अरण्यकाण्डम् — पञ्चमः सर्गः
विराधवधानन्तरं शरभङ्गाश्रमाभिगमनम्, अन्तरिक्षे शतक्रतोः दर्शनम्, मुनेः लोकसमर्पणम्, अग्निप्रवेशेन ब्रह्मलोकारोहणं च
अस्मिन् सर्गे विराधं हत्वा रामः सीतां समाश्वास्य लक्ष्मणेन सह शरभङ्गस्य आश्रमं गच्छति। तत्र सः अन्तरिक्षे स्थितं दिव्यं दृश्यं पश्यति — हरितैः अश्वैः युक्ते रथे स्थितः विबुधेश्वरः शतक्रतुः, विमलं छत्रम्, रुक्मदण्डे चामरव्यजने, गन्धर्वामरसिद्धानां स्तुतिः च। इन्द्रः शरभङ्गेन सम्भाषमाणः आसीत्। रामः लक्ष्मणाय तं रथं तान् च दिव्यान् अनुचरान् वर्णयति — पञ्चविंशतिवार्षिकं रूपं बिभ्रतः कुण्डलिनः खड्गपाणयः युवानः इति। ‘अहं ज्ञास्यामि कः एषः’ इति उक्त्वा सः आश्रमं प्रति गच्छति। इन्द्रः तु ‘अनेन महत् कर्म कर्तव्यम्, जितं कृतार्थं च इमं पश्चात् द्रक्ष्यामि’ इति देवान् उक्त्वा दिवं याति। ततः रामः शरभङ्गं नमति। मुनिः स्वतपसा जितान् लोकान् रामाय समर्पयितुम् इच्छति, रामः तु ‘अहम् एव लोकान् आहरिष्यामि, वासस्थानं तु प्रदिश्यताम्’ इति वदति। शरभङ्गः सुतीक्ष्णस्य मार्गं दर्शयित्वा अग्निं समाधाय हुताशनं प्रविशति, कुमाररूपेण उत्थाय सर्वान् लोकान् अतिक्रम्य ब्रह्मलोकं गच्छति, तत्र च पितामहः तं सुस्वागतम् इति वदति।
१हत्वा तु तं भीमबलं विराधं राक्षसं वने।
ततः सीतां परिष्वज्य समाश्वास्य च वीर्यवान्॥
२अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसम्।
कष्टं वनमिदं दुर्गं न च स्मो वनगोचराः॥
३अभिगच्छामहे शीघ्रं शरभङ्गं तपोधनम्।
आश्रमं शरभङ्गस्य राघवोऽभिजगाम ह॥
४तस्य देवप्रभावस्य तपसा भावितात्मनः।
समीपे शरभङ्गस्य ददर्श महदद्भुतम्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे रामः विराधं नाम भीमबलं राक्षसं हत्वा गर्ते निखातवान्; ततः एव अस्य सर्गस्य कथा प्रवर्तते। वीर्यवान् रामः प्रथमं भीतां सीतां परिष्वज्य समाश्वासयति — एतेन कविः सूचयति यत् युद्धानन्तरं वीरस्य प्रथमं कर्तव्यं भीतायाः पत्न्याः आश्वासनम् एव, न तु स्वविजयस्य श्लाघा। ततः सः दीप्ततेजसं भ्रातरं लक्ष्मणम् आह — ‘इदं वनं दुर्गं कष्टप्रदं च वर्तते, वयं च वनचर्यायां न कुशलाः स्मः; अतः शीघ्रम् एव तपोधनं शरभङ्गम् अभिगच्छाम’ इति। अत्र रामस्य विनयः प्रकाशते — विराधं हत्वा अपि सः आत्मानं वनविद्यायाम् अनभिज्ञम् एव मन्यते, मार्गदर्शनार्थं च तपस्विनम् उपसर्पति। एवम् उक्त्वा राघवः शरभङ्गस्य आश्रमं गच्छति। तत्र देवतुल्यप्रभावस्य तपसा शुद्धान्तःकरणस्य मुनेः समीपे सः महत् अद्भुतं किमपि पश्यति। किम् एतत् अद्भुतम् इति प्रश्नेन एव श्रोतुः कुतूहलं जनयित्वा कविः अग्रिमं वर्णनम् आरभते। शरभङ्गः इति नाम अत्र प्रथमं श्रूयते; सः दण्डकारण्यस्य प्राचीनः तपस्वी।
In the previous sarga Rāma had killed Virādha, the rākṣasa of fearful strength, and buried him in a pit; this sarga takes the story on from there. The valiant Rāma first embraced the frightened Sītā and comforted her — the poet's way of showing that a hero's first duty after a fight is to reassure his frightened wife, not to boast of his victory. Then he said to his brother Lakṣmaṇa, whose energy blazed: ‘This forest is hard going and full of hardship, and we are not skilled in living in the wild. Let us go quickly to Śarabhaṅga, whose wealth is his austerity.’ Rāma's humility shows here: even after killing Virādha he thought himself a novice in the ways of the forest and sought out an ascetic for guidance. So saying, Rāghava went to Śarabhaṅga's hermitage, and there, near that sage of godlike power whose inner self austerity had made pure, he saw a great marvel. By leaving us to wonder what this marvel was, the poet stirs our curiosity before he begins to describe it. The name Śarabhaṅga, an ancient ascetic of the Daṇḍaka forest, is heard here for the first time.
५विभ्राजमानं वपुषा सूर्यवैश्वानरप्रभम्।
रथप्रवरमारूढमाकाशे विबुधानुगम्॥
६असंस्पृशन्तं वसुधां ददर्श विबुधेश्वरम्।
सुप्रभाभरणं देवं विरजोऽम्बरधारिणम्॥
७तद्विधैरेव बहुभिः पूज्यमानं महात्मभिः।
हरितैर्वाजिभिर्युक्तमन्तरिक्षगतं रथम्॥
८ददर्शादूरतस्तस्य तरुणादित्यसंनिभम्।
पाण्डुराभ्रघनप्रख्यं चन्द्रमण्डलसंनिभम्॥
९अपश्यद्विमलं छत्रं चित्रमाल्योपशोभितम्।
चामरव्यजने चाग्र्ये रुक्मदण्डे महाधने॥
१०गृहीते वरनारीभ्यां धूयमाने च मूर्धनि।
गन्धर्वामरसिद्धाश्च बहवः परमर्षयः॥
रामः पश्यति — कश्चित् दिव्यः पुरुषः वपुषा विभ्राजमानः, सूर्यस्य वैश्वानरस्य च प्रभया तुल्यः, श्रेष्ठं रथम् आरूढः, आकाशे स्थितः, देवैः च अनुगतः वर्तते। सः वसुधां न स्पृशति — एतत् एव दिव्यत्वस्य प्रसिद्धं चिह्नम्, यतः देवानां चरणौ भूमिं न स्पृशतः। तस्य आभरणानि सुप्रभाणि, वस्त्राणि च विरजांसि, रजोलेशेन अपि अकलङ्कितानि। तद्विधैः एव अन्यैः बहुभिः महात्मभिः सः परिवृत्य पूज्यमानः आसीत् — अर्थात् तुल्यतेजसाम् एव तत्र समागमः। तस्य रथः हरितैः वाजिभिः युक्तः, अन्तरिक्षगतः, तरुणादित्यसंनिभः च आसीत्; रामः तं दूरात् एव अपश्यत्। उपरि पाण्डुरमेघपुञ्जसदृशं चन्द्रमण्डलतुल्यं विमलं छत्रं चित्रमाल्यैः उपशोभितम् आसीत्। रुक्मदण्डे महाधने अग्र्ये चामरव्यजने वरनारीभ्यां गृहीते मूर्धनि च धूयमाने आस्ताम्। गन्धर्वाः अमराः सिद्धाः परमर्षयः च बहवः तत्र समुपस्थिताः आसन्। एतेन कविः राजचिह्नानाम् एव दिव्यं प्रतिरूपं दर्शयति — छत्रं चामरं परिषद् स्तुतिः च, सर्वम् अत्र अन्तरिक्षे एव विद्यते। पुनः च ध्येयम् — रामः प्रथमं तेजः पश्यति, ततः रथम्, ततः छत्रचामरादीनि, अन्ते च परिषदम्; एषा क्रमिका दृष्टिः एव दूरात् आगच्छतः दर्शनस्य स्वाभाविकः क्रमः। एतावता वर्णनेन कविः श्रोतुः मनसि दिव्यम् ऐश्वर्यं स्थापयति, येन परतः रामस्य प्रश्नः ‘कः एषः’ इति सार्थकः भवति। ‘असंस्पृशन्तं वसुधाम्’ इति विशेषणं श्लोकस्य केन्द्रम्, यतः तेन एव दृष्टः पुरुषः मानुषः न, अपि तु विबुधेश्वरः इति निश्चीयते। द्वे एव नार्यौ चामरव्यजने धारयतः, ते च ‘वरनार्यौ’ इति उक्ते — दिव्यस्य परिचारकवर्गस्य अपि श्रेष्ठता एतेन सूच्यते।
Rāma saw a divine being whose body blazed with a splendour like that of the sun and of fire, mounted on a superb chariot, standing in the sky and attended by the gods. He did not touch the earth — the well-known sign of divinity, since the feet of gods never touch the ground. His ornaments were brilliant and his garments free of the least speck of dust. Many great beings like himself surrounded him and did him honour, so that only those of equal splendour were gathered there. His chariot, yoked with green horses, stood in mid-air, bright as the newly risen sun, and Rāma saw it from a little way off. Above him was a spotless parasol like a bank of white cloud or the disc of the moon, adorned with many-coloured garlands, and two choice, costly chowries with golden handles were held by two beautiful women and waved above his head. Gandharvas, gods, Siddhas and many supreme seers were gathered there. The poet is showing a heavenly counterpart of the emblems of royalty — parasol, chowrie, court and praise, all here in the sky. Notice too the order of Rāma's seeing: first the radiance, then the chariot, then the parasol and chowries, and last the assembly, the natural order in which a vision approaching from afar is taken in. All this description fixes a sense of divine majesty in the listener's mind, so that Rāma's question, ‘Who is this?’, carries weight. The detail that he did not touch the earth is the centre of the passage, for by it the figure is known to be no man but the lord of the gods. And the two women who hold the chowries are called beautiful, to show that even the divine attendants are of the finest.
११अन्तरिक्षगतं देवं गीर्भिरग्र्याभिरैडयन्।
सह सम्भाषमाणे तु शरभङ्गेन वासवे॥
१२दृष्ट्वा शतक्रतुं तत्र रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।
रामोऽथ रथमुद्दिश्य भ्रातुर्दर्शयताद्भुतम्॥
१३अर्चिष्मन्तं श्रिया जुष्टमद्भुतं पश्य लक्ष्मण।
प्रतपन्तमिवादित्यमन्तरिक्षगतं रथम्॥
१४ये हयाः पुरुहूतस्य पुरा शक्रस्य नः श्रुताः।
अन्तरिक्षगता दिव्यास्त इमे हरयो ध्रुवम्॥
१५इमे च पुरुषव्याघ्र ये तिष्ठन्त्यभितो दिशम्।
शतं शतं कुण्डलिनो युवानः खड्गपाणयः॥
१६विस्तीर्णविपुलोरस्काः परिघायतबाहवः।
शोणांशुवसनाः सर्वे व्याघ्रा इव दुरासदाः॥
१७उरोदेशेषु सर्वेषां हारा ज्वलनसंनिभाः।
रूपं बिभ्रति सौमित्रे पञ्चविंशतिवार्षिकम्॥
१८एतद्धि किल देवानां वयो भवति नित्यदा।
यथेमे पुरुषव्याघ्रा दृश्यन्ते प्रियदर्शनाः॥
१९इहैव सह वैदेह्या मुहूर्तं तिष्ठ लक्ष्मण।
यावज्जानाम्यहं व्यक्तं क एष द्युतिमान्रथे॥
ते सर्वे अन्तरिक्षगतं देवम् अग्र्याभिः गीर्भिः स्तुवन्ति स्म। वासवे शरभङ्गेन सह सम्भाषमाणे सति रामः शतक्रतुं दृष्ट्वा लक्ष्मणम् आह, अङ्गुल्या रथम् उद्दिश्य च भ्रातुः तत् अद्भुतं दर्शयति। ‘लक्ष्मण, अर्चिष्मन्तं श्रिया जुष्टम्, आदित्यम् इव प्रतपन्तम्, अन्तरिक्षगतं तं रथं पश्य। ये हयाः पुरा पुरुहूतस्य शक्रस्य महिमानं वर्णयद्भिः अस्माभिः श्रुताः, ते एव इमे दिव्याः हरयः ध्रुवम् अत्र वर्तन्ते। ये च इमे अभितः दिशं तिष्ठन्ति, ते शतं शतं कुण्डलिनः खड्गपाणयः युवानः, विस्तीर्णविपुलोरस्काः, परिघायतबाहवः, शोणांशुवसनाः, व्याघ्राः इव च दुरासदाः सन्ति। सर्वेषाम् उरोदेशेषु ज्वलनसंनिभाः हाराः विराजन्ते; ते सर्वे च पञ्चविंशतिवार्षिकं रूपं बिभ्रति। देवानां वयः नित्यम् एतादृशम् एव भवति इति किल कथ्यते; तत् एव अत्र प्रत्यक्षम्, यतः एते पुरुषव्याघ्राः प्रियदर्शनाः दृश्यन्ते। त्वं वैदेह्या सह मुहूर्तम् इह एव तिष्ठ; यावत् अहं व्यक्तं जानामि कः एषः रथे स्थितः द्युतिमान् इति।’ अत्र कविः रामस्य स्वभावं सूचयति — अपरिचितं तेजः दृष्ट्वा सः न भयं गच्छति, न च साहसम् आचरति, अपि तु सीतां लक्ष्मणे न्यस्य स्वयम् एव परीक्षितुं गच्छति। वर्णने अपि रामस्य शास्त्रज्ञता प्रकटा — देवानां लक्षणानि, तेषां नित्यं तरुणं वयः, दिव्यानां हयानां प्रसिद्धिः च सः स्मरति, तेन च दृष्टं वस्तु शास्त्रेण मेलयति। लक्ष्मणं प्रति एतत् सर्वं कथयन् सः भ्रातरम् अपि तस्मिन् दर्शने भागिनं करोति। ‘शतं शतम्’ इति वीप्सया अनुचराणां बाहुल्यं सूच्यते, ‘व्याघ्राः इव दुरासदाः’ इति उपमया च तेषां दुर्धर्षता। ‘इहैव सह वैदेह्या मुहूर्तं तिष्ठ’ इति वचने सीतायाः रक्षणे रामस्य नित्या सावधानता दृश्यते — एकाकिनीं तां क्वचिदपि न त्यजति, भ्रातरि एव तस्याः भारं न्यस्यति। एवं वर्णनं समाप्य सः स्वयम् आश्रमाभिमुखं प्रस्थातुम् उद्यतः भवति, कथा च अग्रे प्रवर्तते। ‘एतद्धि किल देवानां वयः’ इति ‘किल’ शब्देन रामः स्वं ज्ञानं श्रुतिमूलम् एव इति सूचयति, न तु प्रत्यक्षानुभवमूलम्। तथापि दृष्टं लक्षणं श्रुतेन मेलयित्वा सः निश्चयं करोति यत् एते देवाः एव इति।
All of them were praising with choicest words the god who stood in the sky. While Vāsava was speaking with Śarabhaṅga, Rāma, seeing Śatakratu, spoke to Lakṣmaṇa and, pointing to the chariot with his finger, showed his brother the wonder. ‘Look, Lakṣmaṇa, at that chariot in the sky, flaming, full of splendour, blazing like the sun. Those horses of Puruhūta, of Śakra, that we heard of long ago when his greatness was described to us — surely these are they, the divine steeds, here before us. And these who stand all around, tiger among men, young men by the hundred wearing earrings, swords in hand, broad and deep of chest, with arms like iron bars, dressed in garments red as sunbeams, as dangerous to approach as tigers — on all their breasts, Saumitri, hang necklaces bright as fire, and they all have the look of men of twenty-five. That, they say, is the age the gods always keep, and so it is plain to see here in these tigers among men, so lovely to look upon. Stay here a moment with Vaidehī, Lakṣmaṇa, until I find out clearly who this shining one in the chariot is.’ Here the poet shows Rāma's nature: faced with an unknown radiance he neither takes fright nor acts rashly, but leaves Sītā with Lakṣmaṇa and goes himself to find out. His learning shows in his description too, for he recalls the marks of the gods, their unchanging youth and the fame of the divine horses, and matches what he sees with what tradition teaches. In telling all this to Lakṣmaṇa he makes his brother a sharer in the vision. ‘By the hundred’ conveys how many attendants there were, and ‘dangerous as tigers’ how formidable. His words ‘stay here a moment with Vaidehī’ reveal his constant care for Sītā's safety: he never leaves her alone, but places her in his brother's charge. Having finished his description, he readied himself to go on towards the hermitage. With the little word ‘they say’ Rāma signals that his knowledge rested on what he had heard rather than on his own experience; yet by matching the marks he saw with what he had heard, he concluded that these were indeed gods.
२०तमेवमुक्त्वा सौमित्रिमिहैव स्थीयतामिति।
अभिचक्राम काकुत्स्थः शरभङ्गाश्रमं प्रति॥
२१ततः समभिगच्छन्तं प्रेक्ष्य रामं शचीपतिः।
शरभङ्गमनुज्ञाप्य विबुधानिदमब्रवीत्॥
२२इहोपयात्यसौ रामो यावन्मां नाभिभाषते।
निष्ठां नयत तावत्तु ततो मां द्रष्टुमर्हति॥
२३जितवन्तं कृतार्थं हि तदाहमचिरादिमम्।
कर्म ह्यनेन कर्तव्यं महदन्यैः सुदुष्करम्॥
२४अथ वज्री तमामन्त्र्य मानयित्वा च तापसम्।
रथेन हययुक्तेन ययौ दिवमरिंदमः॥
‘इह एव स्थीयताम्’ इति सौमित्रिम् उक्त्वा काकुत्स्थः शरभङ्गाश्रमं प्रति अभिचक्राम। समभिगच्छन्तं रामं प्रेक्ष्य शचीपतिः शरभङ्गम् अनुज्ञाप्य विबुधान् आह — ‘अयं रामः इह उपयाति; यावत् सः मां न अभिभाषते, तावत् एव मम कार्यं निष्ठां नयत; ततः परं सः मां द्रष्टुम् अर्हति। अनेन हि महत् कर्म कर्तव्यम् अस्ति, यत् अन्यैः सुदुष्करम्; तत् समाप्य जितवन्तं कृतार्थं च इमम् अहम् अचिरात् एव द्रक्ष्यामि।’ एवं वज्री तं तापसम् आमन्त्र्य मानयित्वा च हययुक्तेन रथेन दिवं ययौ। अत्र कविः सूक्ष्मं भावं दर्शयति — रावणवधरूपं महत् कार्यं यावत् न सिद्धम्, तावत् इन्द्रः रामेण सह साक्षात् संवादं न इच्छति, यतः देवानां वरप्रदानेन रामस्य पुरुषकारः न्यूनताम् इयात्। देवाः अपि रामस्य स्वयंसिद्धं पराक्रमम् एव अपेक्षन्ते इति अस्य प्रसङ्गस्य आन्तरः अर्थः। ‘निष्ठां नयत’ इति वचनेन इन्द्रः देवान् कार्यसमाप्तये प्रेरयति, स्वयं च त्वरितं प्रयाति। शरभङ्गम् आमन्त्र्य मानयित्वा च गमनम् — एतेन इन्द्रस्य विनयः अपि दर्शितः, यतः महान् अपि तपस्विनं विना अनुज्ञां न त्यजति। रथस्य हययुक्तत्वं पुनः स्मृत्वा कविः दिव्यस्य गमनस्य चित्रं पूरयति।
Telling Saumitri to wait just there, Kākutstha walked on towards Śarabhaṅga's hermitage. Seeing Rāma approach, the lord of Śacī took leave of Śarabhaṅga and said to the gods: ‘Rāma is coming. Before he speaks to me, bring my business to its end; after that he may see me. He has a great work to do, one too hard for others, and I shall see him soon enough, victorious and his purpose fulfilled.’ Then the wielder of the thunderbolt bade the ascetic farewell, honoured him, and went to heaven in his horse-drawn chariot. The poet reveals a subtle feeling here: until the great work of killing Rāvaṇa is done, Indra does not wish to speak with Rāma face to face, for boons from the gods would diminish Rāma's own manly achievement. The inner meaning of the episode is that even the gods look for Rāma's valour to prove itself unaided. With the command to finish the business, Indra urges the gods on and himself departs in haste. That he took leave of Śarabhaṅga and honoured him before going shows Indra's courtesy too: great as he was, he would not leave an ascetic without his consent. And by mentioning the horses once more the poet completes the picture of the god's departure.
२५प्रयाते तु सहस्राक्षे राघवः सपरिच्छदः।
अग्निहोत्रमुपासीनं शरभङ्गमुपागमत्॥
२६तस्य पादौ च संगृह्य रामः सीता च लक्ष्मणः।
निषेदुस्तदनुज्ञाता लब्धवासा निमन्त्रिताः॥
२७ततः शक्रोपयानं तु पर्यपृच्छत राघवः।
शरभङ्गश्च तत्सर्वं राघवाय न्यवेदयत्॥
२८मामेष वरदो राम ब्रह्मलोकं निनीषति।
जितमुग्रेण तपसा दुष्प्रापमकृतात्मभिः॥
२९अहं ज्ञात्वा नरव्याघ्र वर्तमानमदूरतः।
ब्रह्मलोकं न गच्छामि त्वामदृष्ट्वा प्रियातिथिम्॥
३०त्वयाहं पुरुषव्याघ्र धार्मिकेण महात्मना।
समागम्य गमिष्यामि त्रिदिवं चावरं परम्॥
३१अक्षया नरशार्दूल जिता लोका मया शुभाः।
ब्राह्म्याश्च नाकपृष्ठ्याश्च प्रतिगृह्णीष्व मामकान्॥
सहस्राक्षे प्रयाते राघवः सपरिच्छदः अग्निहोत्रम् उपासीनं शरभङ्गम् उपागमत्। रामः सीता लक्ष्मणः च तस्य पादौ गृहीत्वा तदनुज्ञया निषेदुः; मुनिना च निमन्त्रिताः सन्तः वासं लब्धवन्तः। ततः रामः शक्रोपयानस्य कारणं पृच्छति, मुनिः च सर्वं यथावत् निवेदयति — ‘एषः वरदः मां ब्रह्मलोकं नेतुम् इच्छति; सः लोकः मया उग्रेण तपसा जितः, अकृतात्मभिः च दुष्प्रापः। किन्तु त्वां प्रियातिथिम् अदृष्ट्वा अहं तं लोकं न गच्छामि, यतः त्वम् अदूरतः वर्तसे इति मया ज्ञातम्। धार्मिकेण महात्मना त्वया समागम्य एव अहं त्रिदिवं ततः च परं लोकं गमिष्यामि। हे नरशार्दूल, मया जिताः ये अक्षयाः शुभाः ब्राह्म्याः नाकपृष्ठ्याः च लोकाः, तान् मामकान् त्वं प्रतिगृह्णीष्व।’ अत्र तपस्विनः औदार्यं परमं दृश्यते — दीर्घेण तपसा अर्जितं फलम् अपि सः अतिथये दातुम् उद्यतः। अतिथिसत्कारस्य एषा एव पराकाष्ठा यत् दाता स्वार्जितं सर्वस्वम् एव प्रयच्छति। रामस्य सीतायाः लक्ष्मणस्य च पादग्रहणम्, मुनेः अनुज्ञा, निमन्त्रणम्, वासदानं च — एतैः चतुर्भिः क्रमैः कविः यथाविधि अतिथिसत्कारं दर्शयति। मुनेः वचने ‘अदृष्ट्वा प्रियातिथिम्’ इति पदं मार्मिकम् — ब्रह्मलोकस्य आमन्त्रणम् अपि सः अतिथिदर्शनार्थं प्रतीक्षते। अत्र वर्णिताः लोकाः द्विविधाः — ब्राह्म्याः, नाकपृष्ठ्याः च; उभये अपि अक्षयाः शुभाः च इति उक्तम्। ‘जितम् उग्रेण तपसा’ इति पदेन कविः दर्शयति यत् ब्रह्मलोकः दानेन न, अपि तु तपसा एव जीयते। शक्रोपयानस्य कारणं पृच्छन् रामः औत्सुक्यं न गोपयति; मुनिः अपि सर्वं स्पष्टम् आचष्टे, न किमपि निगूहति।
When the thousand-eyed god had gone, Rāghava and his companions went up to Śarabhaṅga, who was seated at his fire-offering. Rāma, Sītā and Lakṣmaṇa clasped his feet and sat down with his leave, and the sage invited them to stay and gave them lodging. Then Rāma asked why Śakra had come, and the sage told him everything just as it was: ‘This giver of boons wishes to take me to the world of Brahmā, which I have won by fierce austerity and which those who have not perfected themselves cannot reach. But I knew, tiger among men, that you were near, and I will not go to that world without seeing you, my welcome guest. Only after meeting you, a righteous and great-souled man, shall I go to the third heaven and to the world beyond it. Tiger among men, the worlds I have won, imperishable and auspicious, the worlds of Brahmā and those above the vault of heaven — accept them from me as my gift.’ Here the ascetic's generosity is seen at its highest: he was ready to give even the fruit of his long austerity to his guest. This is the very summit of hospitality, that the giver hands over all he has earned. The clasping of his feet by Rāma, Sītā and Lakṣmaṇa, the sage's permission, his invitation and his gift of lodging — in these four steps the poet shows hospitality given in due form. The words ‘without seeing my welcome guest’ are moving: even an invitation to Brahmā's world he put off in order to see his guest. The worlds he offers are of two kinds, those of Brahmā and those above the vault of heaven, and both are called imperishable and auspicious. ‘Won by fierce austerity’ shows that Brahmā's world is won not by gift but by austerity alone. In asking why Śakra had come Rāma does not hide his curiosity, and the sage explains everything openly, keeping nothing back.
३२एवमुक्तो नरव्याघ्रः सर्वशास्त्रविशारदः।
ऋषिणा शरभङ्गेन राघवो वाक्यमब्रवीत्॥
३३अहमेवाहरिष्यामि सर्वाँल्लोकान्महामुने।
आवासं त्वहमिच्छामि प्रदिष्टमिह कानने॥
३४राघवेणैवमुक्तस्तु शक्रतुल्यबलेन वै।
शरभङ्गो महाप्राज्ञः पुनरेवाब्रवीद्वचः॥
३५इह राम महातेजाः सुतीक्ष्णो नाम धार्मिकः।
वसत्यरण्ये नियतः स ते श्रेयो विधास्यति॥
३६सुतीक्ष्णमभिगच्छ त्वं शुचौ देशे तपस्विनम्।
रमणीये वनोद्देशे स ते वासं विधास्यति॥
३७इमां मन्दाकिनीं राम प्रतिस्रोतामनुव्रज।
नदीं पुष्पोडुपवहां ततस्तत्र गमिष्यसि॥
३८एष पन्था नरव्याघ्र मुहूर्तं पश्य तात माम्।
यावज्जहामि गात्राणि जीर्णां त्वचमिवोरगः॥
एवम् उक्तः सर्वशास्त्रविशारदः रामः विनयेन प्रत्याह — ‘हे महामुने, अहम् एव सर्वान् लोकान् आहरिष्यामि; इदानीं तु इह कानने प्रदिष्टम् आवासस्थानम् इच्छामि।’ एतत् वचनं क्षत्रियधर्मस्य स्वरूपम् एव प्रकाशयति — परार्जितं फलं न ग्राह्यम्, स्वपराक्रमेण एव सर्वं साधनीयम्। शक्रतुल्यबलेन राघवेण एवम् उक्तः महाप्राज्ञः शरभङ्गः पुनः अब्रवीत् — ‘इह अरण्ये महातेजाः धार्मिकः नियतव्रतः सुतीक्ष्णः नाम मुनिः वसति; सः एव ते श्रेयः विधास्यति। शुचौ देशे रमणीये वनोद्देशे स्थितं तं तपस्विनम् अभिगच्छ; सः ते वासं विधास्यति। इमां पुष्पोडुपवहां मन्दाकिनीं नदीं प्रतिस्रोतम् अनुव्रज, ततः तत्र गमिष्यसि। एषः एव पन्थाः। किन्तु हे तात, मुहूर्तं मां पश्य — यावत् अहं जीर्णां त्वचम् इव उरगः इमानि गात्राणि त्यजामि।’ उरगोपमया कविः दर्शयति यत् तपस्विनः देहत्यागः न मरणम्, अपि तु जीर्णस्य कोशस्य विमोचनमात्रम्। शरभङ्गस्य निर्देशः त्रिभिः अंशैः युक्तः — कः मुनिः, कुत्र सः, केन मार्गेण गन्तव्यम् इति। नद्याः स्रोतःप्रतिकूलगमनम् इति स्पष्टं दिङ्निर्देशनम्, पुष्पवाहिनी मन्दाकिनी इति च रमणीयं चित्रम्। अन्ते ‘मुहूर्तं पश्य’ इति प्रार्थनया मुनिः स्वदेहत्यागस्य साक्षिणं रामम् एव करोति। ‘अहम् एव आहरिष्यामि’ इति वाक्ये ‘एव’ इति पदं बलवत् — परप्रसादेन प्राप्तं स्वर्गं रामः न इच्छति। तथापि सः मुनेः वचनं न अवमन्यते, प्रत्युत तस्य निर्देशम् अनुसृत्य सुतीक्ष्णं प्रति गन्तुं सज्जः भवति। सुतीक्ष्णः ‘नियतः’ इति विशेष्यते, अर्थात् नियमनिष्ठः संयतव्रतः च।
Addressed in this way, Rāma, skilled in every branch of learning, answered humbly: ‘Great sage, I shall win all those worlds myself. What I want now is a place to live, appointed for me here in this forest.’ His words reveal the very nature of a warrior's duty: the fruit of another's labour is not to be taken; everything must be won by one's own valour. The word ‘myself’ is emphatic: Rāma did not want a heaven gained by another's favour. Yet he did not slight the sage's words; he was ready to follow his directions and go to Sutīkṣṇa. So answered by Rāghava, whose strength equalled Śakra's, the wise Śarabhaṅga spoke again: ‘In this forest lives a sage named Sutīkṣṇa, righteous, full of energy and strict in his observances; he will do what is best for you. Go to that ascetic in his pure and lovely retreat in the forest; he will arrange a dwelling for you. Follow this river Mandākinī upstream, the river that carries flowers along like little boats, and it will bring you there. That is the path, tiger among men. But watch me a moment, my son, while I cast off these limbs as a snake casts off its worn-out skin.’ With the image of the snake the poet shows that an ascetic's leaving his body is not death but merely the shedding of a worn-out sheath. Śarabhaṅga's directions have three parts: which sage, where he lives, and by what road to go; going upstream is a clear direction, and the Mandākinī bearing its flowers is a lovely picture. Sutīkṣṇa is called strict, one devoted to his rules and restrained in his vows. And with his closing request, ‘watch me a moment’, the sage makes Rāma himself the witness of his leaving the body.
३९ततोऽग्निं स समाधाय हुत्वा चाज्येन मन्त्रवत्।
शरभङ्गो महातेजाः प्रविवेश हुताशनम्॥
४०तस्य रोमाणि केशांश्च तदा वह्निर्महात्मनः।
जीर्णां त्वचं तदस्थीनि यच्च मांसं च शोणितम्॥
४१स च पावकसंकाशः कुमारः समपद्यत।
उत्थायाग्निचयात्तस्माच्छरभङ्गो व्यरोचत॥
४२स लोकानाहिताग्नीनामृषीणां च महात्मनाम्।
देवानां च व्यतिक्रम्य ब्रह्मलोकं व्यरोहत॥
४३स पुण्यकर्मा भुवने द्विजर्षभः पितामहं सानुचरं ददर्श ह।
पितामहश्चापि समीक्ष्य तं द्विजं ननन्द सुस्वागतमित्युवाच ह॥
ततः सः अग्निं समाधाय मन्त्रवत् आज्येन हुत्वा महातेजाः शरभङ्गः हुताशनं प्रविवेश। अग्निः तस्य महात्मनः रोमाणि केशान् जीर्णां त्वचम् अस्थीनि मांसं शोणितं च दग्धवान् — कविः अत्र देहस्य सर्वान् अवयवान् गणयति, येन पार्थिवस्य सर्वथा दाहः सूच्यते। ततः सः पावकसंकाशः कुमारः समपद्यत, अग्निचयात् उत्थाय च व्यरोचत — एतत् तपसः फलम्, यत् जीर्णं शरीरं त्यक्त्वा दिव्यं नूतनं वपुः प्राप्यते। आहिताग्नीनाम् ऋषीणां महात्मनां देवानां च लोकान् व्यतिक्रम्य सः ब्रह्मलोकं व्यरोहत; क्रमेण उपरिष्टात् लोकानां गणनया कविः तपसः उत्कर्षं दर्शयति। तत्र पुण्यकर्मा द्विजर्षभः सानुचरं पितामहं ददर्श; पितामहः अपि तं द्विजं समीक्ष्य ननन्द, ‘सुस्वागतम्’ इति च उवाच। एतेन मधुरेण स्वागतवचनेन सर्गः समाप्यते। अत्र च ध्येयं यत् शरभङ्गः रामदर्शनात् पूर्वं देहं न त्यजति, दर्शनानन्तरं च क्षणम् अपि न विलम्बते — तपस्विनः जीवितस्य एतत् एव अवशिष्टं प्रयोजनम् आसीत् इति कविः सूचयति। अग्निप्रवेशः अत्र न आत्मघातः, अपि तु शास्त्रविहितः योगमार्गः — मन्त्रपूर्वकं हवनं कृत्वा एव सः अग्निं प्रविशति। ब्रह्मणः स्वागतवचनम् एव तस्य तपसः परमं प्रमाणम्।
Then the radiant Śarabhaṅga laid the fire, offered ghee into it with the proper mantras, and entered the flames. The fire burned the great soul's body hair and the hair of his head, his worn skin, his bones, his flesh and his blood — the poet counts every part of the body to show that all that was earthly was wholly consumed. Then he became a youth resembling fire itself, and rose shining from the heap of flame; this is the fruit of austerity, that the worn-out body is left behind and a new, divine form is gained. Passing beyond the worlds of those who keep the sacred fires, of the great seers and of the gods, he rose to the world of Brahmā — by naming the worlds one above another the poet shows how high his austerity had carried him. There that best of brahmins, whose deeds were holy, saw the Grandfather with his attendants, and the Grandfather, looking on him, rejoiced and said, ‘Welcome indeed!’ With that sweet word of welcome the sarga closes. Note that Śarabhaṅga did not leave his body before he had seen Rāma, and once he had seen him did not delay a moment: that, the poet suggests, was the one purpose left to the ascetic's life. His entry into the fire was not self-destruction but a path of yoga sanctioned by scripture, undertaken only after offering oblations with mantras. And Brahmā's welcome is the final proof of his austerity.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चमः सर्गः॥ ५॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।