- सन्धिः
- ‘पर + तप’ इत्यत्र खश्प्रत्यये मुमागमः, ततः मकारस्य अनुस्वारादेशः — परंतपः
- समासः
- परान् तापयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरण्यकाण्डम् — सप्तमः सर्गः
सुतीक्ष्णाश्रमे रामस्य आतिथ्यम्
सुतीक्ष्णाश्रमं प्रति प्रस्थानम्, मुनेः स्वागतवचनम्, लोकसमर्पणस्य प्रत्याख्यानम्, मृगसङ्घविषयकः संवादः, रात्रिवासश्च
अस्मिन् सर्गे परंतपः रामः सीतया लक्ष्मणेन तैः च द्विजैः सह सुतीक्ष्णस्य आश्रमपदं गच्छति। दूरं मार्गं गत्वा बहूदकाः नदीः तीर्त्वा च सः महामेरुतुल्यम् उन्नतं विमलं शैलं पश्यति, ततः नानाद्रुमैः व्याप्तं काननं प्रविश्य चीरमालापरिष्कृतम् आश्रमं ददर्श। तत्र आसीनं मलपङ्कजधारिणं सुतीक्ष्णं सः विधिवत् अभिवादयति — ‘अहं रामः, भवन्तं द्रष्टुम् आगतः’ इति। मुनिः तं बाहुभ्यां समाश्लिष्य वदति — ‘त्वया आक्रान्तः अयम् आश्रमः सनाथः इव; त्वाम् एव प्रतीक्षमाणः अहं देहं त्यक्त्वा देवलोकं न आरोहे। शतक्रतुः अत्र आगत्य अवदत् यत् मम पुण्येन कर्मणा सर्वे लोकाः जिताः इति; तेषु त्वं सभार्यः सलक्ष्मणः विहरस्व।’ रामः तु प्रत्युवाच — ‘अहम् एव स्वयं लोकान् आहरिष्यामि; इह कानने प्रदिष्टम् आवासमात्रम् इच्छामि; भवतः गुणाः मह्यं शरभङ्गेन आख्याताः।’ मुनिः हृष्टः सन् तम् एव आश्रमं वासाय अर्पयति, किन्तु मृगसङ्घानां बाधां कथयति। रामः धनुः विगृह्य वदति — ‘यदि तान् हन्याम्, भवान् दुःखं प्राप्नुयात्; अतः चिरं वासं न समर्थये।’ ततः सः संध्याम् उपास्य तत्र एव वासम् अकल्पयत्, सुतीक्ष्णः च स्वयम् एव तापसयोग्यम् अन्नं ताभ्यां दत्तवान्।
१सुतीक्ष्णाश्रमं प्रति प्रस्थानं वनप्रवेशश्च
१रामस्तु सहितो भ्रात्रा सीतया च परंतपः।
सुतीक्ष्णस्याश्रमपदं जगाम सह तैर्द्विजैः॥
२स गत्वा दूरमध्वानं नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः।
ददर्श विमलं शैलं महामेरुमिवोन्नतम्॥
३ततस्तदिक्ष्वाकुवरौ सततं विविधैर्द्रुमैः।
काननं तौ विविशतुः सीतया सह राघवौ॥
४प्रविष्टस्तु वनं घोरं बहुपुष्पफलद्रुमम्।
ददर्शाश्रममेकान्ते चीरमालापरिष्कृतम्॥
५तत्र तापसमासीनं मलपङ्कजधारिणम्।
रामः सुतीक्ष्णं विधिवत्तपोधनमभाषत॥
परंतपः रामः भ्रात्रा सीतया च सहितः तैः द्विजैः सह सुतीक्ष्णस्य आश्रमपदं प्रति प्रस्थितः। दूरं मार्गं गत्वा बहूदकाः नदीः तीर्त्वा च तैः एकः विमलः शैलः दृष्टः, यः महामेरुः इव उन्नतः आसीत्। ततः तौ इक्ष्वाकुवरौ राघवौ सीतया सह सततं विविधैः द्रुमैः व्याप्तं काननं विविशतुः। तस्मिन् घोरे वने प्रविष्टः रामः एकान्ते बहुपुष्पफलद्रुमम् आश्रमं ददर्श, यः चीरमालाभिः परिष्कृतः आसीत् — वृक्षेषु लम्बमानानि वल्कलवस्त्राणि एव तस्य आश्रमस्य अलङ्कारः, इति कविना सूक्ष्मया दृष्ट्या दर्शितम्। तत्र मलपङ्कजधारिणं तापसम् आसीनं दृष्ट्वा रामः विधिवत् उपसृत्य तं तपोधनं सुतीक्ष्णम् अभाषत। मार्गस्य दैर्घ्यम्, नदीनां तरणम्, पर्वतस्य दर्शनम्, वनस्य प्रवेशः, आश्रमस्य दर्शनम् इति क्रमेण कविः यात्राम् एव चित्रवत् वर्णयति। ‘विमलं शैलं महामेरुमिव’ इति उपमया पर्वतस्य औन्नत्यं निर्मलता च द्वे अपि सूचिते; समीक्षितसंस्करणे तु अत्र ‘महामेघम् इव’ इति पाठः, हिन्दीभाष्यं तु मुद्रितपाठम् एव अनुसरति। ‘मलपङ्कजधारिणम्’ इति पदं द्विधा व्याख्यातुं शक्यम् — मलपङ्कं धारयन्तम्, पद्मासनस्थं वा; हिन्दीभाष्यम् उत्तरम् अर्थं गृह्णाति।
Rāma, scorcher of foes, set out with his brother, with Sītā and with those brahmins for Sutīkṣṇa's hermitage. After a long road and the crossing of rivers deep with water they saw a spotless mountain, lofty as great Meru — an image that conveys both its height and its purity. Then the two Rāghavas, the best of the Ikṣvākus, entered with Sītā a forest crowded with trees of every kind. Deep in that fearful forest, in a lonely place, Rāma saw a hermitage among trees laden with flowers and fruit, hung about with rows of bark garments; the poet's keen eye notes that the bark clothes hanging from the trees were the hermitage's only ornament. There Rāma saw the ascetic seated, covered in the dirt and mire of penance — though the phrase can also be read as seated in the lotus posture — and approaching with due ceremony, he spoke to Sutīkṣṇa, whose wealth was austerity. The long road, the crossing of the rivers, the sight of the mountain, the entry into the forest, the sight of the hermitage — step by step the poet paints the journey like a picture.
२सुतीक्ष्णस्य दर्शनं स्वागतवचनं च
६रामोऽहमस्मि भगवन्भवन्तं द्रष्टुमागतः।
तन्माभिवद धर्मज्ञ महर्षे सत्यविक्रम॥
७स निरीक्ष्य ततो धीरो रामं धर्मभृतां वरम्।
समाश्लिष्य च बाहुभ्यामिदं वचनमब्रवीत्॥
८स्वागतं ते रघुश्रेष्ठ राम सत्यभृतां वर।
आश्रमोऽयं त्वयाऽऽक्रान्तः सनाथ इव साम्प्रतम्॥
९प्रतीक्षमाणस्त्वामेव नारोहेऽहं महायशः।
देवलोकमितो वीर देहं त्यक्त्वा महीतले॥
‘भगवन्, अहं रामः अस्मि, भवन्तं द्रष्टुम् आगतः; हे धर्मज्ञ सत्यविक्रम महर्षे, माम् अभिवद’ इति सः विनयेन आत्मपरिचयं ददाति। अत्र ध्येयं यत् सः न स्वकुलं न स्वपराक्रमं कथयति, केवलं नाम एव निवेदयति। ततः सः धीरः मुनिः धर्मभृतां वरं रामं निरीक्ष्य बाहुभ्यां समाश्लिष्य च इदम् अब्रवीत् — ‘हे रघुश्रेष्ठ, सत्यभृतां वर राम, ते स्वागतम्; त्वया आक्रान्तः अयम् आश्रमः साम्प्रतं सनाथः इव जातः। हे महायशः वीर, त्वाम् एव प्रतीक्षमाणः अहं महीतले देहं त्यक्त्वा इतः देवलोकं न आरोहे।’ शरभङ्गः इव अयम् अपि मुनिः रामदर्शनार्थम् एव स्वर्गारोहणं विलम्बितवान् इति समानः भावः अत्र पुनः दृश्यते। ‘सनाथ इव’ इति उपमया मुनिः दर्शयति यत् आश्रमः रामागमनात् पूर्वम् अनाथः इव आसीत्। ‘माम् अभिवद’ इति रामस्य प्रार्थना विनयस्य पराकाष्ठा — दर्शनमात्रेण न तुष्यति, वचनम् अपि याचते। ‘सत्यभृतां वर’ इति सम्बोधनेन मुनिः रामस्य सत्यनिष्ठाम् एव प्रधानं गुणं मन्यते।
‘Reverend sir, I am Rāma, come to see you. Speak to me, great seer, knower of dharma, whose power is true,’ he said, humbly introducing himself. Note that he mentions neither his family nor his prowess, only his name; and in asking the sage to speak to him he shows the height of humility, not content merely to see him but asking for his word as well. The steadfast sage looked at Rāma, best of those who uphold dharma, embraced him with both arms, and said: ‘Welcome, Rāma, best of the Raghus, foremost of those who keep the truth. Now that you have set foot here, this hermitage seems to have a protector. I have been waiting for you alone, glorious hero; that is why I have not left my body on earth and risen from here to the world of the gods.’ Like Śarabhaṅga, this sage too had put off his ascent to heaven for the sake of seeing Rāma; the same feeling appears again. ‘Seems to have a protector’ implies that before Rāma came the hermitage was as good as unprotected. And by calling him foremost of those who keep the truth, the sage names truthfulness as Rāma's chief virtue.
३इन्द्रवृत्तान्तः लोकसमर्पणं च
१०चित्रकूटमुपादाय राज्यभ्रष्टोऽसि मे श्रुतः।
इहोपयातः काकुत्स्थ देवराजः शतक्रतुः॥
११उपागम्य च मे देवो महादेवः सुरेश्वरः।
सर्वाँल्लोकाञ्जितानाह मम पुण्येन कर्मणा॥
१२तेषु देवर्षिजुष्टेषु जितेषु तपसा मया।
मत्प्रसादात्सभार्यस्त्वं विहरस्व सलक्ष्मणः॥
‘मया श्रुतं यत् त्वं राज्यभ्रष्टः सन् चित्रकूटम् उपादाय वससि इति। हे काकुत्स्थ, अत्र देवराजः शतक्रतुः उपयातः आसीत्। सः महादेवः सुरेश्वरः मम समीपम् आगम्य अवदत् — मम पुण्येन कर्मणा सर्वे शुभाः लोकाः जिताः इति। तेषु देवर्षिजुष्टेषु तपसा मया जितेषु लोकेषु मत्प्रसादात् त्वं सभार्यः सलक्ष्मणः विहरस्व।’ एवम् अयम् अपि मुनिः स्वतपःफलं रामाय दातुम् इच्छति। पञ्चमे सर्गे शरभङ्गः यत् कृतवान्, तत् एव अत्र सुतीक्ष्णः करोति — तपस्विनां रामे भक्तिः एतेन पुनः पुनः प्रकाश्यते। इन्द्रस्य आगमनं च तस्य वचनं च मुनिः साक्षिवत् उद्धरति, येन तस्य तपसः फलं देवैः अपि अनुमोदितम् इति ज्ञायते। ‘सभार्यः सलक्ष्मणः’ इति पदाभ्यां सः रामम् एकाकिनं न, अपि तु सपरिवारं तेषु लोकेषु विहर्तुम् आह्वयति। ‘राज्यभ्रष्टः’ इति शब्दः कठोरः इव भाति, किन्तु मुनेः मुखे सः केवलं वृत्तान्तकथनम्।
‘I heard that you had lost your kingdom and made your home at Citrakūṭa. Kākutstha, Śatakratu, king of the gods, came here; that great god, lord of the immortals, came to me and told me that by my holy deeds I had won all the auspicious worlds. In those worlds, which divine seers frequent and which my austerity has won, live at your ease by my favour, with your wife and with Lakṣmaṇa.’ So this sage too wished to give Rāma the fruit of his austerity; what Śarabhaṅga did in the fifth sarga Sutīkṣṇa does here, and the ascetics' devotion to Rāma is shown again and again. The sage cites Indra's visit and his words as a witness would, so that we know the fruit of his austerity had the gods' approval. By adding ‘with your wife and with Lakṣmaṇa’ he invites Rāma to enjoy those worlds not alone but with his family. The phrase ‘lost your kingdom’ may sound harsh, but in the sage's mouth it is merely a statement of what had happened.
४रामस्य प्रत्याख्यानं मुनेः हर्षश्च
१३तमुग्रतपसं दीप्तं महर्षिं सत्यवादिनम्।
प्रत्युवाचात्मवान्रामो ब्रह्माणमिव वासवः॥
१४अहमेवाहरिष्यामि स्वयं लोकान्महामुने।
आवासं त्वहमिच्छामि प्रदिष्टमिह कानने॥
१५भवान्सर्वत्र कुशलः सर्वभूतहिते रतः।
आख्यातः शरभङ्गेन गौतमेन महात्मना॥
१६एवमुक्तस्तु रामेण महर्षिर्लोकविश्रुतः।
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं हर्षेण महता युतः॥
तम् उग्रतपसं दीप्तं सत्यवादिनं महर्षिं प्रति आत्मवान् रामः, यथा वासवः ब्रह्माणं प्रति, तथा प्रत्युवाच — ‘हे महामुने, अहम् एव स्वयं लोकान् आहरिष्यामि; इदानीं तु इह कानने प्रदिष्टम् आवासम् इच्छामि। भवान् सर्वत्र कुशलः सर्वभूतहिते रतः च अस्ति — एतत् मह्यं महात्मना गौतमेन शरभङ्गेन आख्यातम्।’ रामेण एवम् उक्तः लोकविश्रुतः महर्षिः महता हर्षेण युतः सन् मधुरं वाक्यम् अब्रवीत्। अत्र अपि रामस्य सः एव नियमः — परदत्तं फलं न स्वीकरोति, किन्तु वक्तुः गौरवं न हापयति; प्रत्युत तस्य प्रशंसां कृत्वा एव प्रार्थनां करोति। ‘वासवः ब्रह्माणम् इव’ इति उपमया संवादस्य गौरवं वर्णितम् — वक्ता शिष्यवत् विनीतः, श्रोता च पितामहवत् पूज्यः। शरभङ्गस्य नामोल्लेखेन रामः दर्शयति यत् सः न यदृच्छया आगतः, अपि तु गुरुनिर्देशेन एव। ‘हर्षेण महता युतः’ इति पदेन मुनेः तोषः दर्शितः, यतः रामः तत्र वस्तुम् इच्छति।
To that radiant great seer of fierce austerity, who spoke only the truth, the self-possessed Rāma replied as Vāsava replies to Brahmā: ‘Great sage, I shall win those worlds myself. What I want now is a place to live, appointed for me here in this forest. You are skilled in all things and devoted to the good of every creature — so the great-souled Śarabhaṅga of Gautama's line told me.’ Here again Rāma keeps the same rule: he will not accept a fruit given by another, yet he does not slight the giver; indeed he praises him before making his request. The comparison with Vāsava and Brahmā conveys the dignity of the exchange, the speaker humble as a pupil and the listener venerable as the Grandfather. By naming Śarabhaṅga, Rāma shows that he had not come by chance but at an elder's direction. At these words the great seer, famed throughout the world, was filled with joy — because Rāma wished to live there — and spoke sweetly.
५मृगसङ्घविषयकः संवादः
१७अयमेवाश्रमो राम गुणवान्रम्यतामिति।
ऋषिसंघानुचरितः सदा मूलफलैर्युतः॥
१८इममाश्रममागम्य मृगसंघा महीयसः।
अहत्वा प्रतिगच्छन्ति लोभयित्वाकुतोभयाः॥
१९नान्यो दोषो भवेदत्र मृगेभ्योऽन्यत्र विद्धि वै।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य महर्षेर्लक्ष्मणाग्रजः॥
२०उवाच वचनं धीरो विगृह्य सशरं धनुः।
तानहं सुमहाभाग मृगसंघान्समागतान्॥
२१हन्यां निशितधारेण शरेणानतपर्वणा।
भवांस्तत्राभिषज्येत किं स्यात्कृच्छ्रतरं ततः॥
‘हे राम, अयम् एव आश्रमः गुणवान्; अत्र रम्यताम्। एषः ऋषिसंघानुचरितः, सदा मूलफलैः युतः च। किन्तु इमम् आश्रमम् आगम्य महीयसः मृगसंघाः अकुतोभयाः सन्तः लोभयित्वा अहत्वा एव प्रतिगच्छन्ति; मृगेभ्यः अन्यत्र अत्र अन्यः दोषः न भवेत् इति निश्चितं विद्धि।’ तस्य महर्षेः तत् वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणाग्रजः धीरः रामः सशरं धनुः विगृह्य उवाच — ‘हे सुमहाभाग, तान् समागतान् मृगसंघान् यदि अहं निशितधारेण अनतपर्वणा शरेण हन्याम्, तर्हि भवान् तत्र अभिषज्येत; ततः किं कृच्छ्रतरं स्यात्? अतः एतस्मिन् आश्रमे चिरं वासं न समर्थये।’ मुनेः मनोभावं रक्षितुम् एव रामः तत्र स्थातुं न इच्छति — क्षत्रियस्य धनुर्धारणम्, आश्रमस्य च अहिंसा, उभयोः विरोधः अत्र सूक्ष्मतया सूचितः। ‘अकुतोभयाः’ इति पदेन आश्रमस्य अभयवातावरणं प्रकाश्यते — तत्र मृगाः अपि न बिभ्यति। मुनेः दृष्टौ यः दोषः, सः रामस्य दृष्टौ धर्मसङ्कटम् एव — मृगाणां वधः अनिष्टः, आश्रमस्य क्षतिः अपि अनिष्टा। अतः सः चिरवासं प्रत्याख्याय मुनेः आश्रमं क्षतात् रक्षति।
‘This very hermitage is a good one, Rāma; stay here and be happy. Companies of seers come and go, and it is always stocked with roots and fruit. But herds of very large deer come to it, fearing nothing from any quarter; they tempt one, and then go away again unharmed. Be sure there is no other trouble here but the deer.’ Hearing the great seer's words, the steadfast Rāma, Lakṣmaṇa's elder brother, took up his bow and arrow and said: ‘Most fortunate one, if I were to shoot those herds of deer that gather here with a sharp-edged, smooth-jointed arrow, you would be troubled by it — and what could be harder for me than that? So I do not think it right to live long in this hermitage.’ Rāma declined to stay precisely to spare the sage's feelings; the poet subtly hints at the conflict between a warrior who bears a bow and a hermitage where nothing is harmed. That the deer feared nothing shows the peace of the place, where even animals had no dread. What the sage saw as a flaw was for Rāma a dilemma of dharma: to kill the deer would be wrong, and to damage the hermitage would be wrong too. So by refusing to stay long he kept the sage's hermitage from harm.
६सन्ध्योपासनं भोजनं रात्रिवासश्च
२२एतस्मिन्नाश्रमे वासं चिरं तु न समर्थये।
तमेवमुक्त्वोपरमं रामः संध्यामुपागमत्॥
२३अन्वास्य पश्चिमां संध्यां तत्र वासमकल्पयत्।
सुतीक्ष्णस्याश्रमे रम्ये सीतया लक्ष्मणेन च॥
२४ततः शुभं तापसयोग्यमन्नं स्वयं सुतीक्ष्णः पुरुषर्षभाभ्याम्।
ताभ्यां सुसत्कृत्य ददौ महात्मा संध्यानिवृत्तौ रजनीं समीक्ष्य॥
तम् एवम् उक्त्वा रामः उपरमं गत्वा संध्याम् उपागमत्, पश्चिमां संध्याम् अन्वास्य च तत्र वासम् अकल्पयत् — सुतीक्ष्णस्य रम्ये आश्रमे सीतया लक्ष्मणेन च सह। ततः संध्यानिवृत्तौ रजनीं समीक्ष्य महात्मा सुतीक्ष्णः स्वयम् एव शुभं तापसयोग्यम् अन्नम् आनीय ताभ्यां पुरुषर्षभाभ्यां सुसत्कृत्य ददौ। ‘स्वयम्’ इति पदेन मुनेः आतिथ्यनिष्ठा सूच्यते; अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन मुद्रणे चतुर्भिः पादैः निबद्धः। तत्र च सः द्वे एव अर्धे इति रूपेण स्थापितः, यतः पादभङ्गे पदविच्छेदः अनिवार्यः स्यात्। एवं प्रथमा रात्रिः सुतीक्ष्णाश्रमे व्यतीता, अग्रिमे च सर्गे प्रातःकाले प्रस्थानं वर्ण्यते। सन्ध्योपासनं भोजनं च इति द्वयेन दिनं समाप्यते।
Having said this, Rāma fell silent and went to his evening worship. When he had performed the evening rite he settled to spend the night there, in Sutīkṣṇa's lovely hermitage, with Sītā and Lakṣmaṇa. When the twilight rites were over and he saw that night had come, the great-souled Sutīkṣṇa himself brought pure food fit for ascetics and served it with every honour to those two bulls among men; that he did it himself shows how devoted he was to hospitality. So the first night in Sutīkṣṇa's hermitage passed, with evening worship and a meal to close the day, and the next sarga tells of their departure in the morning.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- बहु + उदकाः → बहूदकाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (उ + उ = ऊ)
- समासः
- बहूनि उदकानि यासु ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘नदीः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- महा + मेरुम् — ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ आदेशः
- समासः
- महान् मेरुः, तम् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘इव’ इत्यनेन उपमानम्)
- सन्धिः
- माला + परिष्कृतम् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘परि + कृत’ इत्यत्र सुडागमेन षत्वम्
- समासः
- चीराणां मालाभिः परिष्कृतम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘आश्रमम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मल + पङ्क → मलपङ्क, ततः ‘ज’ इति; सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मलपङ्कात् जातं धारयति इति, तम् — उपपदतत्पुरुषः (मलपङ्कजम् इति पूर्वपदम्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तापसम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + आश्लिष्य → समाश्लिष्य — ‘सम्’ इत्यस्य मकारः परेण आकारेण सह संयुज्यते (व्यञ्जनस्वरसंयोगः), न तु लुप्यते
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + आ + श्लिष्’ इति ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्), पूर्वकालक्रियायाम्
- सन्धिः
- सत्य + भृताम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सत्यं बिभ्रति इति सत्यभृतः, तेषाम् — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- ‘त्वयाऽऽक्रान्तः’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ), मुद्रणे अवग्रहेण सह
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ + क्रम्’ इति क्तान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रति + ईक्षमाणः → प्रतीक्षमाणः — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + ई = ई)
- समासः
- समासः नास्ति — शानजन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + आरोहे → नारोहे — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ + रुह्’ इति लट्, आत्मनेपदम्
- विभक्तिः
- तिङन्तम् (लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्)
- सन्धिः
- राज्य + भ्रष्टः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राज्यात् भ्रष्टः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सर्वान् + लोकान् → सर्वाँल्लोकान् — लकारे परे नकारस्य अनुनासिकलकारादेशः; ‘लोकान् + जितान्’ इत्यत्र च श्चुत्वसन्धिः (न् + ज् = ञ्ज्)
- समासः
- सर्वे च ते लोकाः, तान् जितान् — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘आह’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- देव + ऋषि → देवर्षि — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- देवर्षिभिः जुष्टाः, तेषु — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (‘लोकेषु’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मद् + प्रसादात् → मत्प्रसादात् — चर्त्वसन्धिः (दकारस्य तकारः)
- समासः
- मम प्रसादः, तस्मात् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेत्वर्थे)
- सन्धिः
- ‘सभार्यस्त्वम्’ इत्यत्र विसर्गस्य सकारादेशः
- समासः
- भार्यया सहितः — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- उग्र + तपसम् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- उग्रं तपः यस्य सः, तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘प्रत्युवाचात्मवान्’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आत्मन् + मतुप्’ इति तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- आ + हरिष्यामि — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ + हृ’ इति लृट्रूपम्
- विभक्तिः
- तिङन्तम् (लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्)
- सन्धिः
- संघ + अनुचरितः → संघानुचरितः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- ऋषिसंघैः अनुचरितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘आश्रमः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘महत् + ईयसुन्’ इति तद्धितः
- समासः
- समासः नास्ति — ईयसुन्नन्तम् (तरतमार्थे)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘मृगसंघाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘लोभयित्वाकुतोभयाः’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- न कुतश्चित् भयं येषां ते — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- लक्ष्मण + अग्रजः → लक्ष्मणाग्रजः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- लक्ष्मणस्य अग्रजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + गृह्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + ग्रह्’ इति ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- ‘शरेणानतपर्वणा’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- आनतानि पर्वाणि यस्य सः, तेन — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘शरेण’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अभि + सज्येत → अभिषज्येत — षत्वसन्धिः (इकारात् परं सकारस्य मूर्धन्यादेशः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + सञ्ज्’ इति विधिलिङ्, कर्मणि
- विभक्तिः
- तिङन्तम् (विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कृच्छ्र + तरप्’ इति तद्धितः
- समासः
- समासः नास्ति — तरबन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘किम्’ इत्यनेन सह)
- सन्धिः
- अनु + आस्य → अन्वास्य — यण्सन्धिः (उ + आ = व् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अनु + आस्’ इति ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
- सन्धिः
- संध्या + निवृत्तौ — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- संध्यायाः निवृत्तिः, तस्याम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (कालाधिकरणे)