṣasa with the blazing face who was asking after his lineage, the house of Ikṣvāku: ‘Know that we are two kṣatriyas of good conduct, now living in the forest. But we wish to know about you: who are you, that you roam the Daṇḍaka lands?’ There is neither pride nor fear in his answer; he names only his birth and his conduct, and by saying they now ranged the forest he does not hide his present condition either.

Then Virādha said to Rāma, whose valour never failed: ‘Very well, I shall tell you, king; learn about me, Rāghava. I am the son of Java, they say, and my mother is Śatahradā; all the rākṣasas on earth call me Virādha. By my austerities I won from Brahmā's favour this: no weapon can kill me, and in this world I can be neither cut nor pierced.’ This announcement of the boon is the key to what follows: since no weapon could kill him, in the end he would have to be killed by burial in the earth. ‘Let this young woman go and hurry back the way you came, without a backward look; I will not take your lives,’ he concluded. Proud of his boon, the rākṣasa seemed to show mercy, yet he would not let Sītā go, and there lay the falsehood in his words. With the little word ‘they say’ the poet seems to hint that even his father's name was uncertain, and his mother's name, Śatahradā, is a word for lightning, suggesting how fearful his birth was. The boon has three parts — no weapon can kill him, he cannot be cut, he cannot be pierced — and none of them prevents burial in the ground, so the boon itself leaves open the door to his death. In the previous sarga he was proud of his strength; in this one he is proud of his boon.

His eyes red with rage, Rāma answered that misshapen, evil-minded rākṣasa: ‘Wretch, shame on you! Your purpose is base, and surely you are looking for death — in battle you shall find it. Stand your ground; you will not get out of my hands alive.’ Then he strung his bow, swiftly fitted keen-edged arrows to it, and struck the rākṣasa. From that taut-stringed bow he loosed seven gold-nocked arrows of tremendous speed, flying like Garuḍa and like the wind; they were feathered with peacock plumes, and after piercing Virādha's body they fell to the ground smeared with blood, like flames. Wounded, the rākṣasa set Vaidehī down, raised his pike and rushed in fury at Rāma and Lakṣmaṇa. Sītā's release was the first fruit of the fight; from here on it was between the brothers and Virādha alone. Rāma's words are short and sharp — calling him ‘wretch’ says all he thought of him, and ‘your purpose is base’ implies that a base desire would meet a base end. Volleys of seven arrows appear often in the Rāmāyaṇa, and the double comparison with Garuḍa and the wind doubles their speed. The arrows are likened to fire because, smeared with blood, they glowed like tongues of flame. Yet those bloodied arrows lying on the ground were the first sign that he was not dying: his body was pierced but his life held. And Sītā had only been set down, not freed; her fear was not yet over.

Roaring a mighty roar and holding up his pike like Indra's standard, he looked like Death with jaws agape. The two brothers rained a blazing shower of arrows on the rākṣasa, who was like Time, Death and Yama in one. But that most terrible rākṣasa only laughed, stood his ground, and stretched himself, and as he stretched the swift arrows fell out of his body — by the power of his boon his flesh would not hold a weapon. The image is vivid: like a man waking from sleep and stretching his limbs, he shook the arrows off with a movement of his body, as though the fight were a game to him. Holding back his life by the touch of his boon, the rākṣasa raised his pike and rushed at the two Rāghavas. That pike, like the thunderbolt, blazing in the sky like fire, Rāma, best of those who bear arms, cut through with two arrows; it fell to the ground like a slab of rock from Meru split by lightning. Indra's standard is huge and tall, so the first comparison conveys the size of the pike, and the rock of Meru its weight. Then the brothers quickly raised their swords, poised like black serpents, and fell upon him at once, striking with all their strength. In this passage the poet shows three weapons in turn — arrows, pike, swords — and each proves useless, because the boon stands. The reader is left asking how such a creature can be killed at all; the answer comes in the fourth sarga, and the next passage shows that even the swords failed.

Though they struck him again and again, that fierce creature seized the two unshakable tigers among men in his arms and meant to make off with them. Understanding his intention, Rāma said to Lakṣmaṇa: ‘Let this rākṣasa carry us along his path for now. Let him carry us where he likes, Saumitri; the road the night-ranger takes is our road too.’ Rāma's calm is astonishing: even when mounted on an enemy's shoulders he was not flustered, but treated the demon's course as his own way. Then the night-ranger, swollen with pride in his strength, hoisted them up and set them on his shoulders as though they were children, and with the two Rāghavas on his back Virādha went off towards the forest, roaring horribly. He entered a forest dark as a great bank of cloud, thick with huge trees of many kinds, made wonderful by flocks of birds of every sort, full of jackals and overrun with beasts of prey. So the sarga ends with the fight undecided. Carried like children, the two whom everyone feared looked like infants on his shoulders, a measure of his vast strength. But Rāma's instruction holds the seed of victory, for the rākṣasa himself was taking them into the depths of the forest where the pit would be. The forest is given four marks: dark as cloud and crowded with trees, which speak of its depth, and teeming with birds and with prowling beasts, which together speak of danger.