स्कन्धे आरूढौ काकुत्स्थौ रघूत्तमौ ह्रियमाणौ दृष्ट्वा सीता बाहू प्रगृह्य उच्चैः स्वरेण चुक्रोश। तस्याः विलापे न स्वस्य भयम्, अपि तु भ्रात्रोः एव चिन्ता — ‘एषः दाशरथिः रामः सत्यवान् शीलवान् शुचिः, सलक्ष्मणः रौद्ररूपेण राक्षसेन ह्रियते! मां तु अत्र ऋक्षाः शार्दूलाः द्वीपिनः च भक्षयिष्यन्ति; अतः मां हर, काकुत्स्थौ च उत्सृज। ते नमः, हे राक्षसोत्तम।’ शत्रुम् अपि ‘राक्षसोत्तम’ इति सम्बोध्य सा प्रार्थयते — आत्मदानेन पत्युः रक्षणम् इति पातिव्रत्यस्य परा काष्ठा। वैदेह्याः तत् वचनं श्रुत्वा तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ तस्य दुरात्मनः वधे वेगं प्रचक्रतुः। सीतायाः क्रन्दनम् एव युद्धस्य नूतनं बलम् अजनयत्। अस्मिन् सर्गे प्रथमवारं सीतायाः वाणी शूराणां वाणीभ्यः अधिका प्रभाविणी भवति। पूर्वसर्गे सा भयेन कम्पिता आसीत्; अत्र तु सा स्वयम् आत्मानं बलिं दातुम् इच्छति। कविः चत्वारः एव श्लोकाः अस्मिन् खण्डे निबध्नाति, तथापि तेषु सीतायाः शीलं सम्पूर्णतया प्रकाशते।

सौमित्रिः तस्य रौद्रस्य सव्यं बाहुं बभञ्ज, रामः च तरसा तस्य दक्षिणं बाहुम्। भग्नबाहुः संविग्नः सः आशु विमूर्च्छितः, वज्रभिन्नः मेघसंकाशः अचलः इव धरण्यां पपात। ततः तौ मुष्टिभिः बाहुभिः पद्भिः च तं राक्षसं सूदयन्तौ पुनः पुनः उद्यम्य स्थण्डिले निष्पिपेषतुः। किन्तु बहुभिः बाणैः विद्धः, खड्गाभ्यां परिक्षतः, बहुधा भूमौ निष्पिष्टः च सः राक्षसः न ममार। तं सुभृशम् अवध्यम् अचलोपमं प्रेक्ष्य भयेषु अभयदः श्रीमान् रामः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे पुरुषव्याघ्र, तपसा अयं राक्षसः शस्त्रेण युधि निर्जेतुं न शक्यते; अतः एनं निखनावहे।’ वरस्य सीमा एव अत्र उपायं सूचयति — वरे शस्त्रवधः एव निषिद्धः, न तु भूमौ निखननम्। भुजभङ्गः एव युद्धस्य परिवर्तनबिन्दुः — यावत् तस्य बाहू आस्ताम्, तावत् तौ तस्य स्कन्धे बद्धौ आस्ताम्; बाह्वोः भङ्गेन तौ मुक्तौ। ‘वज्रभिन्नः अचलः इव’ इति उपमा पूर्वसर्गस्य ‘मेरोः शिलातलम्’ इति उपमाम् अनुवर्तते — तत्र शूलं पतितम्, अत्र स्वयं राक्षसः। मुष्टिबाहुपादैः प्रहारः इति नियुद्धस्य वर्णनम्, यत् रामायणे विरलम्; शस्त्राणां वैफल्यात् एव तौ बाहुयुद्धम् आश्रितवन्तौ। तथापि सः न म्रियते इति पुनः पुनः उक्तम्, येन वरस्य दृढता स्थाप्यते। ‘भयेष्वभयदः’ इति रामस्य विशेषणम् अत्र सार्थकम् — यः अन्येभ्यः अभयं ददाति, सः स्वयं शत्रुम् अवध्यं दृष्ट्वा अपि न व्याकुलः, अपि तु उपायं चिन्तयति। ‘निखनावहे’ इति आत्मनेपदस्य द्विवचनम्, येन कर्म उभयोः साधारणम् इति सूचितम्।

‘कुञ्जरस्य इव रौद्रस्य अस्य राक्षसस्य कृते, हे लक्ष्मण, अस्मिन् वने सुमहत् श्वभ्रं खन्यताम्’ इति रामः आदिशति। एवं लक्ष्मणम् उक्त्वा ‘प्रदरः खन्यताम्’ इति च, वीर्यवान् सः विराधम् आक्रम्य कण्ठे पादेन तस्थौ। राघवेण उक्तं तत् श्रुत्वा राक्षसः प्रश्रितं वचः पुरुषर्षभं काकुत्स्थं प्रोवाच — ‘हे पुरुषव्याघ्र, शक्रतुल्यबलेन त्वया अहं हतः। मोहात् पूर्वं त्वां न ज्ञातवान् अस्मि, हे पुरुषर्षभ। कौसल्या सुप्रजाः, हे तात; त्वं रामः इति मया विदितः, इयं महाभागा वैदेही, अयं च महायशाः लक्ष्मणः।’ मरणकाले ज्ञानम् उदेति इति अत्र दर्शितम्; वैरिणः मुखात् एव रामस्य परिचयः उच्यते। ‘कुञ्जरस्य इव’ इति उपमया श्वभ्रस्य परिमाणं सूचितम् — गजस्य कृते यादृशः गर्तः, तादृशः। रामस्य पादः कण्ठे स्थितः इति चित्रम् एव विजयस्य प्रतीकम्। विराधस्य वचने ‘मोहात्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — शापजनितः मोहः एव तस्य अपराधस्य मूलम्, न स्वाभाविकी दुष्टता। ‘कौसल्या सुप्रजाः’ इति वचनं रामायणे प्रसिद्धम्; तत् एव विश्वामित्रः बालकाण्डे प्रभाते अवदत्। अत्र तु तत् राक्षसमुखात् निःसृतम् इति विशेषः। प्रश्रितं वचः इति पदेन राक्षसस्य परिवर्तनं सूचितम् — यः पूर्वं गर्जन् आसीत्, सः इदानीं विनीतः। एषः खण्डः युद्धात् संवादं प्रति कथां नयति।

‘अभिशापात् अहं घोरां राक्षसीं तनुं प्रविष्टः; तुम्बुरुः नाम गन्धर्वः अहम्, वैश्रवणेन शप्तः। मया प्रसाद्यमानः सः महायशाः माम् अब्रवीत् — यदा दाशरथिः रामः त्वां संयुगे वधिष्यति, तदा प्रकृतिम् आपन्नः भवान् स्वर्गं गमिष्यति। अनुपस्थीयमानः सः क्रुद्धः व्याजहार; इति वैश्रवणः राजा रम्भासक्तं माम् उवाच। तव प्रसादात् अहं सुदारुणात् अभिशापात् मुक्तः; स्वं भुवनं गमिष्यामि, स्वस्ति वः अस्तु, हे परंतप।’ ततः सः मार्गम् अपि उपदिशति — ‘इतः अध्यर्धयोजने सूर्यसंनिभः महर्षिः धर्मात्मा प्रतापवान् शरभङ्गः वसति; तं क्षिप्रम् अभिगच्छ, सः ते श्रेयः अभिधास्यति। मां च अवटे निक्षिप्य कुशली व्रज — गतसत्त्वानां रक्षसाम् एषः सनातनः धर्मः; ये अवटे निधीयन्ते तेषां लोकाः सनातनाः।’ एवम् उक्त्वा शरपीडितः महाबलः विराधः देहं न्यस्य स्वर्गसम्प्राप्तः बभूव। शत्रुः एव मार्गदर्शकः जातः इति अस्य खण्डस्य वैचित्र्यम्। तुम्बुरुः गन्धर्वेषु प्रसिद्धः गायकः; रम्भायाम् आसक्तः सन् सः वैश्रवणस्य सेवायाम् अनुपस्थितः अभवत्, तेन च शप्तः। शापे एव मोक्षस्य अवधिः निर्दिष्टः — ‘रामेण हतः सन् मुक्तः भविष्यसि’ इति; अतः विराधस्य वधः वस्तुतः तस्य अनुग्रहः एव। मुद्रणे अष्टादशैकोनविंशयोः अर्धश्लोकानां क्रमः समीक्षितसंस्करणात् भिन्नः — तत्र ‘इति वैश्रवणो राजा’ इति पूर्वम्, ‘अनुपस्थीयमानो मां’ इति पश्चात्; वुल्गेटे तु विपरीतम्। उभयत्र अर्थः सङ्गच्छते, हिन्दीभाष्यम् अपि मुद्रितक्रमम् एव अनुसरति। शरभङ्गस्य निर्देशः अग्रिमसर्गस्य सेतुः — विराधः स्वयम् एव रामस्य अग्रिमं मार्गं दर्शयति। ‘अवटे ये निधीयन्ते तेषां लोकाः सनातनाः’ इति वचनं राक्षसानां पारलौकिकविश्वासं दर्शयति; दाहसंस्कारः तेषां नास्ति, निखननम् एव गतिः।

तत् श्रुत्वा राघवः लक्ष्मणं व्यादिदेश — ‘कुञ्जरस्य इव रौद्रस्य अस्य राक्षसस्य कृते अस्मिन् वने सुमहान् श्वभ्रः खन्यताम्, रौद्रकर्मणः।’ एवम् उक्त्वा वीर्यवान् सः विराधम् आक्रम्य कण्ठे पादेन तस्थौ। मुद्रणे एते द्वौ श्लोकौ (२५, २६) एकादशद्वादशयोः पुनरावृत्तिप्रायौ; पञ्चविंशस्य उत्तरार्धे तु ‘सुमहान् श्वभ्रः’ ‘रौद्रकर्मणः’ इति पाठभेदः। ततः लक्ष्मणः खनित्रम् आदाय तस्य महात्मनः विराधस्य पार्श्वतः उत्तमं श्वभ्रम् अखनत्। अनन्तरं तं मुक्तकण्ठं शङ्कुकर्णं महास्वनं विराधम् उत्क्षिप्य भैरवस्वनं नदन्तं श्वभ्रे प्राक्षिपताम्। आहवे दारुणम् आशुविक्रमौ संयति स्थिरौ रामलक्ष्मणौ मुदान्वितौ तं नदन्तं राक्षसं बलेन उत्क्षिप्य चिक्षिपतुः। अयं पुनरावृत्तिप्रायः खण्डः वुल्गेटस्य विशेषः; समीक्षितसंस्करणे एकादशद्वादशयोः स्थाने एतौ श्लोकौ न विद्येते। सम्भवतः मुद्रितपरम्परायां क्रमपरिवर्तनेन आदेशः द्विवारं स्थापितः — प्रथमं वधोपायरूपेण, ततः विराधस्य मरणानन्तरं शवसंस्काररूपेण; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘सः कथं गर्ते निक्षिप्तः, तत् इदानीं कथ्यते’ इति कोष्ठकेन एतत् एव स्पष्टयति। खनित्रम् इति कुद्दालसदृशम् उपकरणम्; वने तत् कुतः इति न उक्तम्। ‘शङ्कुकर्णम्’ इति विशेषणेन तस्य कर्णौ कीलकवत् दीर्घौ इति सूचितम्। एवम् आदेशः, खननम्, उत्क्षेपः, निक्षेपः इति चत्वारि क्रमेण वर्णितानि।

शितेन शस्त्रेण महासुरस्य अवध्यतां प्रेक्ष्य अत्यर्थविशारदौ नरर्षभौ समर्थ्य बिले विराधस्य वधं प्रचक्रतुः। किन्तु कविः सूक्ष्मं रहस्यम् उद्घाटयति — स्वयं विराधेन एव काननचारिणा रामाय निवेदितम् आसीत् यत् मम वधः शस्त्रकृतः न भवेत्, अतः रामेण प्रसह्य यथार्थम् आत्मनः मृत्युः ईप्सितः इति। तदेव भाषितं निशम्य रामेण तस्य बिलप्रवेशने मतिः कृता; तेन अतिबलेन राक्षसेन प्रवेश्यमानेन वनं विनादितम्। प्रहृष्टरूपौ इव रामलक्ष्मणौ विराधम् उर्व्यां प्रदरे निपात्य वीतभयौ महावने ननन्दतुः, शिलाभिः च तं राक्षसम् अन्तर्दधतुः। अन्ते काञ्चनचित्रकार्मुकौ तौ रक्षः निहत्य मैथिलीं परिगृह्य मुदितौ महावने विजह्रतुः — दिवि स्थितौ चन्द्रदिवाकरौ इव। पञ्च अन्तिमाः श्लोकाः दीर्घवृत्ताः। अन्तिमेषु पञ्चसु श्लोकेषु कविः कथां पुनः सङ्क्षिप्य कारणसहितं निगमयति — किमर्थं शस्त्रेण न हतः, किमर्थं बिले निहितः इति। ‘स्वयं विराधेन निवेदितः’ इति वचनेन ज्ञायते यत् वधोपायः शत्रुणा एव दत्तः; एतत् एव रामकथायाः पुनः पुनः आवर्तमानं सूत्रम् — मरणासन्नः शत्रुः सत्यं वदति। शिलाभिः आच्छादनम् इति अन्त्यसंस्कारः, न तु अवमाननम्। अन्तिमा उपमा ‘चन्द्रदिवाकरौ इव’ इति भ्रात्रोः स्वभावभेदं सूचयति — रामः शीतलः, लक्ष्मणः तेजस्वी; उभौ च दिवि स्थितौ इव निर्भयौ। सीता पुनः प्राप्ता इति वाक्येन सर्गः समाप्यते, येन पूर्वसर्गस्य भयं शान्तिं प्राप्नोति।

రఘుశ్రేష్ఠులైన కాకుత్స్థులిద్దరూ భుజాల మీద ఎక్కించబడి తీసుకుపోబడుతుండటం చూసి సీత చేతులు ఎత్తి పెద్ద గొంతుతో ఆక్రోశించింది. ఆమె విలాపంలో తన భయం లేదు, సోదరుల గురించిన చింతే — ‘సత్యవంతుడూ శీలవంతుడూ పవిత్రుడూ అయిన ఈ దాశరథి రాముడు లక్ష్మణునితో సహా రౌద్రరూపుడైన రాక్షసునిచే తీసుకుపోబడుతున్నాడు! నన్నేమో ఇక్కడ ఎలుగుబంట్లూ పెద్దపులులూ చిరుతలూ తినేస్తాయి; కాబట్టి నన్ను తీసుకుపో, కాకుత్స్థులిద్దరినీ విడిచిపెట్టు. ఓ రాక్షసోత్తమా, నీకు నమస్కారం.’ శత్రువును కూడా ‘రాక్షసోత్తమా’ అని సంబోధించి ఆమె ప్రార్థిస్తుంది — తనను తాను అర్పించుకొని భర్తను కాపాడటం పాతివ్రత్యానికి పరాకాష్ఠ. వైదేహి ఆ మాట విని వీరులైన రామలక్ష్మణులు ఆ దురాత్ముని వధించడంలో వేగం పెంచారు. సీత ఆక్రందనే యుద్ధానికి కొత్త బలాన్ని పుట్టించింది. ఈ సర్గలో మొదటిసారి సీత వాణి వీరుల వాణి కంటే ఎక్కువ ప్రభావవంతమవుతుంది. గత సర్గలో ఆమె భయంతో వణికిపోయింది; ఇక్కడ మాత్రం ఆమె తనను తానే బలిగా ఇచ్చుకోవాలనుకుంటుంది. కవి ఈ భాగంలో నాలుగు శ్లోకాలు మాత్రమే కూర్చాడు, అయినా వాటిలో సీత శీలం సంపూర్ణంగా ప్రకాశిస్తుంది.

సౌమిత్రి ఆ రౌద్రుని ఎడమ చేతిని విరిచాడు, రాముడు వేగంగా అతని కుడి చేతిని విరిచాడు. చేతులు విరిగి కలవరపడిన అతడు వెంటనే మూర్ఛపోయి, వజ్రంతో చీల్చబడిన మేఘంలాంటి పర్వతంలా నేలపై పడ్డాడు. అప్పుడు వారిద్దరూ పిడికిళ్ళతో, చేతులతో, కాళ్ళతో ఆ రాక్షసుని బాధిస్తూ, మళ్ళీ మళ్ళీ ఎత్తి నేలకేసి నలిపారు. కానీ అనేక బాణాలతో గుచ్చబడి, ఖడ్గాలతో గాయపడి, అనేకసార్లు నేలపై నలిపివేయబడినా ఆ రాక్షసుడు చావలేదు. పర్వతంలా ఏమాత్రం చావని అతనిని చూసి, భయాలలో అభయమిచ్చే శ్రీమంతుడైన రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రా, తపోబలం వల్ల ఈ రాక్షసుని యుద్ధంలో శస్త్రంతో జయించడం సాధ్యం కాదు; కాబట్టి ఇతనిని పాతిపెడదాం.’ వరపు పరిమితే ఇక్కడ ఉపాయాన్ని సూచిస్తుంది — వరంలో నిషేధించబడినది శస్త్రంతో చంపడం మాత్రమే, భూమిలో పాతిపెట్టడం కాదు. భుజభంగమే యుద్ధంలో మలుపు — అతని చేతులు ఉన్నంతవరకు వారిద్దరూ అతని భుజాల మీద బంధించబడి ఉన్నారు; చేతులు విరగడంతో వారు విడుదలయ్యారు. ‘వజ్రంతో చీల్చబడిన పర్వతంలా’ అనే ఉపమ గత సర్గలోని ‘మేరుపర్వతపు శిలాతలం’ అనే ఉపమను కొనసాగిస్తుంది — అక్కడ శూలం పడింది, ఇక్కడ రాక్షసుడే. పిడికిళ్ళతో చేతులతో కాళ్ళతో కొట్టడం ద్వంద్వయుద్ధపు (మల్లయుద్ధపు) వర్ణన, అది రామాయణంలో అరుదు; శస్త్రాలు విఫలమవడం వల్లనే వారిద్దరూ బాహుయుద్ధాన్ని ఆశ్రయించారు. అయినా అతడు చావడం లేదని మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడింది, దానితో వరపు దృఢత్వం స్థాపించబడుతుంది. ‘భయాలలో అభయమిచ్చేవాడు’ అనే రాముని విశేషణం ఇక్కడ సార్థకం — ఇతరులకు అభయమిచ్చేవాడు తానే శత్రువు చావకపోవడం చూసి కలవరపడడు, ఉపాయం ఆలోచిస్తాడు. ‘నిఖనావహే’ (పాతిపెడదాం) అనేది ఆత్మనేపదపు ద్వివచనం, దానితో ఆ కార్యం ఇద్దరికీ ఉమ్మడిదని సూచించబడింది.

‘లక్ష్మణా, ఏనుగులాంటి ఈ రౌద్రరాక్షసుని కోసం ఈ వనంలో చాలా పెద్ద గుంత తవ్వబడుగాక’ అని రాముడు ఆదేశిస్తాడు. లక్ష్మణునితో ఇలా చెప్పి, ‘గోయి తవ్వబడుగాక’ అని కూడా అని, వీర్యవంతుడైన అతడు విరాధుని అణచి అతని కంఠం మీద కాలు మోపి నిలబడ్డాడు. రాఘవుడు అన్న ఆ మాట విని రాక్షసుడు పురుషశ్రేష్ఠుడైన కాకుత్స్థునితో వినయంగా ఇలా అన్నాడు — ‘పురుషవ్యాఘ్రా, ఇంద్రునితో సమానమైన బలం గల నీచేత నేను హతుడనయ్యాను. పురుషర్షభా, మోహం వల్ల ఇంతకు ముందు నిన్ను గుర్తించలేకపోయాను. నాయనా, కౌసల్య సుపుత్రవతి; నీవు రాముడవని నేను తెలుసుకున్నాను, ఈమె మహాభాగ్యవతియైన వైదేహి, ఇతడు మహాయశస్వియైన లక్ష్మణుడు.’ మరణకాలంలో జ్ఞానం ఉదయిస్తుందని ఇక్కడ చూపబడింది; శత్రువు నోటినుండే రాముని పరిచయం చెప్పబడుతుంది. ‘ఏనుగులాంటి’ అనే ఉపమతో గుంత పరిమాణం సూచించబడింది — ఏనుగు కోసం ఎంత గుంత కావాలో అంత. రాముని పాదం కంఠం మీద నిలవడం అనే చిత్రమే విజయానికి ప్రతీక. విరాధుని మాటలో ‘మోహం వల్ల’ అనే పదం ముఖ్యమైనది — శాపం వల్ల కలిగిన మోహమే అతని అపరాధానికి మూలం, స్వాభావిక దుష్టత్వం కాదు. ‘కౌసల్యా సుప్రజా’ (కౌసల్య సుపుత్రవతి) అనే మాట రామాయణంలో ప్రసిద్ధం; బాలకాండలో ప్రభాతవేళ విశ్వామిత్రుడు అదే మాట అన్నాడు. ఇక్కడ మాత్రం అది రాక్షసుని నోటినుండి వెలువడటం విశేషం. ‘వినయంగా పలికిన మాట’ అనే పదంతో రాక్షసునిలోని మార్పు సూచించబడింది — ఇంతకు ముందు గర్జిస్తున్నవాడు ఇప్పుడు వినయవంతుడయ్యాడు. ఈ భాగం కథను యుద్ధం నుండి సంవాదం వైపు నడిపిస్తుంది.

‘శాపం వల్ల నేను ఘోరమైన రాక్షసదేహంలో ప్రవేశించాను; నేను తుంబురుడనే గంధర్వుణ్ణి, వైశ్రవణునిచే (కుబేరునిచే) శపించబడ్డాను. నేను ప్రసన్నం చేసుకోగా ఆ మహాయశస్వి నాతో అన్నాడు — దాశరథియైన రాముడు యుద్ధంలో నిన్ను చంపినప్పుడు, నీవు నీ సహజరూపాన్ని పొంది స్వర్గానికి వెళ్తావు. నేను సేవకు హాజరు కాకపోవడంతో కోపించి అతడు ఇలా పలికాడు; రంభ మీద ఆసక్తుడనైన నాతో రాజైన వైశ్రవణుడు ఇలా అన్నాడు. నీ అనుగ్రహం వల్ల నేను అతిదారుణమైన శాపం నుండి విముక్తుడనయ్యాను; నా లోకానికి వెళ్తాను, పరంతపా, మీకు శుభమగుగాక.’ తరువాత అతడు మార్గాన్ని కూడా ఉపదేశిస్తాడు — ‘ఇక్కడి నుండి ఒకటిన్నర యోజనాల దూరంలో సూర్యునితో సమానుడూ ధర్మాత్ముడూ ప్రతాపవంతుడూ అయిన శరభంగ మహర్షి నివసిస్తున్నాడు; ఆయన వద్దకు త్వరగా వెళ్ళు, ఆయన నీకు శ్రేయస్సును తెలియజేస్తాడు. నన్ను గుంతలో పడవేసి క్షేమంగా వెళ్ళు — ప్రాణాలు విడిచిన రాక్షసులకు ఇదే సనాతన ధర్మం; గుంతలో ఉంచబడేవారికి సనాతన లోకాలు లభిస్తాయి.’ ఇలా చెప్పి, బాణాలతో పీడితుడైన మహాబలుడు విరాధుడు దేహాన్ని విడిచి స్వర్గాన్ని పొందాడు. శత్రువే మార్గదర్శి కావడం ఈ భాగపు వైచిత్ర్యం. తుంబురుడు గంధర్వులలో ప్రసిద్ధ గాయకుడు; రంభ మీద ఆసక్తుడై అతడు వైశ్రవణుని సేవకు గైర్హాజరయ్యాడు, అందుకే శపించబడ్డాడు. శాపంలోనే మోక్షపు గడువు కూడా నిర్దేశించబడింది — ‘రాముని చేత హతుడవై ముక్తుడవవుతావు’ అని; కాబట్టి విరాధుని వధ నిజానికి అతనికి అనుగ్రహమే. ముద్రణలో పద్దెనిమిది, పందొమ్మిది శ్లోకాల అర్ధశ్లోకాల క్రమం సమీక్షిత సంస్కరణ నుండి భిన్నంగా ఉంది — అక్కడ ‘ఇతి వైశ్రవణో రాజా’ ముందు, ‘అనుపస్థీయమానో మాం’ తర్వాత; ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో దానికి విపరీతం. రెండు విధాలుగానూ అర్థం పొసగుతుంది; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ముద్రిత క్రమాన్నే అనుసరిస్తుంది. శరభంగుని గురించిన నిర్దేశం తర్వాతి సర్గకు వారధి — విరాధుడే రాముని తదుపరి మార్గాన్ని చూపుతున్నాడు. ‘గుంతలో ఉంచబడేవారికి సనాతన లోకాలు’ అనే మాట రాక్షసుల పారలౌకిక విశ్వాసాన్ని చూపుతుంది; వారికి దహనసంస్కారం లేదు, పాతిపెట్టడమే గతి.

అది విని రాఘవుడు లక్ష్మణుని ఆదేశించాడు — ‘ఏనుగులాంటి, రౌద్రకర్ముడైన ఈ రౌద్రరాక్షసుని కోసం ఈ వనంలో చాలా పెద్ద గుంత తవ్వబడుగాక.’ ఇలా చెప్పి వీర్యవంతుడైన అతడు విరాధుని అణచి కంఠం మీద కాలు మోపి నిలబడ్డాడు. ముద్రణలో ఈ రెండు శ్లోకాలు (25, 26) పదకొండు, పన్నెండు శ్లోకాలకు దాదాపు పునరావృత్తి; ఇరవై ఐదో శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో మాత్రం ‘సుమహాన్ శ్వభ్రః’, ‘రౌద్రకర్మణః’ అనే పాఠభేదం ఉంది. తరువాత లక్ష్మణుడు గునపం తీసుకొని ఆ మహాకాయుడైన విరాధుని పక్కనే ఒక చక్కని గుంత తవ్వాడు. అనంతరం కంఠం విడిపించబడిన, మేకుల్లాంటి చెవులు గల, మహాధ్వని చేసే, భైరవస్వరంతో అరుస్తున్న విరాధుని ఎత్తి గుంతలో పడవేశారు. యుద్ధంలో దారుణంగా, శీఘ్రపరాక్రమంతో, రణంలో స్థిరంగా ఉండే రామలక్ష్మణులు సంతోషంతో, అరుస్తున్న ఆ రాక్షసుని బలంగా ఎత్తి విసిరివేశారు. దాదాపు పునరావృత్తి అయిన ఈ భాగం ప్రచలిత పాఠపు (వల్గేట్) విశేషం; సమీక్షిత సంస్కరణలో పదకొండు, పన్నెండు శ్లోకాల స్థానంలో ఈ రెండు శ్లోకాలు లేవు. బహుశా ముద్రిత పరంపరలో క్రమం మారడం వల్ల ఆదేశం రెండుసార్లు ఉంచబడింది — మొదట వధోపాయంగా, తరువాత విరాధుని మరణానంతరం శవసంస్కారంగా; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘అతడు గుంతలో ఎలా వేయబడ్డాడో ఇప్పుడు చెప్పబడుతోంది’ అనే కుండలీకరణంతో ఇదే విషయాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. ఖనిత్రం అంటే గునపం లాంటి సాధనం; అడవిలో అది ఎక్కడినుండి వచ్చిందో చెప్పబడలేదు. ‘శంకుకర్ణుడు’ అనే విశేషణంతో అతని చెవులు మేకుల్లా పొడవైనవని సూచించబడింది. ఇలా ఆదేశం, తవ్వడం, ఎత్తడం, పడవేయడం అనే నాలుగూ క్రమంగా వర్ణించబడ్డాయి.

వాడియైన శస్త్రంతో ఆ మహాసురుడు చావడని గమనించి, అత్యంత నిపుణులైన ఆ నరశ్రేష్ఠులిద్దరూ ఆలోచించి నిశ్చయించుకొని గుంతలో విరాధుని వధను నెరవేర్చారు. కానీ కవి ఒక సూక్ష్మ రహస్యాన్ని బయటపెడుతున్నాడు — వనచారియైన విరాధుడే స్వయంగా రామునికి తెలియజేశాడు, ‘నా వధ శస్త్రం వల్ల జరగదు’ అని; కాబట్టి రాముని చేత బలవంతంగా, యథార్థంగా తన మృత్యువును అతడే కోరుకున్నాడు. అతని ఆ మాటనే విని రాముడు అతనిని గుంతలో పెట్టాలని నిశ్చయించాడు; లోపలికి తోయబడుతున్న ఆ అతిబలుడైన రాక్షసుని అరుపులతో వనం మారుమోగింది. ఎంతో సంతోషించినట్లున్న రామలక్ష్మణులు విరాధుని భూమిలోని గోతిలో పడవేసి, భయం తీరి మహావనంలో ఆనందించారు, రాళ్ళతో ఆ రాక్షసుని కప్పివేశారు. చివరికి బంగారంతో చిత్రించిన విల్లులు గల వారిద్దరూ రాక్షసుని సంహరించి, మైథిలిని దగ్గరకు తీసుకొని, ఆకాశంలో నిలిచిన చంద్రసూర్యుల్లా ఆనందంగా మహావనంలో విహరించారు. చివరి ఐదు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలు. చివరి ఐదు శ్లోకాలలో కవి కథను మళ్ళీ సంక్షేపించి కారణసహితంగా ముగిస్తాడు — ఎందుకు శస్త్రంతో చంపబడలేదు, ఎందుకు గుంతలో ఉంచబడ్డాడు అని. ‘విరాధుడే స్వయంగా తెలియజేశాడు’ అనే మాటతో వధోపాయాన్ని శత్రువే ఇచ్చాడని తెలుస్తుంది; ఇదే రామకథలో మళ్ళీ మళ్ళీ వచ్చే సూత్రం — మరణాసన్నుడైన శత్రువు సత్యం చెబుతాడు. రాళ్ళతో కప్పడం అంత్యసంస్కారమే, అవమానం కాదు. చివరి ఉపమ ‘చంద్రసూర్యుల్లా’ అనేది సోదరుల స్వభావభేదాన్ని సూచిస్తుంది — రాముడు చల్లనివాడు, లక్ష్మణుడు తేజస్వి; ఇద్దరూ ఆకాశంలో నిలిచినట్లు నిర్భయులు. సీత మళ్ళీ లభించింది అనే వాక్యంతో సర్గ ముగుస్తుంది, దానితో గత సర్గపు భయం శాంతిస్తుంది.

தோள்களில் ஏற்றப்பட்டு, ரகுகுலத்தில் சிறந்த காகுத்ஸ்தர்கள் இருவரும் தூக்கிச் செல்லப்படுவதைக் கண்டு, சீதை கைகளை உயர்த்தி உரத்த குரலில் கதறினாள். அவளுடைய புலம்பலில் தன்னைப் பற்றிய அச்சம் இல்லை; சகோதரர்கள் இருவரைப் பற்றிய கவலையே இருக்கிறது: ‘சத்தியம் தவறாதவனும், நல்லொழுக்கம் உடையவனும், தூயவனுமான இந்தத் தசரதனின் மகன் ராமன் லக்ஷ்மணனுடன் கொடிய உருவமுடைய ராக்ஷசனால் தூக்கிச் செல்லப்படுகிறானே! என்னையோ இங்கே கரடிகளும் புலிகளும் சிறுத்தைகளும் தின்றுவிடும்; ஆகவே என்னைக் கொண்டுபோ, காகுத்ஸ்தர்கள் இருவரையும் விட்டுவிடு. ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனே, உனக்கு வணக்கம்.’ பகைவனையும் ‘ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனே’ என்று விளித்து அவள் வேண்டுகிறாள் — தன்னையே கொடுத்துக் கணவனைக் காப்பது என்பது பதிவிரதா தர்மத்தின் உச்சநிலை. வைதேகியின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு வீரர்களான ராமலக்ஷ்மணர்கள் அந்தக் கொடியவனைக் கொல்வதில் வேகம் காட்டினர். சீதையின் கதறலே போருக்குப் புதிய வலிமையை உண்டாக்கியது. இந்தச் சர்க்கத்தில் முதன்முறையாகச் சீதையின் குரல் வீரர்களின் குரல்களைவிட வலிமை பெறுகிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் அவள் அச்சத்தால் நடுங்கினாள்; இங்கோ அவளே தன்னைப் பலியாகக் கொடுக்க விரும்புகிறாள். இந்தப் பகுதியில் கவிஞர் நான்கு சுலோகங்களை மட்டுமே அமைக்கிறார்; ஆயினும் அவற்றில் சீதையின் பண்பு முழுமையாக ஒளிர்கிறது.

சௌமித்ரி அந்தக் கொடியவனின் இடக்கையை முறித்தான்; ராமன் வேகமாக அவனுடைய வலக்கையை முறித்தான். கைகள் முறிந்து நிலைகுலைந்த அவன் விரைவில் மயக்கமுற்று, வஜ்ரத்தால் பிளக்கப்பட்ட மேகம் போன்ற மலையைப் போலத் தரையில் விழுந்தான். பிறகு அவர்கள் இருவரும் முஷ்டிகளாலும் கைகளாலும் கால்களாலும் அந்த ராக்ஷசனை அடித்து, மீண்டும் மீண்டும் தூக்கித் தரையில் நசுக்கினர். ஆனால் பல அம்புகளால் துளைக்கப்பட்டும், இரண்டு வாள்களால் காயப்படுத்தப்பட்டும், பலமுறை தரையில் நசுக்கப்பட்டும் அந்த ராக்ஷசன் சாகவில்லை. எவ்வளவு முயன்றும் கொல்ல முடியாதவனாக மலையைப் போல் கிடந்த அவனைக் கண்டு, அச்சங்களில் அபயம் அளிக்கும் திருமிகு ராமன் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘மனிதருள் புலியே, தவத்தின் வலிமையால் இந்த ராக்ஷசனைப் போரில் ஆயுதத்தால் வெல்ல முடியாது; ஆகவே இவனைப் புதைப்போம்.’ வரத்தின் எல்லையே இங்கே வழியைக் காட்டுகிறது — வரத்தில் ஆயுதத்தால் கொல்லப்படுவது மட்டுமே தடுக்கப்பட்டது, நிலத்தில் புதைப்பது அன்று. கைகள் முறிக்கப்படுவதே போரின் திருப்புமுனை — அவன் கைகள் இருந்தவரை அவர்கள் இருவரும் அவன் தோள்களில் கட்டுண்டிருந்தனர்; கைகள் முறிந்ததும் விடுபட்டனர். ‘வஜ்ரத்தால் பிளக்கப்பட்ட மலை போல’ என்ற உவமை முந்தைய சர்க்கத்தின் ‘மேருவின் பாறைத்தளம்’ என்ற உவமையைத் தொடர்கிறது — அங்கே சூலம் விழுந்தது, இங்கே ராக்ஷசனே விழுகிறான். முஷ்டிகளாலும் கைகளாலும் கால்களாலும் தாக்குதல் என்பது மல்யுத்தத்தின் வருணனை; இது ராமாயணத்தில் அரிது; ஆயுதங்கள் பயனற்றுப் போனதாலேயே அவர்கள் கைகலப்பை மேற்கொண்டனர். ஆயினும் அவன் சாகவில்லை என்பது மீண்டும் மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது; அதனால் வரத்தின் உறுதி நிலைநாட்டப்படுகிறது. ‘அச்சங்களில் அபயம் அளிப்பவன்’ என்ற ராமனின் அடைமொழி இங்கே பொருள் பொதிந்தது — பிறருக்கு அபயம் அளிப்பவன், கொல்ல முடியாத பகைவனைக் கண்டும் கலங்காமல் வழியைச் சிந்திக்கிறான். ‘நிகனாவஹே’ — ‘நாம் இருவரும் புதைப்போம்’ — என்பது ஆத்மனேபதத்தில் இருமை வடிவம்; அதனால் செயல் இருவருக்கும் பொதுவானது என்று சுட்டப்படுகிறது.

‘லக்ஷ்மணா, யானையைப் போன்ற கொடிய இந்த ராக்ஷசனுக்காக இந்தக் காட்டில் மிகப் பெரிய ஒரு குழி தோண்டப்படட்டும்’ என்று ராமன் ஆணையிடுகிறான். இவ்வாறு லக்ஷ்மணனிடம் ‘பள்ளம் தோண்டப்படட்டும்’ என்று சொல்லிவிட்டு, வீரம் மிக்க அவன் விராதனை மிதித்து அவன் கழுத்தின் மேல் காலை வைத்து நின்றான். ராகவன் சொன்னதைக் கேட்ட ராக்ஷசன் மனிதருள் காளையான காகுத்ஸ்தனிடம் பணிவான சொல்லைச் சொன்னான்: ‘மனிதருள் புலியே, இந்திரனுக்கு நிகரான வலிமையுடைய உன்னால் நான் கொல்லப்பட்டேன். மனிதருள் காளையே, மயக்கத்தால் முன்பு உன்னை நான் அறியவில்லை. ஐயா, கௌசல்யை நல்ல மகனைப் பெற்றவள்; நீ ராமன் என்று நான் அறிந்துகொண்டேன்; இவள் பெருமைமிக்க வைதேகி, இவன் பெரும்புகழ் உடைய லக்ஷ்மணன்.’ மரண வேளையில் ஞானம் உதிக்கிறது என்பது இங்கே காட்டப்படுகிறது; பகைவனின் வாயிலிருந்தே ராமனின் அறிமுகம் சொல்லப்படுகிறது. ‘யானைக்குப் போல’ என்ற உவமையால் குழியின் அளவு சுட்டப்படுகிறது — யானைக்கு எத்தகைய பள்ளம் வேண்டுமோ அத்தகையது. ராமனின் கால் கழுத்தின் மேல் இருக்கிறது என்ற சித்திரமே வெற்றியின் அடையாளம். விராதனின் சொல்லில் ‘மயக்கத்தால்’ என்ற சொல் முக்கியமானது — சாபத்தால் உண்டான மயக்கமே அவன் குற்றத்தின் வேர், இயல்பான தீமை அன்று. ‘கௌசல்யை நல்ல மகனைப் பெற்றவள்’ என்ற சொல் ராமாயணத்தில் புகழ்பெற்றது; பால காண்டத்தில் விசுவாமித்திரர் விடியற்காலையில் சொன்னதும் அதுவே. இங்கோ அது ஒரு ராக்ஷசனின் வாயிலிருந்து வெளிப்படுகிறது என்பதே சிறப்பு. ‘பணிவான சொல்’ என்ற சொல்லால் ராக்ஷசனின் மனமாற்றம் சுட்டப்படுகிறது — முன்பு கர்ஜித்தவன் இப்போது பணிந்து நிற்கிறான். இந்தப் பகுதி கதையைப் போரிலிருந்து உரையாடலுக்குக் கொண்டுசெல்கிறது.

‘சாபத்தால் நான் கொடிய ராக்ஷச உடலில் புகுந்தேன்; நான் தும்புரு என்னும் கந்தர்வன், வைசிரவணனான குபேரனால் சபிக்கப்பட்டவன். நான் அவனை மன்றாடி மகிழ்விக்க முயன்றபோது பெரும்புகழ் உடைய அவன் என்னிடம் சொன்னான்: தசரதனின் மகன் ராமன் உன்னைப் போரில் கொல்லும்போது நீ உன் இயல்பான உருவத்தை அடைந்து சுவர்க்கத்துக்குச் செல்வாய். நான் பணிக்குச் சமுகமளிக்காததால் அவன் சினந்து இவ்வாறு சொன்னான்; ரம்பையின் மீது பற்றுக் கொண்டிருந்த என்னிடம் அரசன் வைசிரவணன் இதைச் சொன்னான். உன் அருளால் நான் மிகக் கொடிய சாபத்திலிருந்து விடுபட்டேன்; என் உலகுக்குச் செல்வேன். பகைவரை வாட்டுபவனே, உங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்.’ பிறகு அவன் வழியையும் காட்டுகிறான்: ‘இங்கிருந்து ஒன்றரை யோஜனை தொலைவில் சூரியனைப் போன்ற, தர்மாத்மாவான, வீரமிக்க மகரிஷி சரபங்கர் வசிக்கிறார்; அவரிடம் விரைவில் செல்; அவர் உனக்கு நன்மை எது என்று சொல்வார். என்னைப் பள்ளத்தில் இட்டுவிட்டு நலமாகச் செல். உயிர் நீங்கிய ராக்ஷசர்களுக்கு இதுவே தொன்றுதொட்ட முறை; பள்ளத்தில் வைக்கப்படுபவர்களுக்கு நிலையான உலகங்கள் கிடைக்கின்றன.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, அம்புகளால் வருந்திய பெருவலிமையுடைய விராதன் உடலை விட்டுச் சுவர்க்கத்தை அடைந்தான். பகைவனே வழிகாட்டியாக மாறினான் என்பதே இந்தப் பகுதியின் விந்தை. தும்புரு கந்தர்வர்களில் புகழ்பெற்ற பாடகன்; ரம்பையிடம் பற்றுக் கொண்டு அவன் வைசிரவணனின் பணிக்குச் சமுகமளிக்கவில்லை; அதனால் சபிக்கப்பட்டான். சாபத்திலேயே விடுதலைக்கான எல்லையும் குறிக்கப்பட்டது — ‘ராமனால் கொல்லப்படும்போது விடுபடுவாய்’ என்று; ஆகவே விராதனின் வதம் உண்மையில் அவனுக்குச் செய்த அருளே. அச்சுப் பதிப்பில் பதினெட்டு, பத்தொன்பதாம் சுலோகங்களின் பாதிகளின் வரிசை திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து வேறுபடுகிறது — அங்கே ‘இதி வைஸ்ரவணோ ராஜா’ என்பது முன்னும், ‘அனுபஸ்தீயமானோ மாம்’ என்பது பின்னும் வருகின்றன; வல்கேட் பாடத்திலோ நேர்மாறாக. இரண்டிலும் பொருள் பொருந்துகிறது; இந்தி உரையும் அச்சிட்ட வரிசையையே பின்பற்றுகிறது. சரபங்கரைப் பற்றிய வழிகாட்டல் அடுத்த சர்க்கத்துக்குப் பாலம் — விராதனே ராமனுக்கு அடுத்த வழியைக் காட்டுகிறான். ‘பள்ளத்தில் வைக்கப்படுபவர்களுக்கு நிலையான உலகங்கள் கிடைக்கின்றன’ என்ற சொல் ராக்ஷசர்களின் மறுமை நம்பிக்கையைக் காட்டுகிறது; அவர்களுக்குத் தகனச் சடங்கு இல்லை, புதைப்பதே வழி.

அதைக் கேட்ட ராகவன் லக்ஷ்மணனுக்கு ஆணையிட்டான்: ‘யானையைப் போன்ற கொடியவனும், கொடுஞ்செயல் புரிபவனுமான இந்த ராக்ஷசனுக்காக இந்தக் காட்டில் மிகப் பெரிய குழி ஒன்று தோண்டப்படட்டும்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு வீரம் மிக்க அவன் விராதனை மிதித்து அவன் கழுத்தின் மேல் காலை வைத்து நின்றான். அச்சுப் பதிப்பில் இந்த இரண்டு சுலோகங்களும் (25, 26) பதினொன்று, பன்னிரண்டாம் சுலோகங்களின் ஏறக்குறைய மறுபடியான கூற்றே; இருபத்தைந்தாம் சுலோகத்தின் பின்பாதியில் மட்டும் ‘ஸுமஹான் ஸ்வப்ர:’, ‘ரௌத்ரகர்மண:’ என்ற பாடவேறுபாடு உள்ளது. பிறகு லக்ஷ்மணன் மண்வெட்டியை எடுத்துக்கொண்டு அந்தப் பேருருவனான விராதனின் அருகிலேயே சிறந்ததொரு குழியைத் தோண்டினான். அதன் பின், கழுத்து விடுவிக்கப்பட்டவனும், ஆப்பு போன்ற காதுகளை உடையவனும், பேரொலி எழுப்புபவனுமான விராதனை, பயங்கரமாகக் கர்ஜித்துக்கொண்டிருக்கையிலேயே தூக்கிக் குழியில் போட்டனர். போரில் கொடியவர்களும், விரைந்த வீரம் உடையவர்களும், களத்தில் உறுதியானவர்களுமான ராமலக்ஷ்மணர்கள் மகிழ்ச்சியுடன் கர்ஜித்துக்கொண்டிருந்த அந்த ராக்ஷசனை வலிமையுடன் தூக்கி எறிந்தனர். ஏறக்குறைய மறுபடியான கூற்றான இந்தப் பகுதி வல்கேட் பாடத்தின் சிறப்பு; திறனாய்வுப் பதிப்பில் பதினொன்று, பன்னிரண்டாம் சுலோகங்களுக்கு இணையாக இந்த இரண்டு சுலோகங்களும் இல்லை. அச்சிட்ட பாடமரபில் வரிசை மாற்றத்தால் ஆணை இருமுறை வைக்கப்பட்டிருக்கலாம் — முதலில் கொல்லும் வழியாகவும், பிறகு விராதன் இறந்த பின் உடலுக்குச் செய்யும் சடங்காகவும்; இந்தி உரையும் ‘அவன் எவ்வாறு பள்ளத்தில் போடப்பட்டான் என்பது இப்போது சொல்லப்படுகிறது’ என்று அடைப்புக்குறிக்குள் இதையே தெளிவுபடுத்துகிறது. ‘கனித்ரம்’ என்பது மண்வெட்டி போன்ற கருவி; காட்டில் அது எங்கிருந்து வந்தது என்று சொல்லப்படவில்லை. ‘சங்குகர்ணன்’ என்ற அடைமொழியால் அவன் காதுகள் ஆப்பைப் போல நீண்டவை என்று சுட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு ஆணை, தோண்டுதல், தூக்குதல், குழியில் இடுதல் ஆகிய நான்கும் வரிசையாக வருணிக்கப்படுகின்றன.

கூர்மையான ஆயுதத்தால் அந்தப் பேரசுரனைக் கொல்ல முடியாது என்பதைக் கண்டு, மிகுந்த திறமை வாய்ந்த மனிதருள் காளைகளான அவ்விருவரும் ஆலோசித்து, பள்ளத்தில் விராதனின் வதத்தை நிகழ்த்தினர். ஆனால் கவிஞர் ஒரு நுட்பமான ரகசியத்தை வெளிப்படுத்துகிறார் — காட்டில் திரிந்த விராதனே ராமனிடம் தெரிவித்திருந்தான்: ‘என் மரணம் ஆயுதத்தால் நிகழாது; ஆகவே ராமனால் வலிந்து நிகழ்த்தப்படும் உண்மையான மரணத்தையே நான் விரும்புகிறேன்’ என்று. அந்தச் சொல்லைக் கேட்டே ராமன் அவனைப் பள்ளத்தில் இடத் தீர்மானித்தான்; அவ்வாறு உள்ளே இடப்பட்டபோது அந்த மிகுந்த வலிமையுடைய ராக்ஷசன் காட்டையே ஒலிக்கச் செய்தான். மிக மகிழ்ந்தவர்கள் போன்ற ராமலக்ஷ்மணர்கள் விராதனை நிலத்தின் பிளவில் வீழ்த்தி, அச்சம் நீங்கியவர்களாக அந்தப் பெருங்காட்டில் மகிழ்ந்தனர்; கற்களால் அந்த ராக்ஷசனை மூடி மறைத்தனர். இறுதியில், பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்ட விற்களை உடைய அவர்கள் இருவரும் ராக்ஷசனைக் கொன்று, மைதிலியை அழைத்துக்கொண்டு, வானில் நிற்கும் சந்திரனும் சூரியனும் போல, மகிழ்ச்சியுடன் அந்தப் பெருங்காட்டில் உலவினர். கடைசி ஐந்து சுலோகங்கள் நீண்ட யாப்பில் அமைந்தவை. கடைசி ஐந்து சுலோகங்களில் கவிஞர் கதையை மீண்டும் சுருக்கிக் காரணத்தோடு முடிக்கிறார் — ஏன் ஆயுதத்தால் கொல்லப்படவில்லை, ஏன் பள்ளத்தில் இடப்பட்டான் என்று. ‘விராதனே தெரிவித்தான்’ என்ற சொல்லால், கொல்லும் வழியைப் பகைவனே தந்தான் என்று தெரிகிறது; ராமகதையில் மீண்டும் மீண்டும் வரும் இழை இதுவே — சாகும் தறுவாயில் பகைவன் உண்மையைச் சொல்கிறான். கற்களால் மூடுவது இறுதிச் சடங்கு, அவமதிப்பு அன்று. கடைசி உவமையான ‘சந்திரனும் சூரியனும் போல’ என்பது சகோதரர்களின் இயல்பு வேறுபாட்டைச் சுட்டுகிறது — ராமன் குளிர்ந்தவன், லக்ஷ்மணன் ஒளிமிக்கவன்; இருவரும் வானில் நிற்பவர்கள் போல அச்சமற்றவர்கள். சீதை மீண்டும் அடையப்பட்டாள் என்ற வாக்கியத்துடன் சர்க்கம் முடிகிறது; அதனால் முந்தைய சர்க்கத்தின் அச்சம் அமைதி பெறுகிறது.

ಹೆಗಲೇರಿದ, ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಇಬ್ಬರು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರೂ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸೀತೆ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ದೊಡ್ಡ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಂದಿಸಿದಳು. ಅವಳ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಭಯವಿಲ್ಲ, ಸಹೋದರರ ಚಿಂತೆಯೇ ಇದೆ — ‘ಸತ್ಯವಂತನೂ ಶೀಲವಂತನೂ ಶುಚಿಯೂ ಆದ ಈ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರೌದ್ರರೂಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ! ನನ್ನನ್ನಾದರೋ ಇಲ್ಲಿ ಕರಡಿಗಳೂ ಹುಲಿಗಳೂ ಚಿರತೆಗಳೂ ತಿಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯು, ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಓ ರಾಕ್ಷಸೋತ್ತಮ.’ ಶತ್ರುವನ್ನೂ ‘ರಾಕ್ಷಸೋತ್ತಮ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಅವಳು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ತನ್ನನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಪತಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಪರಮಾವಧಿ. ವೈದೇಹಿಯ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವೀರರಾದ ಆ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಆ ದುರಾತ್ಮನ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ವೇಗವನ್ನು ತೋರಿದರು. ಸೀತೆಯ ಆಕ್ರಂದನವೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಬಲವನ್ನು ತಂದಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಶೂರರ ಮಾತುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದ್ದಳು; ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅವಳು ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು ಬಲಿಯಾಗಿ ಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಕವಿ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೇ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶೀಲ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಆ ರೌದ್ರನ ಎಡತೋಳನ್ನು ಮುರಿದನು, ರಾಮನು ರಭಸದಿಂದ ಅವನ ಬಲತೋಳನ್ನು ಮುರಿದನು. ತೋಳುಗಳು ಮುರಿದು ಕಂಗೆಟ್ಟ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ, ವಜ್ರದಿಂದ ಸೀಳಿದ, ಮೇಘದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಅನಂತರ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ತೋಳುಗಳಿಂದ, ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಎತ್ತಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡರೂ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಅನೇಕ ಬಾರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಸಾಯಲಿಲ್ಲ. ಪರ್ವತದಂತೆ ಸರ್ವಥಾ ಅವಧ್ಯನಾದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು, ಭಯದಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನೀಯುವ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಮನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಓ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ, ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲದಿಂದ ಈ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನನ್ನು ಹೂಳೋಣ.’ ವರದ ಮಿತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ವರದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ವಧೆ ಮಾತ್ರ ನಿಷಿದ್ಧ, ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೂಳುವುದಲ್ಲ. ತೋಳುಗಳ ಭಂಗವೇ ಯುದ್ಧದ ತಿರುವು — ಅವನ ತೋಳುಗಳು ಇರುವವರೆಗೂ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಅವನ ಹೆಗಲಿಗೆ ಬದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು; ತೋಳುಗಳು ಮುರಿದೊಡನೆ ಅವರು ಮುಕ್ತರಾದರು. ‘ವಜ್ರಭಿನ್ನಃ ಅಚಲಃ ಇವ’ (ವಜ್ರದಿಂದ ಸೀಳಿದ ಪರ್ವತದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಮೇರುವಿನ ಬಂಡೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಶೂಲ ಬಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸನೇ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಮುಷ್ಟಿ, ತೋಳು, ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯುವುದು ಮಲ್ಲಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆ, ಇದು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ವಿರಳ; ಶಸ್ತ್ರಗಳು ವಿಫಲವಾದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರು ಬಾಹುಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊರೆಹೋದರು. ಆದರೂ ಅವನು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ವರದ ದೃಢತೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭಯೇಷ್ವಭಯದಃ’ (ಭಯದಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನೀಯುವವನು) ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಇಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ಇತರರಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನೀಯುವವನು ತಾನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಅವಧ್ಯನಾಗಿ ಕಂಡರೂ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಉಪಾಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ನಿಖನಾವಹೇ’ (ಹೂಳೋಣ) ಎಂಬುದು ಆತ್ಮನೇಪದದ ದ್ವಿವಚನ; ಇದರಿಂದ ಕಾರ್ಯವು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನವಾದದ್ದು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

‘ಆನೆಯಂತಿರುವ ಈ ರೌದ್ರ ರಾಕ್ಷಸನಿಗಾಗಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಗುಂಡಿಯನ್ನು ತೋಡು’ ಎಂದು ರಾಮನು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ‘ಹಳ್ಳವನ್ನು ತೋಡು’ ಎಂದೂ ಹೇಳಿ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ವಿರಾಧನನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ಅವನ ಕತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟು ನಿಂತನು. ರಾಘವನು ಹೇಳಿದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ವಿನಯದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಓ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರ, ಇಂದ್ರಸಮಾನ ಬಲವುಳ್ಳ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಹತನಾದೆ. ಮೋಹದಿಂದ ಮೊದಲು ನಿನ್ನನ್ನು ನಾನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ, ಓ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠ. ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸತ್ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆದವಳು, ಅಪ್ಪಾ; ನೀನು ರಾಮನೆಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿಯಿತು, ಇವಳು ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿ ವೈದೇಹಿ, ಇವನು ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ.’ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ವೈರಿಯ ಬಾಯಿಂದಲೇ ರಾಮನ ಪರಿಚಯ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಕುಂಜರಸ್ಯ ಇವ’ (ಆನೆಗೆಂಬಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಗುಂಡಿಯ ಗಾತ್ರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಆನೆಗೆ ಎಂತಹ ಗುಂಡಿಯೋ ಅಂತಹದು. ರಾಮನ ಕಾಲು ಕತ್ತಿನ ಮೇಲಿದೆ ಎಂಬ ಚಿತ್ರವೇ ವಿಜಯದ ಸಂಕೇತ. ವಿರಾಧನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಮೋಹಾತ್’ (ಮೋಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಶಾಪದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮೋಹವೇ ಅವನ ಅಪರಾಧದ ಮೂಲ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ದುಷ್ಟತನವಲ್ಲ. ‘ಕೌಸಲ್ಯಾ ಸುಪ್ರಜಾಃ’ (ಕೌಸಲ್ಯೆ ಸತ್ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆದವಳು) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅದನ್ನೇ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನು ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮುಂಜಾನೆ ಹೇಳಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿಯಾದರೋ ಅದು ರಾಕ್ಷಸನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬಂದಿದೆ ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷ. ‘ಪ್ರಶ್ರಿತಂ ವಚಃ’ (ವಿನಯದ ಮಾತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನ ಪರಿವರ್ತನೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು ಈಗ ವಿನೀತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಭಾಗವು ಕಥೆಯನ್ನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಸಂವಾದದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.

‘ಶಾಪದಿಂದ ನಾನು ಘೋರವಾದ ರಾಕ್ಷಸದೇಹವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ; ನಾನು ತುಂಬುರು ಎಂಬ ಗಂಧರ್ವ, ವೈಶ್ರವಣನಿಂದ (ಕುಬೇರನಿಂದ) ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು. ನಾನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದಾಗ ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ನನಗೆ ಹೇಳಿದನು — ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ನಿನ್ನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದಾಗ, ನಿನ್ನ ಸಹಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು ನೀನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ. ನಾನು ಸೇವೆಗೆ ಹಾಜರಾಗದಿದ್ದುದರಿಂದ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಅವನು ಹೀಗೆ ನುಡಿದನು; ರಂಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದ ನನಗೆ ರಾಜ ವೈಶ್ರವಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ನಾನು ಅತಿ ದಾರುಣವಾದ ಶಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದೆ; ನನ್ನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ನಿಮಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಓ ಪರಂತಪ.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಲ್ಲಿಂದ ಒಂದೂವರೆ ಯೋಜನ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಸಮಾನನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ಶರಭಂಗರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಹೋಗು, ಅವರು ನಿನಗೆ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ತಿಳಿಸುವರು. ನನ್ನನ್ನು ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಇಳಿಸಿ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಹೋಗು — ಪ್ರಾಣಹೋದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಇದೇ ಸನಾತನ ಧರ್ಮ; ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಡುವವರಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಲೋಕಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಮಹಾಬಲಿ ವಿರಾಧನು ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದನು. ಶತ್ರುವೇ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕನಾದನು ಎಂಬುದು ಈ ಭಾಗದ ವೈಚಿತ್ರ್ಯ. ತುಂಬುರುವು ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಗಾಯಕ; ರಂಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ಅವನು ವೈಶ್ರವಣನ ಸೇವೆಗೆ ಹಾಜರಾಗಲಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಶಾಪದಲ್ಲಿಯೇ ಮೋಕ್ಷದ ಅವಧಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ‘ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುವೆ’ ಎಂದು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿರಾಧನ ವಧೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹವೇ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ 18 ಮತ್ತು 19ನೆಯ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕಗಳ ಕ್ರಮವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ‘ಇತಿ ವೈಶ್ರವಣೋ ರಾಜಾ’ ಎಂಬುದು ಮೊದಲು, ‘ಅನುಪಸ್ಥೀಯಮಾನೋ ಮಾಂ’ ಎಂಬುದು ಅನಂತರ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ತದ್ವಿರುದ್ಧ. ಎರಡು ಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಥ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಮುದ್ರಿತ ಕ್ರಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಶರಭಂಗರ ನಿರ್ದೇಶವು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ — ವಿರಾಧನೇ ರಾಮನ ಮುಂದಿನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವಟೇ ಯೇ ನಿಧೀಯಂತೇ ತೇಷಾಂ ಲೋಕಾಃ ಸನಾತನಾಃ’ (ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಡುವವರಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಲೋಕಗಳು) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಕ್ಷಸರ ಪಾರಲೌಕಿಕ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವರಿಗೆ ದಹನಸಂಸ್ಕಾರವಿಲ್ಲ, ಹೂಳುವುದೇ ಗತಿ.

ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು — ‘ಆನೆಯಂತಿರುವ, ರೌದ್ರಕರ್ಮಿಯಾದ ಈ ರೌದ್ರ ರಾಕ್ಷಸನಿಗಾಗಿ ಈ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಗುಂಡಿಯನ್ನು ತೋಡು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಅವನು ವಿರಾಧನನ್ನು ಮೆಟ್ಟಿ ಅವನ ಕತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟು ನಿಂತನು. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು (25, 26) 11 ಮತ್ತು 12ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಬಹುತೇಕ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ; 25ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಾದರೋ ‘ಸುಮಹಾನ್ ಶ್ವಭ್ರಃ’, ‘ರೌದ್ರಕರ್ಮಣಃ’ ಎಂಬ ಪಾಠಭೇದವಿದೆ. ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗುದ್ದಲಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಆ ಮಹಾಕಾಯ ವಿರಾಧನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಒಂದು ಉತ್ತಮವಾದ ಗುಂಡಿಯನ್ನು ತೋಡಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಕತ್ತಿನಿಂದ ಕಾಲು ತೆಗೆದು, ಗೂಟದಂತಹ ಕಿವಿಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾಧ್ವನಿಯ, ಭೈರವಸ್ವರದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿರಾಧನನ್ನು ಎತ್ತಿ ಗುಂಡಿಗೆ ಎಸೆದರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದಾರುಣರೂ ಶೀಘ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಕದನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರೂ ಆದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಬಲದಿಂದ ಎತ್ತಿ ಎಸೆದರು. ಬಹುತೇಕ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಂತಿರುವ ಈ ಭಾಗವು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 11 ಮತ್ತು 12ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿಲ್ಲ. ಬಹುಶಃ ಮುದ್ರಿತ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಆದೇಶವನ್ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮೊದಲು ವಧೋಪಾಯವಾಗಿ, ಅನಂತರ ವಿರಾಧನ ಮರಣಾನಂತರ ಶವಸಂಸ್ಕಾರವಾಗಿ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಅವನನ್ನು ಗುಂಡಿಗೆ ಹೇಗೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಈಗ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಆವರಣದ ಟಿಪ್ಪಣಿಯಿಂದ ಇದನ್ನೇ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಖನಿತ್ರಮ್’ ಎಂದರೆ ಗುದ್ದಲಿಯಂತಹ ಉಪಕರಣ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅದು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳಿಲ್ಲ. ‘ಶಂಕುಕರ್ಣಮ್’ (ಗೂಟದಂತಹ ಕಿವಿಗಳುಳ್ಳವನನ್ನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಅವನ ಕಿವಿಗಳು ಮೊಳೆಯಂತೆ ಉದ್ದವಾಗಿದ್ದವು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಆದೇಶ, ತೋಡುವಿಕೆ, ಎತ್ತುವಿಕೆ, ಎಸೆಯುವಿಕೆ — ಈ ನಾಲ್ಕನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಹರಿತವಾದ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆ ಮಹಾಸುರನು ಅವಧ್ಯನೆಂಬುದನ್ನು ಕಂಡು, ಅತ್ಯಂತ ನಿಪುಣರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಆಲೋಚಿಸಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ವಿರಾಧನ ವಧೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಕವಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಿರಾಧನೇ ಸ್ವತಃ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದ್ದನು: ನನ್ನ ವಧೆ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆಗಲಾರದು, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಕೈಯಿಂದ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ತನಗೆ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಬಯಸಿದ್ದನು. ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನೇ ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಗುಂಡಿಗೆ ಹಾಕುವ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿದನು; ಗುಂಡಿಗೆ ಹಾಕಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಅತಿಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಕಾಡನ್ನೇ ಮೊಳಗಿಸಿದನು. ಸಂತುಷ್ಟರಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ವಿರಾಧನನ್ನು ನೆಲದ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸಿ, ಭಯರಹಿತರಾಗಿ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸಿದರು, ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಚಿತ್ತಾರದ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನುಳ್ಳ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಂದು, ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಜೊತೆಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿದರು. ಕೊನೆಯ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿವೆ. ಕೊನೆಯ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿ ಕಾರಣಸಹಿತವಾಗಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಏಕೆ ಹತನಾಗಲಿಲ್ಲ, ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು ಎಂದು. ‘ಸ್ವಯಂ ವಿರಾಧೇನ ನಿವೇದಿತಃ’ (ವಿರಾಧನೇ ಸ್ವತಃ ನಿವೇದಿಸಿದ್ದು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದೇನೆಂದರೆ ವಧೋಪಾಯವನ್ನು ಶತ್ರುವೇ ಕೊಟ್ಟನು; ರಾಮಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸುವ ಸೂತ್ರ ಇದೇ — ಮರಣಾಸನ್ನನಾದ ಶತ್ರು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚುವುದು ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರ, ಅವಮಾನವಲ್ಲ. ‘ಚಂದ್ರದಿವಾಕರೌ ಇವ’ (ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರಂತೆ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಉಪಮೆ ಸಹೋದರರ ಸ್ವಭಾವಭೇದವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಶೀತಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತೇಜಸ್ವಿ; ಇಬ್ಬರೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವವರಂತೆ ನಿರ್ಭಯರು. ಸೀತೆ ಮತ್ತೆ ದೊರೆತಳು ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದೊಡನೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಭಯ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ.

ചുമലിലേറ്റപ്പെട്ട്, കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്ന രഘുശ്രേഷ്ഠരായ കാകുത്സ്ഥന്മാരെ കണ്ട് സീത കൈകളുയർത്തി ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു. അവരുടെ വിലാപത്തിൽ തന്റെ ഭയമല്ല, സഹോദരന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തമാത്രമാണ്: ‘സത്യവാനും ശീലവാനും ശുദ്ധനുമായ ഈ ദാശരഥി രാമനെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രൗദ്രരൂപനായ രാക്ഷസൻ കൊണ്ടുപോകുന്നു! എന്നെയാകട്ടെ ഇവിടെ കരടികളും പുലികളും പുള്ളിപ്പുലികളും ഭക്ഷിക്കും; അതുകൊണ്ട് എന്നെ കൊണ്ടുപോകൂ, കാകുത്സ്ഥന്മാരെ വിട്ടയയ്ക്കൂ. രാക്ഷസോത്തമാ, നിനക്കു നമസ്കാരം.’ ശത്രുവിനെപ്പോലും ‘രാക്ഷസോത്തമാ’ എന്നു വിളിച്ച് അവർ പ്രാർഥിക്കുന്നു — തന്നെത്തന്നെ നൽകി ഭർത്താവിനെ രക്ഷിക്കുക എന്നതു പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ്. വൈദേഹിയുടെ ആ വാക്കുകേട്ട് വീരരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ആ ദുരാത്മാവിനെ കൊല്ലാൻ വേഗം കൂട്ടി. സീതയുടെ നിലവിളിതന്നെയാണ് യുദ്ധത്തിനു പുതിയ ബലം നൽകിയത്. ഈ സർഗത്തിൽ ആദ്യമായി സീതയുടെ വാക്ക് ശൂരന്മാരുടെ വാക്കുകളെക്കാൾ പ്രഭാവമുള്ളതായിത്തീരുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അവർ ഭയംകൊണ്ടു വിറയ്ക്കുകയായിരുന്നു; ഇവിടെയാകട്ടെ അവർ സ്വയം തന്നെത്തന്നെ ബലിയായി നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. കവി ഈ ഭാഗത്തു നാലു ശ്ലോകങ്ങൾമാത്രമേ രചിക്കുന്നുള്ളൂ; എന്നിട്ടും അവയിൽ സീതയുടെ ശീലം പൂർണമായി പ്രകാശിക്കുന്നു.

സൗമിത്രി ആ രൗദ്രന്റെ ഇടത്തേ കൈ ഒടിച്ചു; രാമൻ ശക്തിയോടെ അവന്റെ വലത്തേ കൈയും. കൈകളൊടിഞ്ഞു പരിഭ്രാന്തനായ അവൻ വേഗം ബോധംകെട്ട്, വജ്രമേറ്റു പിളർന്ന മേഘംപോലെയുള്ള പർവതമെന്നപോലെ ഭൂമിയിൽ വീണു. പിന്നെ അവർ ഇരുവരും മുഷ്ടികൾകൊണ്ടും കൈകൾകൊണ്ടും കാലുകൾകൊണ്ടും ആ രാക്ഷസനെ പ്രഹരിച്ചും വീണ്ടും വീണ്ടും പൊക്കിയെടുത്തും നിലത്തിട്ടു ഞെരിച്ചു. എന്നാൽ അനേകം ബാണങ്ങളേറ്റു തുളഞ്ഞിട്ടും വാളുകളാൽ മുറിവേറ്റിട്ടും പലതവണ നിലത്തിട്ടു ഞെരിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ആ രാക്ഷസൻ മരിച്ചില്ല. അത്യന്തം അവധ്യനും പർവതതുല്യനുമായ അവനെ കണ്ട്, ഭയങ്ങളിൽ അഭയം നൽകുന്ന ശ്രീമാനായ രാമൻ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘പുരുഷവ്യാഘ്രാ, തപസ്സിന്റെ ബലത്താൽ ഈ രാക്ഷസനെ യുദ്ധത്തിൽ ശസ്ത്രംകൊണ്ടു ജയിക്കാനാവില്ല; അതുകൊണ്ട് നമുക്ക് ഇവനെ കുഴിച്ചുമൂടാം.’ വരത്തിന്റെ പരിധിതന്നെയാണ് ഇവിടെ ഉപായം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — വരത്തിൽ വിലക്കിയിരിക്കുന്നതു ശസ്ത്രംകൊണ്ടുള്ള വധംമാത്രമാണ്, മണ്ണിൽ കുഴിച്ചുമൂടുന്നതല്ല. കൈകൾ ഒടിച്ചതാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ വഴിത്തിരിവ് — അവന്റെ കൈകൾ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തോളം അവർ അവന്റെ ചുമലിൽ ബന്ധിതരായിരുന്നു; കൈകൾ ഒടിഞ്ഞതോടെ അവർ മോചിതരായി. ‘വജ്രഭിന്നോ അചല ഇവ’ (വജ്രമേറ്റു പിളർന്ന പർവതംപോലെ) എന്ന ഉപമ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ‘മേരുവിന്റെ ശിലാതലം’ എന്ന ഉപമയെ പിന്തുടരുന്നു — അവിടെ വീണതു ശൂലം, ഇവിടെ രാക്ഷസൻതന്നെ. മുഷ്ടിയും കൈയും കാലുംകൊണ്ടുള്ള പ്രഹരം ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിന്റെ (കൈയാങ്കളിയുടെ) വർണനയാണ്; അതു രാമായണത്തിൽ വിരളമാണ്; ശസ്ത്രങ്ങൾ വിഫലമായതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവർ ബാഹുയുദ്ധത്തെ ആശ്രയിച്ചത്. എന്നിട്ടും അവൻ മരിക്കുന്നില്ല എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വരത്തിന്റെ ദൃഢത ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഭയേഷ്വഭയദഃ’ (ഭയങ്ങളിൽ അഭയം നൽകുന്നവൻ) എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം ഇവിടെ അർഥവത്താണ് — മറ്റുള്ളവർക്ക് അഭയം നൽകുന്നവൻ ശത്രുവിനെ അവധ്യനായി കണ്ടിട്ടും വ്യാകുലനാകുന്നില്ല, ഉപായം ആലോചിക്കുകയാണു ചെയ്യുന്നത്. ‘നിഖനാവഹേ’ (നമുക്കു കുഴിച്ചുമൂടാം) എന്നത് ആത്മനേപദത്തിലെ ദ്വിവചനമാണ്; പ്രവൃത്തി ഇരുവർക്കും പൊതുവാണെന്ന് അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘ലക്ഷ്മണാ, ആനയെപ്പോലെ രൗദ്രനായ ഈ രാക്ഷസനുവേണ്ടി ഈ വനത്തിൽ അതിവിശാലമായ ഒരു കുഴി കുഴിക്കട്ടെ’ എന്നു രാമൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞ്, ‘ഒരു കിടങ്ങു കുഴിക്കട്ടെ’ എന്നും പറഞ്ഞ്, വീര്യവാനായ അദ്ദേഹം വിരാധനെ കീഴടക്കി അവന്റെ കഴുത്തിൽ കാലൂന്നി നിന്നു. രാഘവൻ പറഞ്ഞതു കേട്ട് രാക്ഷസൻ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ കാകുത്സ്ഥനോടു വിനയപൂർവം പറഞ്ഞു: ‘പുരുഷവ്യാഘ്രാ, ഇന്ദ്രതുല്യബലനായ അങ്ങ് എന്നെ കൊന്നിരിക്കുന്നു. പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, മോഹംകൊണ്ട് ഞാൻ മുൻപ് അങ്ങയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല. ഉണ്ണീ, കൗസല്യ നല്ല സന്താനമുള്ളവളാണ്; അങ്ങു രാമനാണെന്നു ഞാൻ അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇതു മഹാഭാഗയായ വൈദേഹി, ഇതു മഹായശസ്വിയായ ലക്ഷ്മണൻ.’ മരണസമയത്തു ജ്ഞാനം ഉദിക്കുന്നു എന്ന് ഇവിടെ കാണിക്കുന്നു; ശത്രുവിന്റെ വായിൽനിന്നുതന്നെ രാമന്റെ പരിചയം പറയപ്പെടുന്നു. ‘കുഞ്ജരസ്യേവ’ (ആനയ്ക്കെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമകൊണ്ട് കുഴിയുടെ വലിപ്പം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ആനയ്ക്കുവേണ്ടി എങ്ങനെയുള്ള കുഴിയോ, അങ്ങനെയുള്ളത്. രാമന്റെ കാൽ കഴുത്തിൽ ഊന്നിനിൽക്കുന്നു എന്ന ചിത്രംതന്നെ വിജയത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. വിരാധന്റെ വാക്കിൽ ‘മോഹാത്’ (മോഹംകൊണ്ട്) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ശാപംകൊണ്ടുണ്ടായ മോഹമാണ് അവന്റെ അപരാധത്തിന്റെ മൂലം, സ്വാഭാവികമായ ദുഷ്ടതയല്ല. ‘കൗസല്യാ സുപ്രജാഃ’ (കൗസല്യ നല്ല സന്താനമുള്ളവൾ) എന്ന വാക്കു രാമായണത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; ബാലകാണ്ഡത്തിൽ പ്രഭാതത്തിൽ വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞതും ഇതുതന്നെ. ഇവിടെയാകട്ടെ അതു രാക്ഷസന്റെ വായിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു എന്നതാണ് വിശേഷം. ‘പ്രശ്രിതം വചഃ’ (വിനയപൂർവമായ വാക്ക്) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാക്ഷസന്റെ പരിവർത്തനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മുൻപ് ഗർജിച്ചിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ വിനീതനാണ്. ഈ ഭാഗം കഥയെ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു സംവാദത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു.

‘ശാപംമൂലമാണു ഞാൻ ഘോരമായ രാക്ഷസശരീരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചത്; തുംബുരു എന്ന ഗന്ധർവനാണു ഞാൻ, വൈശ്രവണൻ (കുബേരൻ) ശപിച്ചവൻ. ഞാൻ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ ആ മഹായശസ്വി എന്നോടു പറഞ്ഞു: ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ നിന്നെ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലുമ്പോൾ നീ സ്വന്തം പ്രകൃതി വീണ്ടെടുത്ത് സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകും. ഞാൻ സേവയ്ക്കു ഹാജരാകാതിരുന്നപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായി അദ്ദേഹം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു; രംഭയിൽ ആസക്തനായിരുന്ന എന്നോട് വൈശ്രവണരാജാവു പറഞ്ഞത് ഇതാണ്. അങ്ങയുടെ പ്രസാദത്താൽ അതിദാരുണമായ ശാപത്തിൽനിന്നു ഞാൻ മുക്തനായി; ഞാൻ എന്റെ ലോകത്തേക്കു പോകും. ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവനേ, നിങ്ങൾക്കു സ്വസ്തി.’ പിന്നെ അവൻ വഴിയും ഉപദേശിക്കുന്നു: ‘ഇവിടെനിന്ന് ഒന്നര യോജന അകലെ സൂര്യതുല്യനും ധർമാത്മാവും പ്രതാപവാനുമായ ശരഭംഗമഹർഷി വസിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തെ വേഗം ചെന്നുകാണുക, അദ്ദേഹം അങ്ങേക്കു ശ്രേയസ്സായതു പറഞ്ഞുതരും. എന്നെ കുഴിയിലിട്ട് അങ്ങു സുഖമായി പൊയ്ക്കൊള്ളുക — ജീവൻ പോയ രാക്ഷസരുടെ സനാതനധർമമാണിത്; കുഴിയിൽ നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നവർക്കു സനാതനലോകങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ശരപീഡിതനായ മഹാബലനായ വിരാധൻ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. ശത്രുതന്നെ വഴികാട്ടിയായിത്തീർന്നു എന്നതാണ് ഈ ഭാഗത്തിന്റെ വൈചിത്ര്യം. തുംബുരു ഗന്ധർവന്മാരിൽ പ്രസിദ്ധനായ ഗായകനാണ്; രംഭയിൽ ആസക്തനായി അദ്ദേഹം വൈശ്രവണന്റെ സേവയിൽ ഹാജരായില്ല, അതുകൊണ്ട് ശപിക്കപ്പെട്ടു. ശാപത്തിൽത്തന്നെ മോക്ഷത്തിന്റെ അവധി നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു — ‘രാമനാൽ കൊല്ലപ്പെടുമ്പോൾ നീ മുക്തനാകും’ എന്ന്; അതുകൊണ്ട് വിരാധന്റെ വധം യഥാർഥത്തിൽ അവനുള്ള അനുഗ്രഹംതന്നെയാണ്. മുദ്രണത്തിൽ പതിനെട്ടും പത്തൊമ്പതും ശ്ലോകങ്ങളിലെ അർധശ്ലോകങ്ങളുടെ ക്രമം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — അവിടെ ‘ഇതി വൈശ്രവണോ രാജാ’ എന്നതു മുന്നിലും ‘അനുപസ്ഥീയമാനോ മാം’ എന്നതു പിന്നിലും; പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) നേരെ തിരിച്ചും. രണ്ടിടത്തും അർഥം യോജിക്കുന്നു; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും മുദ്രിതക്രമംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു. ശരഭംഗനെക്കുറിച്ചുള്ള നിർദേശം അടുത്ത സർഗത്തിലേക്കുള്ള പാലമാണ് — വിരാധൻ സ്വയംതന്നെ രാമന്റെ അടുത്ത വഴി കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. ‘അവടേ യേ നിധീയന്തേ തേഷാം ലോകാഃ സനാതനാഃ’ (കുഴിയിൽ നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നവർക്കു സനാതനലോകങ്ങൾ) എന്ന വാക്ക് രാക്ഷസരുടെ പരലോകവിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു; അവർക്കു ദഹനസംസ്കാരമില്ല, കുഴിച്ചുമൂടലാണു ഗതി.

അതു കേട്ട് രാഘവൻ ലക്ഷ്മണനോട് ആജ്ഞാപിച്ചു: ‘ആനയെപ്പോലെ രൗദ്രനും രൗദ്രകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവനുമായ ഈ രാക്ഷസനുവേണ്ടി ഈ വനത്തിൽ അതിവിശാലമായ ഒരു കുഴി കുഴിക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വീര്യവാനായ അദ്ദേഹം വിരാധനെ കീഴടക്കി കഴുത്തിൽ കാലൂന്നി നിന്നു. മുദ്രണത്തിൽ ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ (25, 26) പതിനൊന്നും പന്ത്രണ്ടും ശ്ലോകങ്ങളുടെ ഏതാണ്ട് ആവർത്തനമാണ്; ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിലാകട്ടെ ‘സുമഹാൻ ശ്വഭ്രഃ’, ‘രൗദ്രകർമണഃ’ എന്നിങ്ങനെ പാഠഭേദമുണ്ട്. പിന്നെ ലക്ഷ്മണൻ ഒരു മൺവെട്ടി എടുത്ത് മഹാകായനായ ആ വിരാധന്റെ അരികിൽ ഒരു നല്ല കുഴി കുഴിച്ചു. അതിനുശേഷം, കഴുത്തിൽനിന്നു കാൽ മാറ്റിയപ്പോൾ ആണിപോലെ നീണ്ട ചെവികളുള്ളവനും ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദിക്കുന്നവനും ഭൈരവസ്വരത്തിൽ അലറുന്നവനുമായ വിരാധനെ അവർ പൊക്കിയെടുത്ത് കുഴിയിലേക്ക് എറിഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ ദാരുണരും ക്ഷിപ്രവിക്രമരും പോരിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവരുമായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ അലറുന്ന ആ രാക്ഷസനെ ബലമായി പൊക്കിയെടുത്ത് എറിഞ്ഞു. ആവർത്തനസ്വഭാവമുള്ള ഈ ഭാഗം പ്രചലിതപാഠത്തിന്റെ (വൾഗേറ്റിന്റെ) സവിശേഷതയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ പതിനൊന്നും പന്ത്രണ്ടും ശ്ലോകങ്ങളുടെ സ്ഥാനത്ത് ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഇല്ല. മുദ്രിതപാരമ്പര്യത്തിൽ ക്രമം മാറിയതുകൊണ്ട് ആജ്ഞ രണ്ടുതവണ ചേർക്കപ്പെട്ടതാകാം — ആദ്യം വധോപായമായും പിന്നെ വിരാധന്റെ മരണശേഷം ശവസംസ്കാരമായും; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും, ‘അവനെ എങ്ങനെ കുഴിയിലിട്ടു എന്ന കാര്യം ഇനി പറയുന്നു’ എന്ന ഒരു കോഷ്ഠകക്കുറിപ്പിലൂടെ ഇതുതന്നെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘ഖനിത്രം’ എന്നതു മൺവെട്ടിപോലെയുള്ള ഒരു ഉപകരണമാണ്; വനത്തിൽ അത് എവിടെനിന്നു കിട്ടി എന്നു പറയുന്നില്ല. ‘ശങ്കുകർണം’ എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അവന്റെ ചെവികൾ ആണിപോലെ നീണ്ടവയായിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ആജ്ഞ, കുഴിക്കൽ, പൊക്കിയെടുക്കൽ, കുഴിയിലിടൽ എന്നീ നാലും ക്രമമായി വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

മൂർച്ചയുള്ള ശസ്ത്രംകൊണ്ട് ആ മഹാസുരനെ കൊല്ലാനാവില്ലെന്നു കണ്ട്, അത്യന്തം നിപുണരായ ആ നരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ആലോചിച്ചുറച്ച് കുഴിയിൽ വിരാധന്റെ വധം നിർവഹിച്ചു. എന്നാൽ കവി ഒരു സൂക്ഷ്മരഹസ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — വനസഞ്ചാരിയായ വിരാധൻതന്നെ രാമനോടു പറഞ്ഞിരുന്നു, തന്റെ വധം ശസ്ത്രംകൊണ്ടാകരുത്, അതുകൊണ്ട് രാമനാൽ ബലമായി യഥാർഥത്തിലുള്ള തന്റെ മരണമാണു താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് എന്ന്. ആ വാക്കു കേട്ടിട്ടാണ് രാമൻ അവനെ കുഴിയിലാക്കാൻ തീരുമാനിച്ചത്; കുഴിയിലേക്കു തള്ളപ്പെടുമ്പോൾ ആ അതിബലനായ രാക്ഷസൻ വനം മുഴുവൻ അലർച്ചകൊണ്ടു മുഴക്കി. ഏറെ സന്തുഷ്ടരെന്നപോലെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ വിരാധനെ ഭൂമിയിലെ കുഴിയിൽ വീഴ്ത്തി, ഭയമൊഴിഞ്ഞവരായി ആ മഹാവനത്തിൽ ആനന്ദിച്ചു; പാറകൾകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസനെ മൂടുകയും ചെയ്തു. ഒടുവിൽ സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്ത വില്ലുകളേന്തിയ അവർ ഇരുവരും രാക്ഷസനെ കൊന്ന്, മൈഥിലിയെ ചേർത്തുപിടിച്ച്, ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ചന്ദ്രനെയും സൂര്യനെയുംപോലെ, സന്തോഷത്തോടെ ആ മഹാവനത്തിൽ വിഹരിച്ചു. അവസാനത്തെ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ്. അവസാനത്തെ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി കഥ വീണ്ടും ചുരുക്കി കാരണസഹിതം ഉപസംഹരിക്കുന്നു — എന്തുകൊണ്ടു ശസ്ത്രംകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടില്ല, എന്തുകൊണ്ടു കുഴിയിൽ നിക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടു എന്ന്. ‘വിരാധൻതന്നെ പറഞ്ഞിരുന്നു’ എന്ന വാക്കിൽനിന്ന് അറിയാം, വധോപായം ശത്രുതന്നെയാണു നൽകിയതെന്ന്; രാമകഥയിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്ന ഒരു സൂത്രമാണിത് — മരണാസന്നനായ ശത്രു സത്യം പറയുന്നു. പാറകൾകൊണ്ടു മൂടുന്നത് അന്ത്യസംസ്കാരമാണ്, അപമാനമല്ല. ‘ചന്ദ്രദിവാകരന്മാരെപ്പോലെ’ എന്ന അവസാനത്തെ ഉപമ സഹോദരന്മാരുടെ സ്വഭാവഭേദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ ശീതളൻ, ലക്ഷ്മണൻ തേജസ്വി; ഇരുവരും ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്നവരെപ്പോലെ നിർഭയരും. സീതയെ വീണ്ടെടുത്തു എന്ന വാക്യത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു; അങ്ങനെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ഭയം ശാന്തമാകുന്നു.

When Sītā saw the two Kākutsthas, the best of Raghu's line, being carried off on the rākṣasa's shoulders, she raised her arms and cried out aloud. Her lament was not for herself but for the brothers: ‘This is Rāma, Daśaratha's son, truthful, virtuous and pure, and a rākṣasa of dreadful shape is carrying him off, and Lakṣmaṇa with him! Bears and tigers and leopards will devour me here, so take me instead and let the two Kākutsthas go. I bow to you, best of rākṣasas.’ That she addressed even her enemy as ‘best of rākṣasas’ and pleaded with him — offering herself to save her husband — is the very height of a wife's devotion. Hearing Vaidehī's words, the heroes Rāma and Lakṣmaṇa made haste to kill the evil-souled creature; her cry gave the fight new strength. For the first time in this sarga Sītā's voice proves more powerful than the voices of the warriors. In the previous sarga she trembled with fear; here she is ready to give herself up as a sacrifice. The poet spends only four verses on this, yet in them her whole character shines out.

Saumitri broke the left arm of that terrible creature, and Rāma forcefully broke the right. Both arms shattered, the rākṣasa was stunned and fell at once to the ground in a faint, like a cloud-dark mountain split by the thunderbolt. Then the two beat him with fists, arms and feet, lifting him again and again and grinding him into the bare earth. Yet pierced with many arrows, gashed by two swords, and ground into the ground over and over, the rākṣasa did not die. Seeing him unkillable and immovable as a mountain, the glorious Rāma, who gives safety in times of fear, said: ‘Tiger among men, by the power of his austerities this rākṣasa cannot be beaten in battle by any weapon. Let us bury him.’ The limits of the boon suggested the way: it forbade death by weapons, not burial in the earth. The breaking of his arms was the turning point of the fight, for so long as he had his arms the brothers were pinned on his shoulders, and with them broken they were free. The image of a mountain split by the thunderbolt continues the image of Meru's rock in the previous sarga: there the pike fell, here the rākṣasa himself. Fighting with fists, arms and feet is a kind of wrestling rarely described in the Rāmāyaṇa, and the brothers turned to it only because their weapons had failed. The poet repeats that he still did not die, to establish how firm the boon was. Rāma's epithet, ‘he who gives safety in times of fear’, is apt here: the one who grants safety to others was not unsettled even by an enemy who could not be killed, but thought out a means. And ‘let us bury him’ is spoken for both of them, making it their shared task.

‘For this rākṣasa, fierce as an elephant, Lakṣmaṇa, let a very great pit be dug in this forest,’ Rāma ordered — a pit such as one would dig for an elephant. Having told Lakṣmaṇa to dig the hole, the valiant Rāma stood with his foot pressing on Virādha's throat, a picture that is itself the emblem of victory. Hearing Rāghava's words, the rākṣasa spoke humbly to Kākutstha, the bull among men: ‘I am slain, tiger among men, by one whose strength equals Śakra's. Out of delusion I did not recognise you before. Blessed in her son is Kausalyā, dear lord. Now I know you are Rāma, this is the noble Vaidehī, and this is the renowned Lakṣmaṇa.’ Here we see understanding dawning at the hour of death, and it is from the enemy's own mouth that Rāma is named. The word ‘delusion’ is important: a delusion born of a curse, not natural wickedness, lay at the root of his offence. ‘Blessed in her son is Kausalyā’ is a famous phrase in the Rāmāyaṇa — Viśvāmitra used it in the Bāla Kāṇḍa to wake Rāma at dawn — and the wonder here is that it comes from a rākṣasa's lips. His humble words show how he had changed: the creature who had been roaring now spoke with courtesy. With this passage the story moves from battle to conversation.

‘Through a curse I entered this dreadful rākṣasa body. I am a gandharva named Tumburu, cursed by Vaiśravaṇa. When I tried to appease him, that illustrious lord said to me: “When Rāma, Daśaratha's son, kills you in battle, you will regain your own nature and go to heaven.” He had spoken in anger because I had failed to attend on him, being infatuated with Rambhā. By your grace I am freed from that terrible curse; I shall go to my own world. May all be well with you, scorcher of foes.’ Then he pointed out the way: ‘A league and a half from here lives the great seer Śarabhaṅga, righteous and mighty, radiant as the sun. Go to him quickly; he will tell you what is for your good. And put me in a pit and go your way in safety. For rākṣasas whose life has left them, this is the ancient custom: those who are laid in a pit win the everlasting worlds.’ Having said this, the mighty Virādha, tormented by the arrows, gave up his body and reached heaven. The strangeness of this passage is that the enemy himself became the guide. Tumburu is a famous singer among the gandharvas; besotted with Rambhā, he had been absent from Vaiśravaṇa's service and was cursed for it. The curse itself fixed its own end — ‘when Rāma kills you, you will be freed’ — so Virādha's death was in truth a kindness to him. The mention of Śarabhaṅga is the bridge to the next sarga: Virādha himself shows Rāma where to go next. His words about the pit reveal what rākṣasas believed of the afterlife: they are not cremated, and burial is their path.

Hearing this, Rāghava gave Lakṣmaṇa his order: ‘For this rākṣasa of savage deeds, fierce as an elephant, let a very great pit be dug in this forest.’ And having said so, the valiant one stood with his foot on Virādha's throat. The command is told twice, once as the means of killing him and again, after his death, as the way to lay him to rest. Then Lakṣmaṇa took a spade — the poet does not say where it came from in the forest — and dug a fine pit beside the huge body of Virādha. Then they lifted Virādha, whose ears stood out like pegs and whose voice was loud, and threw him, bellowing with a fearful cry, into the pit: steady in battle and swift in valour, Rāma and Lakṣmaṇa gladly heaved up that creature so savage in combat, still roaring, and hurled him down with all their strength. So the order, the digging, the lifting and the casting down are told one after another.

Seeing that the great asura could not be killed with a sharpened weapon, those two bulls among men, skilled in every way, took counsel and brought about Virādha's death in the pit. The poet then reveals the finer point: it was Virādha himself, the forest-roamer, who had told Rāma that no weapon could bring about his death, and that the death he desired was to come by force at Rāma's hands. Hearing that very speech, Rāma resolved to put him in the pit, and as the mighty rākṣasa was thrust in, the forest rang with his cries. Then Rāma and Lakṣmaṇa, as if filled with delight, cast Virādha down into the hole in the earth, and, free of fear, rejoiced in the great forest and covered the rākṣasa over with stones. Their foe slain and Maithilī back with them, the two, with their gold-bright bows, roamed joyfully in the great forest like the moon and the sun set in the sky. In these last verses the poet sums the story up again and gives the reasons: why he was not killed by weapons, and why he was laid in a pit. That the enemy himself supplied the way to kill him is a thread that recurs throughout the story of Rāma: the dying foe speaks the truth. Covering him with stones was a funeral rite, not an insult. The closing image of the moon and the sun hints at the brothers' different natures — Rāma cool, Lakṣmaṇa fiery — both of them fearless, as though set in the sky. The sarga ends with Sītā won back, and the fear of the previous sarga comes to rest.