- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘हृ’ धातोः कर्मणि शानच्प्रत्ययान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम् (‘दृष्ट्वा’ इत्यस्य कर्म)
अरण्यकाण्डम् — चतुर्थः सर्गः
विराधवधः
सीतायाः क्रन्दनम्, विराधस्य भुजभङ्गः, तुम्बुरुशापकथा, अवटे निखननम्, मैथिल्याः पुनःप्राप्तिः
स्कन्धे नीयमानौ रामलक्ष्मणौ दृष्ट्वा सीता बाहू प्रगृह्य क्रन्दति — ‘मां हर, काकुत्स्थौ उत्सृज।’ तत् श्रुत्वा भ्रातरौ वधे वेगं कुरुतः; लक्ष्मणः सव्यं बाहुं भनक्ति, रामः च दक्षिणम्। भग्नबाहुः सः वज्रभिन्नः अचलः इव पतति, तथापि मुष्टिबाहुपादैः निष्पिष्टः अपि न म्रियते। अवध्यम् अचलोपमं तं दृष्ट्वा रामः ‘शस्त्रेण अयं न निर्जेतुं शक्यः, निखनावहे’ इति वदति, लक्ष्मणं च श्वभ्रखननम् आदिशति, स्वयं च विराधस्य कण्ठे पादं निधाय तिष्ठति। ततः राक्षसः प्रश्रितं वचः वदति — ‘अहं तुम्बुरुः नाम गन्धर्वः, वैश्रवणेन शप्तः; रामेण हतः सन् मुक्तिं प्राप्स्यामि इति शापे एव उक्तम्। इतः अध्यर्धयोजने शरभङ्गः वसति, तं गच्छ; मां च अवटे निक्षिप्य व्रज — गतसत्त्वानां रक्षसाम् एषः सनातनः धर्मः।’ एवम् उक्त्वा सः देहं न्यस्य स्वर्गं गच्छति। लक्ष्मणः खनित्रेण श्वभ्रं खनति, उभौ च तं निक्षिपतः, शिलाभिः च आच्छादयतः। अन्ते काञ्चनचित्रकार्मुकौ मैथिलीं परिगृह्य महावने चन्द्रदिवाकरौ इव विहरतः।
१सीतायाः क्रन्दनम्, आत्मदानप्रार्थना
१ह्रियमाणौ तु काकुत्स्थौ दृष्ट्वा सीता रघूत्तमौ।
उच्चैः स्वरेण चुक्रोश प्रगृह्य सुमहाभुजौ॥
२एष दाशरथी रामः सत्यवाञ्छीलवाञ्छुचिः।
रक्षसा रौद्ररूपेण ह्रियते सहलक्ष्मणः॥
३मामृक्षा भक्षयिष्यन्ति शार्दूलद्वीपिनस्तथा।
मां हरोत्सृज काकुत्स्थौ नमस्ते राक्षसोत्तम॥
४तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा वैदेह्या रामलक्ष्मणौ।
वेगं प्रचक्रतुर्वीरौ वधे तस्य दुरात्मनः॥
स्कन्धे आरूढौ काकुत्स्थौ रघूत्तमौ ह्रियमाणौ दृष्ट्वा सीता बाहू प्रगृह्य उच्चैः स्वरेण चुक्रोश। तस्याः विलापे न स्वस्य भयम्, अपि तु भ्रात्रोः एव चिन्ता — ‘एषः दाशरथिः रामः सत्यवान् शीलवान् शुचिः, सलक्ष्मणः रौद्ररूपेण राक्षसेन ह्रियते! मां तु अत्र ऋक्षाः शार्दूलाः द्वीपिनः च भक्षयिष्यन्ति; अतः मां हर, काकुत्स्थौ च उत्सृज। ते नमः, हे राक्षसोत्तम।’ शत्रुम् अपि ‘राक्षसोत्तम’ इति सम्बोध्य सा प्रार्थयते — आत्मदानेन पत्युः रक्षणम् इति पातिव्रत्यस्य परा काष्ठा। वैदेह्याः तत् वचनं श्रुत्वा तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ तस्य दुरात्मनः वधे वेगं प्रचक्रतुः। सीतायाः क्रन्दनम् एव युद्धस्य नूतनं बलम् अजनयत्। अस्मिन् सर्गे प्रथमवारं सीतायाः वाणी शूराणां वाणीभ्यः अधिका प्रभाविणी भवति। पूर्वसर्गे सा भयेन कम्पिता आसीत्; अत्र तु सा स्वयम् आत्मानं बलिं दातुम् इच्छति। कविः चत्वारः एव श्लोकाः अस्मिन् खण्डे निबध्नाति, तथापि तेषु सीतायाः शीलं सम्पूर्णतया प्रकाशते।
When Sītā saw the two Kākutsthas, the best of Raghu's line, being carried off on the rākṣasa's shoulders, she raised her arms and cried out aloud. Her lament was not for herself but for the brothers: ‘This is Rāma, Daśaratha's son, truthful, virtuous and pure, and a rākṣasa of dreadful shape is carrying him off, and Lakṣmaṇa with him! Bears and tigers and leopards will devour me here, so take me instead and let the two Kākutsthas go. I bow to you, best of rākṣasas.’ That she addressed even her enemy as ‘best of rākṣasas’ and pleaded with him — offering herself to save her husband — is the very height of a wife's devotion. Hearing Vaidehī's words, the heroes Rāma and Lakṣmaṇa made haste to kill the evil-souled creature; her cry gave the fight new strength. For the first time in this sarga Sītā's voice proves more powerful than the voices of the warriors. In the previous sarga she trembled with fear; here she is ready to give herself up as a sacrifice. The poet spends only four verses on this, yet in them her whole character shines out.
२विराधस्य भुजभङ्गः, तस्य अवध्यत्वम्
५तस्य रौद्रस्य सौमित्रिः सव्यं बाहुं बभञ्ज ह।
रामस्तु दक्षिणं बाहुं तरसा तस्य रक्षसः॥
६स भग्नबाहुः संविग्नः पपाताशु विमूर्च्छितः।
धरण्यां मेघसंकाशो वज्रभिन्न इवाचलः॥
७मुष्टिभिर्बाहुभिः पद्भिः सूदयन्तौ तु राक्षसम्।
उद्यम्योद्यम्य चाप्येनं स्थण्डिले निष्पिपेषतुः॥
८स विद्धौ बहुभिर्बाणैः खड्गाभ्यां च परिक्षतः।
निष्पिष्टो बहुधा भूमौ न ममार स राक्षसः॥
९तं प्रेक्ष्य रामः सुभृशमवध्यमचलोपमम्।
भयेष्वभयदः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्॥
१०तपसा पुरुषव्याघ्र राक्षसोऽयं न शक्यते।
शस्त्रेण युधि निर्जेतुं राक्षसं निखनावहे॥
सौमित्रिः तस्य रौद्रस्य सव्यं बाहुं बभञ्ज, रामः च तरसा तस्य दक्षिणं बाहुम्। भग्नबाहुः संविग्नः सः आशु विमूर्च्छितः, वज्रभिन्नः मेघसंकाशः अचलः इव धरण्यां पपात। ततः तौ मुष्टिभिः बाहुभिः पद्भिः च तं राक्षसं सूदयन्तौ पुनः पुनः उद्यम्य स्थण्डिले निष्पिपेषतुः। किन्तु बहुभिः बाणैः विद्धः, खड्गाभ्यां परिक्षतः, बहुधा भूमौ निष्पिष्टः च सः राक्षसः न ममार। तं सुभृशम् अवध्यम् अचलोपमं प्रेक्ष्य भयेषु अभयदः श्रीमान् रामः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे पुरुषव्याघ्र, तपसा अयं राक्षसः शस्त्रेण युधि निर्जेतुं न शक्यते; अतः एनं निखनावहे।’ वरस्य सीमा एव अत्र उपायं सूचयति — वरे शस्त्रवधः एव निषिद्धः, न तु भूमौ निखननम्। भुजभङ्गः एव युद्धस्य परिवर्तनबिन्दुः — यावत् तस्य बाहू आस्ताम्, तावत् तौ तस्य स्कन्धे बद्धौ आस्ताम्; बाह्वोः भङ्गेन तौ मुक्तौ। ‘वज्रभिन्नः अचलः इव’ इति उपमा पूर्वसर्गस्य ‘मेरोः शिलातलम्’ इति उपमाम् अनुवर्तते — तत्र शूलं पतितम्, अत्र स्वयं राक्षसः। मुष्टिबाहुपादैः प्रहारः इति नियुद्धस्य वर्णनम्, यत् रामायणे विरलम्; शस्त्राणां वैफल्यात् एव तौ बाहुयुद्धम् आश्रितवन्तौ। तथापि सः न म्रियते इति पुनः पुनः उक्तम्, येन वरस्य दृढता स्थाप्यते। ‘भयेष्वभयदः’ इति रामस्य विशेषणम् अत्र सार्थकम् — यः अन्येभ्यः अभयं ददाति, सः स्वयं शत्रुम् अवध्यं दृष्ट्वा अपि न व्याकुलः, अपि तु उपायं चिन्तयति। ‘निखनावहे’ इति आत्मनेपदस्य द्विवचनम्, येन कर्म उभयोः साधारणम् इति सूचितम्।
Saumitri broke the left arm of that terrible creature, and Rāma forcefully broke the right. Both arms shattered, the rākṣasa was stunned and fell at once to the ground in a faint, like a cloud-dark mountain split by the thunderbolt. Then the two beat him with fists, arms and feet, lifting him again and again and grinding him into the bare earth. Yet pierced with many arrows, gashed by two swords, and ground into the ground over and over, the rākṣasa did not die. Seeing him unkillable and immovable as a mountain, the glorious Rāma, who gives safety in times of fear, said: ‘Tiger among men, by the power of his austerities this rākṣasa cannot be beaten in battle by any weapon. Let us bury him.’ The limits of the boon suggested the way: it forbade death by weapons, not burial in the earth. The breaking of his arms was the turning point of the fight, for so long as he had his arms the brothers were pinned on his shoulders, and with them broken they were free. The image of a mountain split by the thunderbolt continues the image of Meru's rock in the previous sarga: there the pike fell, here the rākṣasa himself. Fighting with fists, arms and feet is a kind of wrestling rarely described in the Rāmāyaṇa, and the brothers turned to it only because their weapons had failed. The poet repeats that he still did not die, to establish how firm the boon was. Rāma's epithet, ‘he who gives safety in times of fear’, is apt here: the one who grants safety to others was not unsettled even by an enemy who could not be killed, but thought out a means. And ‘let us bury him’ is spoken for both of them, making it their shared task.
३श्वभ्रखननादेशः, विराधस्य प्रत्यभिज्ञानम्
११कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण।
वनेऽस्मिन्सुमहच्छ्वभ्रं खन्यतां रौद्रवर्चसः॥
१२इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति।
तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान्॥
१३तच्छ्रुत्वा राघवेणोक्तं राक्षसः प्रश्रितं वचः।
इदं प्रोवाच काकुत्स्थं विराधः पुरुषर्षभम्॥
१४हतोऽहं पुरुषव्याघ्र शक्रतुल्यबलेन वै।
मया तु पूर्वं त्वं मोहान्न ज्ञातः पुरुषर्षभ॥
१५कौसल्या सुप्रजास्तात रामस्त्वं विदितो मया।
वैदेही च महाभागा लक्ष्मणश्च महायशाः॥
‘कुञ्जरस्य इव रौद्रस्य अस्य राक्षसस्य कृते, हे लक्ष्मण, अस्मिन् वने सुमहत् श्वभ्रं खन्यताम्’ इति रामः आदिशति। एवं लक्ष्मणम् उक्त्वा ‘प्रदरः खन्यताम्’ इति च, वीर्यवान् सः विराधम् आक्रम्य कण्ठे पादेन तस्थौ। राघवेण उक्तं तत् श्रुत्वा राक्षसः प्रश्रितं वचः पुरुषर्षभं काकुत्स्थं प्रोवाच — ‘हे पुरुषव्याघ्र, शक्रतुल्यबलेन त्वया अहं हतः। मोहात् पूर्वं त्वां न ज्ञातवान् अस्मि, हे पुरुषर्षभ। कौसल्या सुप्रजाः, हे तात; त्वं रामः इति मया विदितः, इयं महाभागा वैदेही, अयं च महायशाः लक्ष्मणः।’ मरणकाले ज्ञानम् उदेति इति अत्र दर्शितम्; वैरिणः मुखात् एव रामस्य परिचयः उच्यते। ‘कुञ्जरस्य इव’ इति उपमया श्वभ्रस्य परिमाणं सूचितम् — गजस्य कृते यादृशः गर्तः, तादृशः। रामस्य पादः कण्ठे स्थितः इति चित्रम् एव विजयस्य प्रतीकम्। विराधस्य वचने ‘मोहात्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — शापजनितः मोहः एव तस्य अपराधस्य मूलम्, न स्वाभाविकी दुष्टता। ‘कौसल्या सुप्रजाः’ इति वचनं रामायणे प्रसिद्धम्; तत् एव विश्वामित्रः बालकाण्डे प्रभाते अवदत्। अत्र तु तत् राक्षसमुखात् निःसृतम् इति विशेषः। प्रश्रितं वचः इति पदेन राक्षसस्य परिवर्तनं सूचितम् — यः पूर्वं गर्जन् आसीत्, सः इदानीं विनीतः। एषः खण्डः युद्धात् संवादं प्रति कथां नयति।
‘For this rākṣasa, fierce as an elephant, Lakṣmaṇa, let a very great pit be dug in this forest,’ Rāma ordered — a pit such as one would dig for an elephant. Having told Lakṣmaṇa to dig the hole, the valiant Rāma stood with his foot pressing on Virādha's throat, a picture that is itself the emblem of victory. Hearing Rāghava's words, the rākṣasa spoke humbly to Kākutstha, the bull among men: ‘I am slain, tiger among men, by one whose strength equals Śakra's. Out of delusion I did not recognise you before. Blessed in her son is Kausalyā, dear lord. Now I know you are Rāma, this is the noble Vaidehī, and this is the renowned Lakṣmaṇa.’ Here we see understanding dawning at the hour of death, and it is from the enemy's own mouth that Rāma is named. The word ‘delusion’ is important: a delusion born of a curse, not natural wickedness, lay at the root of his offence. ‘Blessed in her son is Kausalyā’ is a famous phrase in the Rāmāyaṇa — Viśvāmitra used it in the Bāla Kāṇḍa to wake Rāma at dawn — and the wonder here is that it comes from a rākṣasa's lips. His humble words show how he had changed: the creature who had been roaring now spoke with courtesy. With this passage the story moves from battle to conversation.
४तुम्बुरुशापकथा, शरभङ्गनिर्देशः, विराधस्य स्वर्गगमनम्
१६अभिशापादहं घोरां प्रविष्टो राक्षसीं तनुम्।
तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वः शप्तो वैश्रवणेन हि॥
१७प्रसाद्यमानश्च मया सोऽब्रवीन्मां महायशाः।
यदा दाशरथी रामस्त्वां वधिष्यति संयुगे॥
१८तदा प्रकृतिमापन्नो भवान्स्वर्गं गमिष्यति।
अनुपस्थीयमानो मां स क्रुद्धो व्याजहार ह॥
१९इति वैश्रवणो राजा रम्भासक्तमुवाच ह।
तव प्रसादान्मुक्तोऽहमभिशापात्सुदारुणात्॥
२०भुवनं स्वं गमिष्यामि स्वस्ति वोऽस्तु परंतप।
इतो वसति धर्मात्मा शरभङ्गः प्रतापवान्॥
२१अध्यर्धयोजने तात महर्षिः सूर्यसंनिभः।
तं क्षिप्रमभिगच्छ त्वं स ते श्रेयोऽभिधास्यति॥
२२अवटे चापि मां राम निक्षिप्य कुशली व्रज।
रक्षसां गतसत्त्वानामेष धर्मः सनातनः॥
२३अवटे ये निधीयन्ते तेषां लोकाः सनातनाः।
एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थं विराधः शरपीडितः॥
‘अभिशापात् अहं घोरां राक्षसीं तनुं प्रविष्टः; तुम्बुरुः नाम गन्धर्वः अहम्, वैश्रवणेन शप्तः। मया प्रसाद्यमानः सः महायशाः माम् अब्रवीत् — यदा दाशरथिः रामः त्वां संयुगे वधिष्यति, तदा प्रकृतिम् आपन्नः भवान् स्वर्गं गमिष्यति। अनुपस्थीयमानः सः क्रुद्धः व्याजहार; इति वैश्रवणः राजा रम्भासक्तं माम् उवाच। तव प्रसादात् अहं सुदारुणात् अभिशापात् मुक्तः; स्वं भुवनं गमिष्यामि, स्वस्ति वः अस्तु, हे परंतप।’ ततः सः मार्गम् अपि उपदिशति — ‘इतः अध्यर्धयोजने सूर्यसंनिभः महर्षिः धर्मात्मा प्रतापवान् शरभङ्गः वसति; तं क्षिप्रम् अभिगच्छ, सः ते श्रेयः अभिधास्यति। मां च अवटे निक्षिप्य कुशली व्रज — गतसत्त्वानां रक्षसाम् एषः सनातनः धर्मः; ये अवटे निधीयन्ते तेषां लोकाः सनातनाः।’ एवम् उक्त्वा शरपीडितः महाबलः विराधः देहं न्यस्य स्वर्गसम्प्राप्तः बभूव। शत्रुः एव मार्गदर्शकः जातः इति अस्य खण्डस्य वैचित्र्यम्। तुम्बुरुः गन्धर्वेषु प्रसिद्धः गायकः; रम्भायाम् आसक्तः सन् सः वैश्रवणस्य सेवायाम् अनुपस्थितः अभवत्, तेन च शप्तः। शापे एव मोक्षस्य अवधिः निर्दिष्टः — ‘रामेण हतः सन् मुक्तः भविष्यसि’ इति; अतः विराधस्य वधः वस्तुतः तस्य अनुग्रहः एव। मुद्रणे अष्टादशैकोनविंशयोः अर्धश्लोकानां क्रमः समीक्षितसंस्करणात् भिन्नः — तत्र ‘इति वैश्रवणो राजा’ इति पूर्वम्, ‘अनुपस्थीयमानो मां’ इति पश्चात्; वुल्गेटे तु विपरीतम्। उभयत्र अर्थः सङ्गच्छते, हिन्दीभाष्यम् अपि मुद्रितक्रमम् एव अनुसरति। शरभङ्गस्य निर्देशः अग्रिमसर्गस्य सेतुः — विराधः स्वयम् एव रामस्य अग्रिमं मार्गं दर्शयति। ‘अवटे ये निधीयन्ते तेषां लोकाः सनातनाः’ इति वचनं राक्षसानां पारलौकिकविश्वासं दर्शयति; दाहसंस्कारः तेषां नास्ति, निखननम् एव गतिः।
‘Through a curse I entered this dreadful rākṣasa body. I am a gandharva named Tumburu, cursed by Vaiśravaṇa. When I tried to appease him, that illustrious lord said to me: “When Rāma, Daśaratha's son, kills you in battle, you will regain your own nature and go to heaven.” He had spoken in anger because I had failed to attend on him, being infatuated with Rambhā. By your grace I am freed from that terrible curse; I shall go to my own world. May all be well with you, scorcher of foes.’ Then he pointed out the way: ‘A league and a half from here lives the great seer Śarabhaṅga, righteous and mighty, radiant as the sun. Go to him quickly; he will tell you what is for your good. And put me in a pit and go your way in safety. For rākṣasas whose life has left them, this is the ancient custom: those who are laid in a pit win the everlasting worlds.’ Having said this, the mighty Virādha, tormented by the arrows, gave up his body and reached heaven. The strangeness of this passage is that the enemy himself became the guide. Tumburu is a famous singer among the gandharvas; besotted with Rambhā, he had been absent from Vaiśravaṇa's service and was cursed for it. The curse itself fixed its own end — ‘when Rāma kills you, you will be freed’ — so Virādha's death was in truth a kindness to him. The mention of Śarabhaṅga is the bridge to the next sarga: Virādha himself shows Rāma where to go next. His words about the pit reveal what rākṣasas believed of the afterlife: they are not cremated, and burial is their path.
५पुनरादेशः, श्वभ्रखननम्, विराधस्य निक्षेपः
२४बभूव स्वर्गसम्प्राप्तो न्यस्तदेहो महाबलः।
तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं लक्ष्मणं व्यादिदेश ह॥
२५कुञ्जरस्येव रौद्रस्य राक्षसस्यास्य लक्ष्मण।
वनेऽस्मिन्सुमहाञ्छ्वभ्रः खन्यतां रौद्रकर्मणः॥
२६इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामः प्रदरः खन्यतामिति।
तस्थौ विराधमाक्रम्य कण्ठे पादेन वीर्यवान्॥
२७ततः खनित्रमादाय लक्ष्मणः श्वभ्रमुत्तमम्।
अखनत्पार्श्वतस्तस्य विराधस्य महात्मनः॥
२८तं मुक्तकण्ठमुत्क्षिप्य शङ्कुकर्णं महास्वनम्।
विराधं प्राक्षिपच्छ्वभ्रे नदन्तं भैरवस्वनम्॥
२९तमाहवे दारुणमाशुविक्रमौ स्थिरावुभौ संयति रामलक्ष्मणौ।
मुदान्वितौ चिक्षिपतुर्भयावहं नदन्तमुत्क्षिप्य बलेन राक्षसम्॥
तत् श्रुत्वा राघवः लक्ष्मणं व्यादिदेश — ‘कुञ्जरस्य इव रौद्रस्य अस्य राक्षसस्य कृते अस्मिन् वने सुमहान् श्वभ्रः खन्यताम्, रौद्रकर्मणः।’ एवम् उक्त्वा वीर्यवान् सः विराधम् आक्रम्य कण्ठे पादेन तस्थौ। मुद्रणे एते द्वौ श्लोकौ (२५, २६) एकादशद्वादशयोः पुनरावृत्तिप्रायौ; पञ्चविंशस्य उत्तरार्धे तु ‘सुमहान् श्वभ्रः’ ‘रौद्रकर्मणः’ इति पाठभेदः। ततः लक्ष्मणः खनित्रम् आदाय तस्य महात्मनः विराधस्य पार्श्वतः उत्तमं श्वभ्रम् अखनत्। अनन्तरं तं मुक्तकण्ठं शङ्कुकर्णं महास्वनं विराधम् उत्क्षिप्य भैरवस्वनं नदन्तं श्वभ्रे प्राक्षिपताम्। आहवे दारुणम् आशुविक्रमौ संयति स्थिरौ रामलक्ष्मणौ मुदान्वितौ तं नदन्तं राक्षसं बलेन उत्क्षिप्य चिक्षिपतुः। अयं पुनरावृत्तिप्रायः खण्डः वुल्गेटस्य विशेषः; समीक्षितसंस्करणे एकादशद्वादशयोः स्थाने एतौ श्लोकौ न विद्येते। सम्भवतः मुद्रितपरम्परायां क्रमपरिवर्तनेन आदेशः द्विवारं स्थापितः — प्रथमं वधोपायरूपेण, ततः विराधस्य मरणानन्तरं शवसंस्काररूपेण; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘वह किस तरह गड्ढेमें डाला गया, यह बात अब बतायी जाती है’ इति कोष्ठकेन एतत् एव स्पष्टयति। खनित्रम् इति कुद्दालसदृशम् उपकरणम्; वने तत् कुतः इति न उक्तम्। ‘शङ्कुकर्णम्’ इति विशेषणेन तस्य कर्णौ कीलकवत् दीर्घौ इति सूचितम्। एवम् आदेशः, खननम्, उत्क्षेपः, निक्षेपः इति चत्वारि क्रमेण वर्णितानि।
Hearing this, Rāghava gave Lakṣmaṇa his order: ‘For this rākṣasa of savage deeds, fierce as an elephant, let a very great pit be dug in this forest.’ And having said so, the valiant one stood with his foot on Virādha's throat. The command is told twice, once as the means of killing him and again, after his death, as the way to lay him to rest. Then Lakṣmaṇa took a spade — the poet does not say where it came from in the forest — and dug a fine pit beside the huge body of Virādha. Then they lifted Virādha, whose ears stood out like pegs and whose voice was loud, and threw him, bellowing with a fearful cry, into the pit: steady in battle and swift in valour, Rāma and Lakṣmaṇa gladly heaved up that creature so savage in combat, still roaring, and hurled him down with all their strength. So the order, the digging, the lifting and the casting down are told one after another.
६वधस्य रहस्यम्, शिलाभिः आच्छादनम्, पुनर्विहारः
३०अवध्यतां प्रेक्ष्य महासुरस्य तौ शितेन शस्त्रेण तदा नरर्षभौ।
समर्थ्य चात्यर्थविशारदावुभौ बिले विराधस्य वधं प्रचक्रतुः॥
३१स्वयं विराधेन हि मृत्युमात्मनः प्रसह्य रामेण यथार्थमीप्सितः।
निवेदितः काननचारिणा स्वयं न मे वधः शस्त्रकृतो भवेदिति॥
३२तदेव रामेण निशम्य भाषितं कृता मतिस्तस्य बिलप्रवेशने।
बिलं च तेनातिबलेन राक्षसा प्रवेश्यमानेन वनं विनादितम्॥
३३प्रहृष्टरूपाविव रामलक्ष्मणौ विराधमुर्व्यां प्रदरे निपात्य तम्।
ननन्दतुर्वीतभयौ महावने शिलाभिरन्तर्दधतुश्च राक्षसम्॥
३४ततस्तु तौ काञ्चनचित्रकार्मुकौ निहत्य रक्षः परिगृह्य मैथिलीम्।
विजह्रतुस्तौ मुदितौ महावने दिवि स्थितौ चन्द्रदिवाकराविव॥
शितेन शस्त्रेण महासुरस्य अवध्यतां प्रेक्ष्य अत्यर्थविशारदौ नरर्षभौ समर्थ्य बिले विराधस्य वधं प्रचक्रतुः। किन्तु कविः सूक्ष्मं रहस्यम् उद्घाटयति — स्वयं विराधेन एव काननचारिणा रामाय निवेदितम् आसीत् यत् मम वधः शस्त्रकृतः न भवेत्, अतः रामेण प्रसह्य यथार्थम् आत्मनः मृत्युः ईप्सितः इति। तदेव भाषितं निशम्य रामेण तस्य बिलप्रवेशने मतिः कृता; तेन अतिबलेन राक्षसेन प्रवेश्यमानेन वनं विनादितम्। प्रहृष्टरूपौ इव रामलक्ष्मणौ विराधम् उर्व्यां प्रदरे निपात्य वीतभयौ महावने ननन्दतुः, शिलाभिः च तं राक्षसम् अन्तर्दधतुः। अन्ते काञ्चनचित्रकार्मुकौ तौ रक्षः निहत्य मैथिलीं परिगृह्य मुदितौ महावने विजह्रतुः — दिवि स्थितौ चन्द्रदिवाकरौ इव। पञ्च अन्तिमाः श्लोकाः दीर्घवृत्ताः, मुद्रणे चतुःपङ्क्तिकाः, अत्र तु द्व्यर्धरूपेण स्थापिताः। अन्तिमेषु पञ्चसु श्लोकेषु कविः कथां पुनः सङ्क्षिप्य कारणसहितं निगमयति — किमर्थं शस्त्रेण न हतः, किमर्थं बिले निहितः इति। ‘स्वयं विराधेन निवेदितः’ इति वचनेन ज्ञायते यत् वधोपायः शत्रुणा एव दत्तः; एतत् एव रामकथायाः पुनः पुनः आवर्तमानं सूत्रम् — मरणासन्नः शत्रुः सत्यं वदति। शिलाभिः आच्छादनम् इति अन्त्यसंस्कारः, न तु अवमाननम्। अन्तिमा उपमा ‘चन्द्रदिवाकरौ इव’ इति भ्रात्रोः स्वभावभेदं सूचयति — रामः शीतलः, लक्ष्मणः तेजस्वी; उभौ च दिवि स्थितौ इव निर्भयौ। सीता पुनः प्राप्ता इति वाक्येन सर्गः समाप्यते, येन पूर्वसर्गस्य भयं शान्तिं प्राप्नोति।
Seeing that the great asura could not be killed with a sharpened weapon, those two bulls among men, skilled in every way, took counsel and brought about Virādha's death in the pit. The poet then reveals the finer point: it was Virādha himself, the forest-roamer, who had told Rāma that no weapon could bring about his death, and that the death he desired was to come by force at Rāma's hands. Hearing that very speech, Rāma resolved to put him in the pit, and as the mighty rākṣasa was thrust in, the forest rang with his cries. Then Rāma and Lakṣmaṇa, as if filled with delight, cast Virādha down into the hole in the earth, and, free of fear, rejoiced in the great forest and covered the rākṣasa over with stones. Their foe slain and Maithilī back with them, the two, with their gold-bright bows, roamed joyfully in the great forest like the moon and the sun set in the sky. In these last verses the poet sums the story up again and gives the reasons: why he was not killed by weapons, and why he was laid in a pit. That the enemy himself supplied the way to kill him is a thread that recurs throughout the story of Rāma: the dying foe speaks the truth. Covering him with stones was a funeral rite, not an insult. The closing image of the moon and the sun hints at the brothers' different natures — Rāma cool, Lakṣmaṇa fiery — both of them fearless, as though set in the sky. The sarga ends with Sītā won back, and the fear of the previous sarga comes to rest.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- रघु + उत्तम → रघूत्तम — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
- समासः
- रघूणाम् उत्तमौ — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्
- सन्धिः
- प्र + गृह्य → प्रगृह्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ग्रह्’ धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — पूर्वकालिकक्रिया
- सन्धिः
- सत्यवान् + शीलवान् → सत्यवाञ्छीलवान् — श्चुत्वसन्धिः (न् + श् = ञ् + छ्); मुद्रणे एकपदवत् लिखितम्
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे पृथक् पदे, सन्धिना संयुक्ते; उभे ‘मतुप्’ प्रत्ययान्ते
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणद्वयम्)
- सन्धिः
- रौद्र + रूप → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रौद्रं रूपं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘राक्षसा’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शार्दूल + द्वीपिन् → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शार्दूलाः द्वीपिनः च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- उत् + सृज → उत्सृज — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘हर + उत्सृज’ इति गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सृज्’ धातोः लोट्, ‘उत्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- दुर् + आत्मन् → दुरात्मन् — विसर्गस्थाने रेफः (रुत्वम्)
- समासः
- दुष्टः आत्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘तरस्’ इति प्रातिपदिकम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणतया)
- सन्धिः
- भग्न + बाहु → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भग्नौ बाहू यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + मूर्च्छित → विमूर्च्छित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मूर्च्छ्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वज्र + भिन्न → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वज्रेण भिन्नः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अचलः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- निस् + पिपेषतुः → निष्पिपेषतुः — षत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पिष्’ धातोः लिट्, ‘निस्’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
- सन्धिः
- परि + क्षत → परिक्षत — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्षण्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + वध्य → अवध्य — नञ्समासे नकारलोपः
- समासः
- न वध्यः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- अचल + उपम → अचलोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- अचलः उपमा यस्य सः — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- भयेषु + अभयदः → भयेष्वभयदः — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- भयेषु अभयं ददाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- नि + खनावहे → निखनावहे — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘खन्’ धातोः लोट्, आत्मनेपदम्, ‘नि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लोट्, उत्तमपुरुषः, द्विवचनम्
- सन्धिः
- रौद्र + वर्चस् → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रौद्रं वर्चः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (राक्षसस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + दर → प्रदर — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दॄ’ धातोः अप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (कर्मणि प्रयोगे कर्तृपदम्)
- सन्धिः
- आ + क्रम्य → आक्रम्य — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘विराधम् + आक्रम्य’ इति मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्रम्’ धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — पूर्वकालिकक्रिया
- सन्धिः
- प्र + श्रित → प्रश्रित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘श्रि’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘वचः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पुरुष + ऋषभ → पुरुषर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- पुरुषेषु ऋषभः — सप्तमीतत्पुरुषः (उपमानगर्भः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सु + प्रजा → सुप्रजा — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सुप्रजाः + तात’ इति विसर्गस्य सकारः
- समासः
- शोभना प्रजा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (कौसल्यायाः विशेषणम्)
- सन्धिः
- अभि + शाप → अभिशाप — सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘अभिशापात् + अहम्’ इति सन्धौ तकारस्य दकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘शप्’ धातोः घञन्तम्, ‘अभि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- विश्रवस् + अण् → वैश्रवण — वृद्धिः (इ → ऐ) तद्धिते
- समासः
- समासः नास्ति — अपत्यार्थे तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + साद्यमान → प्रसाद्यमान — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सद्’ धातोः णिजन्तस्य कर्मणि शानच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रकृतिम् + आपन्न → प्रकृतिमापन्न — मकारः स्थितः (सन्धिकार्यं नास्ति)
- समासः
- प्रकृतिम् आपन्नः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अनु + उपस्थीयमान → अनुपस्थीयमान — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ), मुद्रणे तु ह्रस्वः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः कर्मणि शानच्, ‘अनु’ ‘उप’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- रम्भा + आसक्त → रम्भासक्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
- समासः
- रम्भायाम् आसक्तः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- परम् + तप → परंतप — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- परान् तापयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
- सन्धिः
- अधि + अर्ध → अध्यर्ध — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- अध्यर्धं योजनम् — कर्मधारयः (सङ्ख्यापूर्वपदः)
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + निभ → संनिभ — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- सूर्येण संनिभः — तृतीयातत्पुरुषः (उपमानगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्
- सन्धिः
- गत + सत्त्व → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गतं सत्त्वं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सम् + प्राप्त → सम्प्राप्त — मकारस्य परसवर्णः
- समासः
- स्वर्गं सम्प्राप्तः — द्वितीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- नि + अस्त → न्यस्त — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- न्यस्तः देहः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘खन्’ धातोः इत्रप्रत्ययान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- शङ्कु + कर्ण → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शङ्कू इव कर्णौ यस्य सः — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- आशु + विक्रम → सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘दारुणम् + आशुविक्रमौ’ इति मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- आशुः विक्रमः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- मुदा + अन्वित → मुदान्वित — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- मुदा अन्वितौ — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- नर + ऋषभ → नरर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- नरेषु ऋषभौ — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- कानन + चारिन् → काननचारिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कानने चरति इति काननचारी — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (विराधस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + वेशन → प्रवेशन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बिले प्रवेशनम् — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (विषये)
- सन्धिः
- प्र + हृष्ट → प्रहृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रहृष्टं रूपं ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- वि + इत → वीत — गुणसन्धिः न, अपि तु सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
- समासः
- वीतं भयं याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — सर्वत्र व्यञ्जनसमाप्तिः
- समासः
- काञ्चनेन चित्रे कार्मुके ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्