वैखानसाः
६.२
ब्रह्मणः नखेभ्यः उत्पन्नाः इति प्रसिद्धाः ऋषयः; हिन्दीभाष्यम् अपि तथैव व्याचष्टे
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘विखनस् + अण्’ इति तद्धिते आदिवृद्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘विखनसः अपत्यानि’ इति तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
अरण्यकाण्डम् — षष्ठः सर्गः
वानप्रस्थानां शरणागतिः रामस्य अभयप्रतिज्ञा च
नानाविधानां तपस्विनां समागमः, राजधर्मोपदेशः, राक्षसकृतस्य कदनस्य निवेदनम्, रामेण रक्षणप्रतिज्ञा, सुतीक्ष्णाश्रमं प्रति प्रस्थानं च
अस्मिन् सर्गे शरभङ्गे दिवं प्राप्ते तस्य आश्रमे स्थितं रामं नानाविधाः वानप्रस्थाः तपस्विनः उपगच्छन्ति — वैखानसाः, वालखिल्याः, सम्प्रक्षालाः, मरीचिपाः, अश्मकुट्टाः, पत्राहाराः, दन्तोलूखलिनः, उन्मज्जकाः, गात्रशय्याः, अनवकाशिकाः, सलिलाहाराः, वायुभक्षाः, आकाशनिलयाः, स्थण्डिलशायिनः, ऊर्ध्ववासिनः, आर्द्रपटवाससः, सजपाः, पञ्चतपोऽन्विताः च। ते रामं धर्मभृतां वरम् अभिगम्य स्तुवन्ति — ‘त्वम् इक्ष्वाकुकुलस्य पृथिव्याः च नाथः, देवानां मघवान् इव’ इति। ततः ते राजधर्मम् उपदिशन्ति — यः बलेः षड्भागं गृह्णाति किन्तु प्रजां पुत्रवत् न रक्षति, तस्य महान् अधर्मः; यः च रक्षति, सः शाश्वतीं कीर्तिं ब्रह्मलोकं च प्राप्नोति, मुनीनां तपसः चतुर्थं भागं च लभते। अनन्तरं ते स्वदुःखं निवेदयन्ति — पम्पातटे, मन्दाकिनीतीरे, चित्रकूटे च वसतां मुनीनां राक्षसैः महत् कदनं क्रियते; हतानां शरीराणि वने विकीर्णानि। ‘त्वत्तः परा गतिः पृथिव्यां नास्ति’ इति उक्त्वा ते शरणं गच्छन्ति। रामः तान् आश्वासयति — ‘एवं मां वक्तुं न अर्हथ, अहं तपस्विनाम् आज्ञाप्यः; युष्माकम् अर्थसिद्ध्यर्थम् एव अहम् आगतः, रणे राक्षसान् हन्तुम् इच्छामि’ इति। एवं वरं दत्त्वा सः लक्ष्मणेन तपोधनैः च सह सुतीक्ष्णम् अभिजगाम।
१नानाविधानां वानप्रस्थानां समागमः
१शरभङ्गे दिवं प्राप्ते मुनिसङ्घाः समागताः।
अभ्यगच्छन्त काकुत्स्थं रामं ज्वलिततेजसम्॥
२वैखानसा वालखिल्याः सम्प्रक्षाला मरीचिपाः।
अश्मकुट्टाश्च बहवः पत्राहाराश्च तापसाः॥
३दन्तोलूखलिनश्चैव तथैवोन्मज्जकाः परे।
गात्रशय्या अशय्याश्च तथैवानवकाशिकाः॥
४मुनयः सलिलाहारा वायुभक्षास्तथापरे।
आकाशनिलयाश्चैव तथा स्थण्डिलशायिनः॥
५तथोर्ध्ववासिनो दान्तास्तथाऽऽर्द्रपटवाससः।
सजपाश्च तपोनिष्ठास्तथा पञ्चतपोऽन्विताः॥
शरभङ्गे दिवं प्राप्ते तस्य आश्रमे स्थितं ज्वलिततेजसं काकुत्स्थं रामं मुनिसङ्घाः समागत्य अभ्यगच्छन्। कविः अत्र वानप्रस्थानां विविधाः श्रेणीः गणयति, येन दण्डकारण्ये प्रचलितानां तपश्चर्याणां वैविध्यं ज्ञायते। वैखानसाः वालखिल्याः सम्प्रक्षालाः मरीचिपाः च; अश्मकुट्टाः बहवः, पत्राहाराः च तापसाः; दन्तोलूखलिनः, उन्मज्जकाः, गात्रशय्याः, अशय्याः, अनवकाशिकाः; सलिलाहाराः, वायुभक्षाः, आकाशनिलयाः, स्थण्डिलशायिनः; ऊर्ध्ववासिनः, दान्ताः, आर्द्रपटवाससः, सजपाः, तपोनिष्ठाः, पञ्चतपोऽन्विताः च — एते सर्वे तत्र समागताः। एकैकं नाम एकं व्रतं सूचयति — कश्चित् केवलं जलम् एव पिबति, कश्चित् वायुम् एव भक्षयति, कश्चित् पाषाणेन धान्यं कुट्टयति, कश्चित् दन्तैः एव तत् कार्यं करोति, कश्चित् कण्ठपर्यन्तं जले तिष्ठति, कश्चित् भूमौ एव शेते, कश्चित् आर्द्रं वस्त्रं न त्यजति, कश्चित् ग्रीष्मे पञ्चाग्नीन् सेवते। एतावताम् अपि विभिन्नव्रतानां तपस्विनाम् एका एव व्यथा आसीत्, एकः एव च शरणदाता इति अग्रे स्पष्टं भवति। गीताप्रेस-मुद्रणे एतेषां नाम्नां व्याख्या पादटिप्पण्यां विस्तरेण दत्ता, यतः बहूनि नामानि अद्यत्वे दुर्बोधानि। सर्वेषाम् अपि एतेषां तपस्विनां साधारणं लक्षणम् एकम् एव — गृहं त्यक्त्वा वने नियमपूर्वकं वासः। ते सर्वे एकदा एव समागताः इति वचनेन तेषां सामूहिकी चिन्ता प्रकाश्यते।
When Śarabhaṅga had gone to heaven, throngs of sages gathered and came to Kākutstha Rāma, whose energy blazed like fire, where he stayed in the hermitage. Here the poet lists the many orders of forest hermits, showing how varied were the austerities practised in the Daṇḍaka forest: Vaikhānasas, Vālakhilyas, Samprakṣālas and Marīcipas; many Aśmakuṭṭas and leaf-eaters; Dantolūkhalins, Unmajjakas, Gātraśayyas, those who used no bed at all and the Anavakāśikas; those who lived on water and those who fed on air, those who dwelt under the open sky and those who slept on the bare ground; those who lived standing upright, the self-controlled, those who always wore wet cloth, those given to constant prayer, those devoted to austerity, and those who kept the five fires — all of them came together there. Each name stands for a vow: one drank only water, another fed on air; one pounded his grain with a stone, another did the same with his teeth; one stood in water up to his neck, another slept only on the ground; one never put off his wet garment, another sat in summer among five fires. Yet, as soon becomes clear, all these ascetics of such different vows shared a single sorrow and looked to a single protector. What they had in common was one mark only — they had left their homes to live in the forest under discipline — and the words that they all came at once reveal that their anxiety was shared.
२तपस्विभिः रामस्य स्तुतिः प्रस्तावना च
६सर्वे ब्राह्म्या श्रिया युक्ता दृढयोगसमाहिताः।
शरभङ्गाश्रमे राममभिजग्मुश्च तापसाः॥
७अभिगम्य च धर्मज्ञा रामं धर्मभृतां वरम्।
ऊचुः परमधर्मज्ञमृषिसङ्घाः समागताः॥
८त्वमिक्ष्वाकुकुलस्यास्य पृथिव्याश्च महारथः।
प्रधानश्चापि नाथश्च देवानां मघवानिव॥
९विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु यशसा विक्रमेण च।
पितृव्रतत्वं सत्यं च त्वयि धर्मश्च पुष्कलः॥
ते सर्वे ब्राह्म्या श्रिया युक्ताः दृढयोगसमाहिताः च तापसाः शरभङ्गाश्रमे रामम् अभिजग्मुः। धर्मज्ञाः ते समागताः ऋषिसङ्घाः धर्मभृतां वरं परमधर्मज्ञं रामम् अभिगम्य ऊचुः — ‘त्वम् अस्य इक्ष्वाकुकुलस्य पृथिव्याः च महारथः, प्रधानः नाथः च असि; यथा देवानां मघवान्, तथा एव त्वं मनुष्यलोकस्य रक्षकः। यशसा विक्रमेण च त्वं त्रिषु लोकेषु विश्रुतः; त्वयि पितृव्रतत्वं सत्यं पुष्कलः धर्मः च विद्यते।’ अत्र ध्येयं यत् तपस्विनः प्रथमं स्तुतिम् एव कुर्वन्ति, न तु साक्षात् याचनाम् — याच्ञायाः पूर्वं याच्यस्य योग्यता प्रतिपादनीया इति शिष्टाचारः। ‘महारथः’ इति पदेन तस्य रणसामर्थ्यम्, ‘नाथः’ इति पदेन च रक्षणसामर्थ्यम् उभयम् अपि सूचितम्। ‘ब्राह्म्या श्रिया युक्ताः’ इति विशेषणेन तेषां तपःसिद्धं तेजः सूचितम्, ‘दृढयोगसमाहिताः’ इति च चित्तैकाग्र्यम्। एतादृशाः अपि ते रामं शरणं गन्तुम् आगताः — एतेन तेषां भयस्य गुरुता ज्ञायते। ‘पितृव्रतत्वम्’ इति पदेन कैकेय्याः वरप्रसङ्गः स्मार्यते, येन रामः राज्यं त्यक्त्वा वनम् आगतः।
All these ascetics, endowed with the splendour of Brahman and steadied by firm yoga, came to Rāma at Śarabhaṅga's hermitage. Those seers who knew dharma, gathered together, approached Rāma, the best of those who uphold dharma, who knew it supremely, and said: ‘You are the great warrior of the house of Ikṣvāku and of the whole earth; you are its chief and its protector, as Maghavān is of the gods, the guardian of the world of men. Your glory and your valour are famous in the three worlds, and in you are devotion to your father, truth, and dharma in full measure.’ Note that the ascetics begin with praise and not with a plea, for courtesy requires that before one asks, the worthiness of the one asked be declared. ‘Great warrior’ speaks of his power in battle and ‘protector’ of his power to guard. ‘The splendour of Brahman’ points to the radiance their austerity had won, and ‘steadied by firm yoga’ to their concentration of mind. That men such as these had come to take refuge with Rāma shows how grave their fear was. And ‘devotion to your father’ recalls Kaikeyī's boon, through which Rāma had given up the kingdom and come to the forest.
३प्रजापालनरूपस्य राजधर्मस्य उपदेशः
१०त्वामासाद्य महात्मानं धर्मज्ञं धर्मवत्सलम्।
अर्थित्वान्नाथ वक्ष्यामस्तच्च नः क्षन्तुमर्हसि॥
११अधर्मः सुमहान्नाथ भवेत्तस्य तु भूपतेः।
यो हरेद्बलिषड्भागं न च रक्षति पुत्रवत्॥
१२युञ्जानः स्वानिव प्राणान्प्राणैरिष्टान्सुतानिव।
नित्ययुक्तः सदा रक्षन्सर्वान्विषयवासिनः॥
१३प्राप्नोति शाश्वतीं राम कीर्तिं स बहुवार्षिकीम्।
ब्रह्मणः स्थानमासाद्य तत्र चापि महीयते॥
१४यत्करोति परं धर्मं मुनिर्मूलफलाशनः।
तत्र राज्ञश्चतुर्भागः प्रजा धर्मेण रक्षतः॥
ततः ते विनयेन स्वप्रार्थनायाः भूमिकां रचयन्ति — ‘हे नाथ, महात्मानं धर्मज्ञं धर्मवत्सलं त्वाम् आसाद्य वयम् अर्थित्वात् किञ्चित् वक्ष्यामः; तत् च त्वं क्षन्तुम् अर्हसि।’ ततः राजधर्मः उपदिश्यते — ‘यः भूपतिः प्रजायाः बलेः षड्भागं हरति, किन्तु ताम् पुत्रवत् न रक्षति, तस्य महान् अधर्मः भवति। यः तु स्वान् प्राणान् इव, प्राणेभ्यः अपि प्रियान् सुतान् इव, सर्वान् विषयवासिनः नित्ययुक्तः सदा रक्षति, सः बहुवार्षिकीं शाश्वतीं कीर्तिं प्राप्नोति, ब्रह्मणः स्थानम् आसाद्य तत्र अपि महीयते। किञ्च, मूलफलाशनः मुनिः यत् परं धर्मम् आचरति, तस्य चतुर्थः भागः धर्मेण प्रजां रक्षतः राज्ञः भवति।’ एषः उपदेशः रामं प्रति न आक्षेपः, अपि तु स्मारणम् — यतः वने वसन् अपि सः इक्ष्वाकूणां राजपुत्रः एव, प्रजारक्षणं च तस्य जन्मसिद्धं कर्तव्यम्। ‘स्वान् प्राणान् इव’ इति उपमा प्रथमम्, ‘सुतान् इव’ इति च द्वितीया — प्रथमया आत्मीयता, द्वितीयया च वात्सल्यं सूच्यते। ‘नित्ययुक्तः’ इति पदेन रक्षणं न कदाचित् कर्तव्यम्, अपि तु सततं कर्तव्यम् इति उक्तम्। ‘चतुर्भागः’ इति सिद्धान्तः स्मृतिषु अपि प्रसिद्धः। राजा प्रजायाः धर्मस्य अंशभाक् इति सिद्धान्तेन राज्ञः दायित्वं तपसा एव तुल्यं क्रियते।
Then they humbly laid the ground for their request: ‘Lord, having come to you, a great soul who knows dharma and loves it, we shall speak as petitioners; please forgive us for that.’ And they set out the duty of a king: ‘Great is the wrong done by the king who takes a sixth of his people's produce as tax and yet does not protect them as his own sons. But the king who is ever watchful and always guards all who live in his realm as he would his own life, as sons dearer than life itself, wins lasting fame that endures for many years, Rāma, and reaching the seat of Brahmā he is honoured even there. More than that, whatever supreme merit a sage living on roots and fruits acquires, a fourth part of it belongs to the king who protects his people according to dharma.’ This was not a reproach to Rāma but a reminder: though he lived in the forest he was still a prince of the Ikṣvākus, and protecting the people was the duty he was born to. The first image, ‘as his own life’, conveys closeness, and the second, ‘as sons’, a parent's tenderness. ‘Ever watchful’ says that protection is not an occasional task but a constant one. The principle of the fourth share is well known in the law books too; by making the king a sharer in his people's merit, it sets his responsibility on a level with austerity itself.
४राक्षसकृतस्य कदनस्य निवेदनं शरणागतिश्च
१५सोऽयं ब्राह्मणभूयिष्ठो वानप्रस्थगणो महान्।
त्वन्नाथोऽनाथवद्राम राक्षसैर्हन्यते भृशम्॥
१६एहि पश्य शरीराणि मुनीनां भावितात्मनाम्।
हतानां राक्षसैर्घोरैर्बहूनां बहुधा वने॥
१७पम्पानदीनिवासानामनुमन्दाकिनीमपि।
चित्रकूटालयानां च क्रियते कदनं महत्॥
१८एवं वयं न मृष्यामो विप्रकारं तपस्विनाम्।
क्रियमाणं वने घोरं रक्षोभिर्भीमकर्मभिः॥
१९ततस्त्वां शरणार्थं च शरण्यं समुपस्थिताः।
परिपालय नो राम वध्यमानान्निशाचरैः॥
२०परा त्वत्तो गतिर्वीर पृथिव्यां नोपपद्यते।
परिपालय नः सर्वान्राक्षसेभ्यो नृपात्मज॥
अनन्तरं ते स्वदुःखं निवेदयन्ति — ‘अयं ब्राह्मणभूयिष्ठः महान् वानप्रस्थगणः त्वन्नाथः अपि सन् अनाथवत् राक्षसैः भृशं हन्यते। एहि पश्य — घोरैः राक्षसैः बहुधा हतानां भावितात्मनां मुनीनां शरीराणि वने विकीर्णानि सन्ति। पम्पानदीनिवासिनाम्, मन्दाकिन्याः तीरे वसताम्, चित्रकूटालयानां च महत् कदनं क्रियते। भीमकर्मभिः रक्षोभिः वने क्रियमाणं तपस्विनां घोरं विप्रकारं वयं न मृष्यामहे। अतः शरणार्थं शरण्यं त्वां समुपस्थिताः स्मः; निशाचरैः वध्यमानान् नः परिपालय। हे नृपात्मज, त्वत्तः परा गतिः पृथिव्यां न उपपद्यते; अस्मान् सर्वान् राक्षसेभ्यः परिपालय।’ हतानां शरीराणां दर्शनम् एव अत्र प्रबलतमं प्रमाणम् — वचसा न कथयित्वा ते प्रत्यक्षं दर्शयितुम् इच्छन्ति। ‘त्वन्नाथः अनाथवत्’ इति विरोधाभासेन च तेषां वेदना तीव्रतया प्रकाशते। अत्र त्रयः स्थलनिर्देशाः महत्त्वपूर्णाः — पम्पा, मन्दाकिनी, चित्रकूटः च; एतैः कविः दर्शयति यत् उपद्रवः न एकस्मिन् प्रदेशे सीमितः, अपि तु सर्वत्र दण्डकारण्ये व्याप्तः। ‘बहुधा हतानाम्’ इति पदेन वधस्य नैकविधाः प्रकाराः सूचिताः। ‘शरणार्थं शरण्यम्’ इति पदयोः यमकसदृशः विन्यासः शरणागतेः भावं दृढीकरोति। हिन्दीभाष्यम् अपि अत्र ‘शरणागतवत्सल’ इति रामं सम्बोधयति। ‘एहि पश्य’ इति द्विपदेन ते रामम् आह्वयन्ति, न तु केवलं श्रावयन्ति। ‘परिपालय’ इति क्रियापदं द्विवारम् आवर्त्यते, येन याच्ञायाः तीव्रता वर्धते। एवं विंशतितमेन श्लोकेन तेषां वचनं समाप्यते।
Then they told him of their suffering: ‘This great company of forest hermits, most of them brahmins, has you for its protector, Rāma, and yet it is being slaughtered by the rākṣasas as though it had none. Come and see: the bodies of sages of perfected soul lie scattered in the forest, killed in many ways by the dreadful rākṣasas. Among those who live by the Pampā, those on the banks of the Mandākinī and those who have made their homes on Citrakūṭa, a great slaughter is going on. We cannot bear this cruel persecution of ascetics by the rākṣasas of terrible deeds in the forest. So we have come to you, our refuge, seeking protection; guard us, Rāma, as the night-rangers kill us. There is no higher refuge than you on earth, hero; protect us all from the rākṣasas, prince.’ The sight of the bodies is their strongest proof: rather than merely telling him, they wished to show him with his own eyes, and so with ‘come and see’ they summon him rather than simply inform him. The paradox of having a protector yet being as though without one makes their pain all the sharper. The three places named — the Pampā, the Mandākinī and Citrakūṭa — show that the trouble was not confined to one spot but spread through the whole Daṇḍaka forest, and ‘killed in many ways’ hints at the many forms the killing took. Coming ‘for refuge to the refuge’ strengthens the sense of surrender, and the plea ‘protect us’ is repeated to make it more urgent. With this their speech ends.
५रामस्य आश्वासनवचनम्
२१एतच्छ्रुत्वा तु काकुत्स्थस्तापसानां तपस्विनाम्।
इदं प्रोवाच धर्मात्मा सर्वानेव तपस्विनः॥
२२नैवमर्हथ मां वक्तुमाज्ञाप्योऽहं तपस्विनाम्।
केवलेन स्वकार्येण प्रवेष्टव्यं वनं मया॥
२३विप्रकारमपाक्रष्टुं राक्षसैर्भवतामिमम्।
पितुस्तु निर्देशकरः प्रविष्टोऽहमिदं वनम्॥
२४भवतामर्थसिद्ध्यर्थमागतोऽहं यदृच्छया।
तस्य मेऽयं वने वासो भविष्यति महाफलः॥
तपस्विनां तत् वचनं श्रुत्वा धर्मात्मा काकुत्स्थः सर्वान् एव तपस्विनः प्रत्युवाच — ‘एवं मां वक्तुं न अर्हथ; अहं हि तपस्विनाम् आज्ञाप्यः, न तु याच्यः। केवलेन स्वकार्येण एव मया वनं प्रवेष्टव्यम् आसीत्; किन्तु राक्षसैः भवताम् इमं विप्रकारम् अपाक्रष्टुं पितुः निर्देशकरः सन् अहम् इदं वनं प्रविष्टः। भवताम् अर्थसिद्ध्यर्थम् एव यदृच्छया अहम् आगतः; तस्य मम अयं वनवासः महाफलः भविष्यति।’ अत्र रामस्य औदार्यं दृश्यते — याचकान् उपकृत्य अपि सः तम् उपकारं स्वलाभम् एव मन्यते। पितुः आज्ञापालनं मुनिरक्षणं च द्वे अपि प्रयोजने एकत्र मिलिते इति सः दर्शयति। ‘आज्ञाप्यः अहम्’ इति वचनं सर्गस्य हृदयम् — राजपुत्रः अपि सन् सः तपस्विनाम् आज्ञावशवर्ती इति स्वयम् एव घोषयति। एतेन याचकानां लज्जा अपनीयते, तेषां गौरवं च रक्ष्यते। ‘महाफलः’ इति अन्तिमं पदं वनवासस्य नूतनम् अर्थं प्रकाशयति — यः दण्डः आसीत्, सः एव सेवायाः अवसरः जातः।
Hearing these words of the ascetics, righteous Kākutstha answered them all: ‘You should not speak to me like this. It is I who am to be commanded by ascetics, not entreated. I had to enter the forest for my own purpose alone; but in carrying out my father's command I have entered it to drive away this persecution of you by the rākṣasas. It is by chance that I have come, and for your sake; this dwelling of mine in the forest will bear great fruit.’ Rāma's generosity shows here: in helping those who asked him, he counted the help his own gain. He shows that two purposes — obeying his father and protecting the sages — had come together in one. ‘It is I who am to be commanded’ is the heart of the sarga: prince though he was, he declared himself at the ascetics' bidding, and in doing so he took away the shame of their asking and preserved their dignity. The last words, ‘will bear great fruit’, give his exile a new meaning: what had been a punishment had become an opportunity to serve.
६वरदानं सुतीक्ष्णाश्रमं प्रति प्रस्थानं च
२५तपस्विनां रणे शत्रून्हन्तुमिच्छामि राक्षसान्।
पश्यन्तु वीर्यमृषयः सभ्रातुर्मे तपोधनाः॥
२६दत्त्वा वरं चापि तपोधनानां धर्मे धृतात्मा सह लक्ष्मणेन।
तपोधनैश्चापि सहार्यदत्तः सुतीक्ष्णमेवाभिजगाम वीरः॥
‘तपस्विनां शत्रून् राक्षसान् रणे हन्तुम् इच्छामि; सभ्रातुः मम वीर्यं तपोधनाः ऋषयः पश्यन्तु’ इति उक्त्वा सः अभयं ददाति। एवं धर्मे धृतात्मा वीरः तपोधनेभ्यः वरं दत्त्वा, आर्यजनोचितं दानं च कृत्वा, लक्ष्मणेन तपोधनैः च सह सुतीक्ष्णम् एव अभिजगाम। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन रचितः, तेन च सर्गस्य समापनं गम्भीरतया शोभते। ‘पश्यन्तु वीर्यम्’ इति आह्वानेन रामः स्वप्रतिज्ञायाः साक्षिणः एव तान् करोति। सुतीक्ष्णाश्रमगमनेन च अग्रिमस्य सर्गस्य कथा आरभ्यते।
‘I mean to kill in battle the rākṣasas, the enemies of ascetics. Let the seers whose wealth is austerity see the valour of my brother and me,’ he said, and so gave them the assurance of safety. By calling on them to watch his valour, he made them witnesses of his vow. Then the hero, his mind fixed on dharma, having granted this boon to the ascetics and given nobly as became a noble man, set out with Lakṣmaṇa and the ascetics straight for Sutīkṣṇa, and with that journey the story of the next sarga begins.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
सम्प्रक्षालाः
६.२
भोजनानन्तरं पात्राणि प्रक्षाल्य किमपि न सञ्चिन्वन्तः तपस्विनः
- सन्धिः
- सम् + प्रक्षालाः → सम्प्रक्षालाः — मकारस्य परसवर्णः (अनुस्वारस्थाने मकारः मुद्रणे)
- समासः
- सम्यक् प्रक्षालनं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
अश्मकुट्टाः
६.२
पाषाणेन धान्यं कुट्टयित्वा भुञ्जानाः
- सन्धिः
- अश्म + कुट्टाः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अश्मना कुट्टन्ति इति — तृतीयातत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
दन्तोलूखलिनः
६.३
दन्तैः एव उलूखलकार्यं कुर्वन्तः
- सन्धिः
- दन्त + उलूखलिनः → दन्तोलूखलिनः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- दन्ताः एव उलूखलं येषां ते — बहुव्रीहिः (इन्यन्तः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
गात्रशय्याः
६.३
शरीरम् एव शय्यां कृत्वा शयानाः, भुजे शिरः निधाय स्वपन्तः
- सन्धिः
- गात्र + शय्याः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गात्रम् एव शय्या येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
अनवकाशिकाः
६.३
सततं सत्कर्मनिरतत्वात् विश्रामावकाशरहिताः
- सन्धिः
- न + अवकाशिकाः → अनवकाशिकाः — नञ्समासे ‘अन्’ आदेशः (अजादौ)
- समासः
- न विद्यते अवकाशः येषां ते — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
आर्द्रपटवाससः
६.५
सदा आर्द्रवस्त्रधारिणः
- सन्धिः
- ‘तथाऽऽर्द्र’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ), मुद्रणे अवग्रहेण सह
- समासः
- आर्द्रं पटं वासः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
पञ्चतपोऽन्विताः
६.५
ग्रीष्मे चतुर्दिक्षु अग्निम् ऊर्ध्वं च सूर्यम् इति पञ्चाग्निसेविनः
- सन्धिः
- पञ्चतपः + अन्विताः → पञ्चतपोऽन्विताः — विसर्गसन्धिः, परश्च अकारस्य पूर्वरूपम् (ऽ)
- समासः
- पञ्चभिः तपोभिः अन्विताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
दृढयोगसमाहिताः
६.६
स्थिरेण योगाभ्यासेन एकाग्रचित्ताः
- सन्धिः
- दृढ + योग — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सम् + आहिताः’ इत्यत्र मकारस्य परसवर्णः
- समासः
- दृढेन योगेन समाहिताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
महारथः
६.८
एकः सन् बहुभिः योद्धुं समर्थः वीरः
- सन्धिः
- महा + रथः — ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ आदेशः
- समासः
- महान् रथः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
मघवान्
६.८
इन्द्रः
- सन्धिः
- ‘मघवानिव’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति — नकारस्य लोपाभावः, ‘इव’ इत्यनेन संयोगः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मघवन्’ शब्दस्य प्रथमैकवचनम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘इव’ इत्यनेन उपमानम्)
अर्थित्वान्
६.१०
याचकत्वात्, प्रार्थिनः भावात्
- सन्धिः
- अत्र बाह्यसन्धिः एव कठिनः — ‘अर्थित्वात् + नाथ’ इत्यत्र तकारस्य नकारे परे अनुनासिकादेशः, तेन ‘अर्थित्वान्नाथ’ इति रूपम्; पदान्तर्गतं तु ‘अर्थिन् + त्व’ इति प्रत्ययसंयोगमात्रम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अर्थिन्’ शब्दात् भावे त्वप्रत्ययः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम्, हेत्वर्थे (लिङ्गम् ‘अर्थित्व’ इति नपुंसकम्)
बलिषड्भागम्
६.११
प्रजायाः आयस्य षष्ठांशरूपः राजभागः
- सन्धिः
- षष् + भागम् → षड्भागम् — जश्त्वसन्धिः (षकारस्य डकारः)
- समासः
- बलेः षष्ठः भागः, तम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
युञ्जानः
६.१२
नित्यं संयोजयन्, प्रजारक्षणे आत्मानं नियोजयन्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘युज्’ धातोः शानच्प्रत्यये नुम्
- समासः
- समासः नास्ति — शानजन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
बहुवार्षिकीम्
६.१३
बहुवर्षपर्यन्तं स्थायिनीम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘बहुवर्ष + ठञ्’ इति तद्धिते आदिवृद्धिः
- समासः
- बहूनि वर्षाणि यस्यां सा, ताम् — बहुव्रीहिगर्भं तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘कीर्तिम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मूलफलाशनः
६.१४
कन्दमूलफलाहारः
- सन्धिः
- फल + अशनः → फलाशनः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मूलानि फलानि च अशनं यस्य सः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मुनिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
ब्राह्मणभूयिष्ठः
६.१५
यस्मिन् समुदाये ब्राह्मणाः एव प्रायेण
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भूयिष्ठ’ इति इष्ठन्प्रत्ययान्तम्
- समासः
- ब्राह्मणाः भूयिष्ठाः यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘गणः’ इत्यस्य विशेषणम्)
त्वन्नाथः
६.१५
त्वम् एव यस्य रक्षकः
- सन्धिः
- त्वद् + नाथः → त्वन्नाथः — अनुनासिकसन्धिः (दकारस्य नकारः)
- समासः
- त्वम् एव नाथः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अनुमन्दाकिनीम्
६.१७
मन्दाकिन्याः तीरे तीरे
- सन्धिः
- अनु + मन्दाकिनीम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मन्दाकिनीम् अनुलक्ष्य — अव्ययीभावः (कर्मप्रवचनीयगर्भः)
- विभक्तिः
- अव्ययीभावः, द्वितीयान्तवत् प्रयुक्तः
कदनम्
६.१७
संहारः, हिंसनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘कद्’ धातोः ल्युडन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘क्रियते’ इत्यस्य कर्म, कर्मणि प्रयोगे)
विप्रकारम्
६.१८
अपकारः, पीडनम्, अत्याचारः
- सन्धिः
- वि + प्रकारम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + प्र + कृ’ इति घञन्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
नृपात्मज
६.२०
हे राजपुत्र
- सन्धिः
- नृप + आत्मज → नृपात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- नृपस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, एकवचनम्
आज्ञाप्यः
६.२२
आज्ञां ग्रहीतुम् अर्हः, आदेश्यः
- सन्धिः
- आ + ज्ञाप्यः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ + ज्ञा’ इति ण्यन्तात् यत्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अपाक्रष्टुम्
६.२३
दूरीकर्तुम्, अपसारयितुम्
- सन्धिः
- अप + आकर्ष्टुम् → अपाक्रष्टुम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अप + आ + कृष्’ इति तुमुन्नन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
निर्देशकरः
६.२३
आज्ञापालकः
- सन्धिः
- निः + देशकरः → निर्देशकरः — विसर्गस्य रेफादेशः
- समासः
- निर्देशं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
यदृच्छया
६.२४
दैवात्, अनभिसन्धिपूर्वकम्
- सन्धिः
- यत् + ऋच्छया → यदृच्छया — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — रूढम् अव्ययवत् प्रयुक्तं नाम
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (हेत्वर्थे)
सभ्रातुः
६.२५
भ्रातृसहितस्य मम
- सन्धिः
- ‘सभ्रातुर्मे’ इत्यत्र विसर्गस्य रेफादेशः
- समासः
- भ्रात्रा सहितस्य — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘मे’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
सहार्यदत्तः
६.२६
श्रेष्ठं दानं दत्तवान्; हिन्दीभाष्ये ‘श्रेष्ठ दान देनेवाले’ इति। समीक्षितसंस्करणे तु ‘सहार्यवृत्तः’ इति पाठः
- सन्धिः
- सह + आर्य → सहार्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- आर्यैः सह दत्तः, आर्यदानसहितः — तत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्