॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः ८

अरण्यकाण्डम् — अष्टमः सर्गः

सुतीक्ष्णम् आपृच्छ्य रामस्य प्रस्थानम्

प्रातःकालिकं नित्यकर्म, गमनानुज्ञायाचनम्, मुनेः आशीर्वादः, मार्गे द्रष्टव्यायाः वनशोभायाः वर्णनम्, आयुधग्रहणेन प्रस्थानं च

अस्मिन् सर्गे सुतीक्ष्णेन पूजितः रामः लक्ष्मणेन सह तस्मिन् आश्रमे रात्रिं नीत्वा प्रभाते प्रबुध्यते। यथाकालम् उत्थाय सः सीतया सह उत्पलगन्धिना शीतलेन जलेन उपस्पृशति; ततः वैदेही रामलक्ष्मणौ च अग्निं देवान् च विधिवत् अर्चयित्वा उदयन्तं सूर्यं दृष्ट्वा विगतकल्मषाः सुतीक्ष्णं श्लक्ष्णं वचनम् अब्रुवन् — ‘पूज्येन भवता पूजिताः वयं सुखम् उषिताः; इदानीम् आपृच्छामः। दण्डकारण्यवासिनां पुण्यशीलानाम् ऋषीणां कृत्स्नम् आश्रममण्डलं द्रष्टुं वयं त्वरामहे; एभिः धर्मनित्यैः मुनिपुङ्गवैः सह गन्तुम् अनुज्ञां वाञ्छामः। यावत् सूर्यः असह्यतापः न भवति, तावत् एव गन्तुम् इच्छामः।’ एवम् उक्त्वा ते मुनेः चरणौ ववन्दिरे। मुनिः तौ उत्थाप्य गाढम् आश्लिष्य आशिषं ददाति — ‘छायया इव अनुवृत्तया सीतया सौमित्रिणा च सह अरिष्टं पन्थानं गच्छ; तपस्विनाम् आश्रमपदं पश्य।’ ततः सः मार्गे द्रष्टव्यानि वनानि, तटाकानि, सरांसि, गिरिप्रस्रवणानि, मयूराभिरुतानि अरण्यानि च वर्णयित्वा पुनरागमनम् आदिशति। रामः मुनिं प्रदक्षिणीकृत्य प्रस्थातुम् उपक्रमते; आयतेक्षणा सीता तयोः तूणी धनुषी खड्गौ च ददाति, तौ च आयुधानि आबध्य आश्रमात् निष्क्रम्य सीतया सह शीघ्रं प्रस्थितौ।

१प्रातःप्रबोधः नित्यकर्म च

१रामस्तु सहसौमित्रिः सुतीक्ष्णेनाभिपूजितः।
परिणाम्य निशां तत्र प्रभाते प्रत्यबुध्यत॥

२उत्थाय च यथाकालं राघवः सह सीतया।
उपस्पृश्य सुशीतेन तोयेनोत्पलगन्धिना॥

३अथ तेऽग्निं सुरांश्चैव वैदेही रामलक्ष्मणौ।
काल्यं विधिवदभ्यर्च्य तपस्विशरणे वने॥

४उदयन्तं दिनकरं दृष्ट्वा विगतकल्मषाः।
सुतीक्ष्णमभिगम्येदं श्लक्ष्णं वचनमब्रुवन्॥

सुतीक्ष्णेन अभिपूजितः सहसौमित्रिः रामः तत्र रात्रिं परिणाम्य प्रभाते प्रत्यबुध्यत। ततः यथाकालम् उत्थाय राघवः सीतया सह उत्पलगन्धिना सुशीतेन तोयेन उपस्पृशति — स्नानम् आचमनं च विधिवत् करोति। अनन्तरं वैदेही रामलक्ष्मणौ च तपस्विशरणे वने काल्यम् अग्निं देवान् च विधिवत् अभ्यर्च्य उदयन्तं दिनकरं दृष्ट्वा विगतकल्मषाः जाताः। एवं शुद्धाः सन्तः ते सुतीक्ष्णम् अभिगम्य श्लक्ष्णं वचनम् अब्रुवन्। अत्र कविः प्रातःकालिकं नित्यकर्म क्रमेण गणयति — प्रबोधः, स्नानम्, अग्निदेवार्चनम्, सूर्यदर्शनम् इति; वनवासे अपि रामः गृहस्थस्य नित्यविधिं न त्यजति इति एतेन सूच्यते। ‘विगतकल्मषाः’ इति पदेन प्रातःकर्मणः फलम् एव कथितम्। ‘परिणाम्य निशाम्’ इति पदेन सुखेन रात्रिः अतिवाहिता इति ज्ञायते; ‘अभिपूजितः’ इति च पूर्वसर्गस्य आतिथ्यम् एव स्मारयति। ‘तपस्विशरणे वने’ इति विशेषणेन तत् वनं तपस्विनाम् आश्रयभूतम् इति सूचितम्। त्रयः अपि — रामः, लक्ष्मणः, सीता च — एकत्र एव अर्चनं कुर्वन्ति इति उल्लेखनीयम्, यतः वनवासे अपि तेषां कुलधर्मः अखण्डितः वर्तते। श्लक्ष्णं वचनम् इति मृदुवचनम्, यतः गमनानुज्ञा याचनीया।

Honoured by Sutīkṣṇa, Rāma and Saumitri passed the night there in comfort and woke at dawn; the word ‘honoured’ recalls the hospitality of the previous sarga. Rising at the proper hour, Rāghava and Sītā bathed and sipped the cool water fragrant with lotuses. Then Vaidehī, Rāma and Lakṣmaṇa duly worshipped the fire and the gods at daybreak in that forest, the refuge of ascetics, and looking upon the rising sun they were cleansed of all impurity. Purified in this way, they went to Sutīkṣṇa and spoke to him gently, since they had to ask leave to go. The poet lists the morning duties in order — waking, bathing, worship of the fire and the gods, beholding the sun — to show that even in exile Rāma did not neglect the daily rites of a householder, and ‘cleansed of impurity’ names the fruit of those rites. It is worth noting that all three worshipped together, for even in the forest their family dharma remained unbroken.

२गमनानुज्ञायाः याचनम्

५सुखोषिताः स्म भगवंस्त्वया पूज्येन पूजिताः।
आपृच्छामः प्रयास्यामो मुनयस्त्वरयन्ति नः॥

६त्वरामहे वयं द्रष्टुं कृत्स्नमाश्रममण्डलम्।
ऋषीणां पुण्यशीलानां दण्डकारण्यवासिनाम्॥

७अभ्यनुज्ञातुमिच्छामः सहैभिर्मुनिपुंगवैः।
धर्मनित्यैस्तपोदान्तैर्विशिखैरिव पावकैः॥

८अविषह्यातपो यावत्सूर्यो नातिविराजते।
अमार्गेणागतां लक्ष्मीं प्राप्येवान्वयवर्जितः॥

९तावदिच्छामहे गन्तुमित्युक्त्वा चरणौ मुनेः।
ववन्दे सहसौमित्रिः सीतया सह राघवः॥

‘हे भगवन्, पूज्येन भवता पूजिताः वयं सुखोषिताः स्म। आपृच्छामः, प्रयास्यामः; एते मुनयः अस्मान् त्वरयन्ति। दण्डकारण्यवासिनां पुण्यशीलानाम् ऋषीणां कृत्स्नम् आश्रममण्डलं द्रष्टुं वयं त्वरामहे। धर्मनित्यैः तपोदान्तैः विशिखैः पावकैः इव तेजस्विभिः एभिः मुनिपुङ्गवैः सह गन्तुम् अभ्यनुज्ञातुम् इच्छामः। यावत् सूर्यः अविषह्यातपः सन् न अतिविराजते — यथा अमार्गेण आगतां लक्ष्मीं प्राप्य अन्वयवर्जितः जनः उग्रः भवति, तथा — तावत् एव गन्तुम् इच्छामः’ इति उक्त्वा सहसौमित्रिः सीतया सह राघवः मुनेः चरणौ ववन्दे। अत्र उपमा मार्मिका — अकस्मात् प्राप्तया सम्पदा हीनकुलः यथा असह्यः भवति, तथा मध्याह्ने सूर्यः असह्यतापः भवति। ‘पूज्येन भवता पूजिताः’ इति वचने विरोधाभासशोभा — पूजार्हः मुनिः स्वयम् अतिथीन् अपूजयत् इति। ‘त्वरयन्ति नः’ इति पदेन मुनीनाम् औत्सुक्यं दर्शितम्; ‘कृत्स्नम् आश्रममण्डलम्’ इति च गन्तव्यस्य विस्तारः। ‘विशिखैः पावकैः इव’ इति उपमया मुनीनां निर्धूमम् उज्ज्वलं तेजः वर्णितम्। चरणवन्दनेन एव याच्ञा समाप्यते, न तु वाग्जालेन। ‘अभ्यनुज्ञातुम् इच्छामः’ इति प्रार्थनायां विनयः, न तु आज्ञापनम्।

‘Reverend sir, we have lived here happily, honoured by you who are yourself worthy of honour. Now we take our leave and will set out, for these sages are urging us on. We are eager to see the whole circle of hermitages of the holy seers who live in the Daṇḍaka forest. Please give us leave to go with these bulls among sages, ever devoted to dharma, tamed by austerity, bright as smokeless fires. We wish to set out before the sun blazes with heat past bearing, as a man of low birth grows harsh when he gains wealth by no honest road.’ So saying, Rāghava, with Saumitri and Sītā, bowed at the sage's feet. The comparison is pointed: as a low-born man who comes suddenly into riches becomes unbearable, so the midday sun becomes unbearably hot. There is a pleasing paradox in ‘honoured by you who are worthy of honour’: the sage who deserved worship had himself honoured his guests. ‘The sages are urging us on’ shows the ascetics' eagerness, and ‘the whole circle of hermitages’ the extent of the journey ahead. The image of smokeless fires describes the clear, bright radiance of the sages. Rāma's request is humble — he asks for leave rather than announcing his going — and it ends not in a flood of words but in bowing at the sage's feet.

३मुनेः आलिङ्गनम् आशीर्वादश्च

१०तौ संस्पृशन्तौ चरणावुत्थाप्य मुनिपुंगवः।
गाढमाश्लिष्य सस्नेहमिदं वचनमब्रवीत्॥

११अरिष्टं गच्छ पन्थानं राम सौमित्रिणा सह।
सीतया चानया सार्धं छाययेवानुवृत्तया॥

१२पश्याश्रमपदं रम्यं दण्डकारण्यवासिनाम्।
एषां तपस्विनां वीर तपसा भावितात्मनाम्॥

चरणौ संस्पृशन्तौ तौ उत्थाप्य मुनिपुङ्गवः गाढम् आश्लिष्य सस्नेहम् इदम् अब्रवीत् — ‘हे राम, सौमित्रिणा सह, छायया इव अनुवृत्तया अनया सीतया च सार्धं त्वम् अरिष्टं पन्थानं गच्छ। दण्डकारण्यवासिनाम् एषां तपसा भावितात्मनां तपस्विनां रम्यम् आश्रमपदं पश्य।’ ‘छायया इव अनुवृत्तया’ इति उपमया सीतायाः पातिव्रत्यम् एकपदेन एव वर्णितम् — छाया यथा पुरुषम् अविच्छिन्नं तूष्णीम् अनुगच्छति, तथा सा। ‘अरिष्टं पन्थानम्’ इति आशीर्वचनम् — मार्गः विघ्नरहितः भवतु इति। मुनेः आलिङ्गनम् उत्थापनं च पितृवत् स्नेहं प्रकाशयति; सः न केवलम् अनुज्ञां ददाति, अपि तु मार्गदर्शनम् अपि करोति। ‘तपसा भावितात्मनाम्’ इति विशेषणेन द्रष्टव्यानां तपस्विनां माहात्म्यं पूर्वम् एव उक्तम्, येन रामस्य तत्र गमनं सार्थकं भवति। ‘गाढम् आश्लिष्य’ इति क्रियया विरहस्य वेदना अपि सूच्यते। मुनिः रामं लक्ष्मणं च पृथक् पृथक् सम्बोधयति, सीतां च ‘अनया’ इति निर्दिशति।

The great sage raised up the two who were touching his feet, embraced them closely, and said with affection: ‘Go on your way unharmed, Rāma, with Saumitri and with this Sītā, who follows you like your own shadow. See the lovely hermitages of these ascetics of the Daṇḍaka forest, whose souls have been perfected by austerity.’ With the single image of the shadow the sage captures Sītā's devotion: as a shadow follows a man silently and without a break, so did she. ‘Go unharmed’ is a blessing that the road may be free of obstacles. Raising and embracing them, the sage shows a father's love; he not only gives them leave but guides them on their way, and by describing those ascetics as perfected by austerity he tells in advance how great they are, so that Rāma's journey to them has meaning. The close embrace also hints at the pain of parting.

४मार्गे द्रष्टव्यायाः वनशोभायाः वर्णनम्

१३सुप्राज्यफलमूलानि पुष्पितानि वनानि च।
प्रशस्तमृगयूथानि शान्तपक्षिगणानि च॥

१४फुल्लपङ्कजखण्डानि प्रसन्नसलिलानि च।
कारण्डवविकीर्णानि तटाकानि सरांसि च॥

१५द्रक्ष्यसे दृष्टिरम्याणि गिरिप्रस्रवणानि च।
रमणीयान्यरण्यानि मयूराभिरुतानि च॥

१६गम्यतां वत्स सौमित्रे भवानपि च गच्छतु।
आगन्तव्यं च ते दृष्ट्वा पुनरेवाश्रमं प्रति॥

१७एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः।
प्रदक्षिणं मुनिं कृत्वा प्रस्थातुमुपचक्रमे॥

ततः मुनिः मार्गे द्रष्टव्यां वनशोभां वर्णयति — ‘सुप्राज्यफलमूलानि पुष्पितानि वनानि, प्रशस्तमृगयूथानि शान्तपक्षिगणानि च; फुल्लपङ्कजखण्डानि प्रसन्नसलिलानि कारण्डवविकीर्णानि तटाकानि सरांसि च; दृष्टिरम्याणि गिरिप्रस्रवणानि, मयूराभिरुतानि रमणीयानि अरण्यानि च त्वं द्रक्ष्यसे। हे वत्स सौमित्रे, गम्यताम्; भवान् अपि गच्छतु; दृष्ट्वा च पुनः मम आश्रमं प्रति आगन्तव्यम्।’ एवम् उक्तः लक्ष्मणसहितः काकुत्स्थः ‘तथा’ इति उक्त्वा मुनिं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रस्थातुम् उपचक्रमे। वर्णनम् एतत् न केवलं शोभार्थम् — मुनिः शिष्यवत् प्रस्थितयोः मनसि वनस्य मङ्गलं चित्रं स्थापयति। वर्णने जलाशयाः, पर्वतप्रस्रवणाः, पुष्पिताः वृक्षाः, शान्ताः मृगपक्षिणः च — एते सर्वे शान्तरसस्य पोषकाः; एतेन दण्डकारण्यस्य रम्यम् एकं मुखं दर्शितम्, यस्य अपरं भयङ्करं मुखं राक्षसैः निर्मितम्। ‘पुनः आगन्तव्यम्’ इति निर्देशेन मुनिः पुनर्दर्शनस्य आश्वासनं गृह्णाति। ‘दृष्टिरम्याणि’ इति पदेन दर्शनमात्रेण मनसः आह्लादः जायते इति उक्तम्। मयूराणां केकारवः, कारण्डवानां विचरणम् इति शब्दचित्राणि अपि अत्र योजितानि।

Then the sage described the beauty of the forest they would see on the way: ‘You will see woods rich in fruit and roots and full of blossom, with fine herds of deer and quiet flocks of birds; ponds and lakes with beds of open lotuses and clear water, dotted with kāraṇḍava ducks; mountain cascades lovely to look at, and delightful forests echoing with the cries of peacocks. Go, dear Saumitri, and you too, Rāma; and when you have seen them all, come back to my hermitage.’ Thus addressed, Kākutstha and Lakṣmaṇa said, ‘So be it,’ walked around the sage keeping him on their right, and made ready to leave. The description is not merely ornament: like a teacher with departing pupils, the sage fixes in their minds a happy picture of the forest. Its lakes and cascades, flowering trees and peaceful birds and beasts all nourish a mood of calm, showing the lovely face of the Daṇḍaka forest, whose other, terrible face the rākṣasas had made. The peacocks' cries and the gliding ducks add sound and movement to the picture, and ‘lovely to look at’ means that the mere sight of them gladdens the heart. With ‘come back to my hermitage’ the sage secures a promise that they will meet again.

५आयुधग्रहणं प्रस्थानं च

१८ततः शुभतरे तूणी धनुषी चायतेक्षणा।
ददौ सीता तयोर्भ्रात्रोः खड्गौ च विमलौ ततः॥

१९आबध्य च शुभे तूणी चापे चादाय सस्वने।
निष्क्रान्तावाश्रमाद्गन्तुमुभौ तौ रामलक्ष्मणौ॥

२०शीघ्रं तौ रूपसम्पन्नावनुज्ञातौ महर्षिणा।
प्रस्थितौ धृतचापासी सीतया सह राघवौ॥

ततः आयतेक्षणा सीता तयोः भ्रात्रोः शुभतरे तूणी धनुषी विमलौ खड्गौ च ददौ। तौ शुभे तूणी आबध्य, सस्वने चापे च आदाय, गन्तुम् उभौ रामलक्ष्मणौ आश्रमात् निष्क्रान्तौ। रूपसम्पन्नौ तौ महर्षिणा अनुज्ञातौ धृतचापासी सीतया सह शीघ्रं प्रस्थितौ। सीतायाः हस्तेन आयुधार्पणम् इति चित्रं मार्मिकम् — या अग्रिमे सर्गे अहिंसाधर्मम् उपदेक्ष्यति, सा एव अत्र तूणीधनुषी अर्पयति। ‘शुभतरे तूणी’ इति तुलनात्मकेन पदेन आयुधानाम् उत्कर्षः सूचितः। ‘सस्वने चापे’ इति पदेन धनुषोः टङ्कारः श्रूयते इव। एवं तौ भ्रातरौ सीतया सह आश्रमात् निष्क्रम्य दण्डकारण्यस्य आश्रममण्डलं प्रति प्रस्थितौ, अत्र च सर्गः समाप्यते। महर्षेः अनुज्ञा पुनः उल्लिख्यते, येन प्रस्थानं विधिपूर्वकम् इति ज्ञायते।

Then wide-eyed Sītā handed the two brothers their fine quivers and bows and their two bright swords. Fastening on the handsome quivers and taking up their twanging bows, Rāma and Lakṣmaṇa went out of the hermitage to begin their journey, and those two handsome Rāghavas, with the great seer's leave, bearing bow and sword, set out at once with Sītā. The picture of Sītā handing them their weapons is a moving one, for in the next sarga it is she who will argue for the dharma of non-violence. The poet calls the quivers especially fine to show the excellence of the weapons, and in the ‘twanging’ bows we almost hear the bowstrings ring. The sage's leave is mentioned once more to show that they departed in due form. So the brothers left the hermitage with Sītā for the circle of hermitages of the Daṇḍaka forest, and here the sarga ends.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टमः सर्गः॥ ८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
सहसौमित्रिः ८.१ लक्ष्मणसहितः
सन्धिः
सह + सौमित्रिः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
सौमित्रिणा सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहपूर्वपदः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अभिपूजितः ८.१ सम्यक् सत्कृतः
सन्धिः
‘सुतीक्ष्णेनाभिपूजितः’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अभि + पूज्’ इति क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
परिणाम्य ८.१ यापयित्वा, अतिवाह्य
सन्धिः
परि + नाम्य → परिणाम्य — णत्वसन्धिः (रेफात् परं नकारस्य णकारः)
समासः
समासः नास्ति — ‘परि + नम्’ इति ण्यन्तात् ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
प्रत्यबुध्यत ८.१ प्रबुद्धः अभवत्, निद्रां त्यक्तवान्
सन्धिः
प्रति + अबुध्यत → प्रत्यबुध्यत — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रति + बुध्’ इति लङ्, आत्मनेपदम्
विभक्तिः
तिङन्तम् (लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्)
उपस्पृश्य ८.२ आचम्य, स्नात्वा; जलस्पर्शरूपं नित्यकर्म कृत्वा
सन्धिः
उप + स्पृश्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘उप + स्पृश्’ इति ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
उत्पलगन्धिना ८.२ कमलसुगन्धियुक्तेन
सन्धिः
उत्पल + गन्धिना — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
उत्पलस्य गन्धः यस्मिन् तेन — बहुव्रीहिः (इन्नन्तः)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘तोयेन’ इत्यस्य विशेषणम्)
काल्यम् ८.३ प्रातःकाले, उषःकाले
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘काल + यत्’ इति तद्धितः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम् अव्ययवत् प्रयुक्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
अभ्यर्च्य ८.३ सम्यक् पूजयित्वा
सन्धिः
अभि + अर्च्य → अभ्यर्च्य — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अभि + अर्च्’ इति ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
तपस्विशरणे ८.३ तपस्विनाम् आश्रयभूते
सन्धिः
तपस्वि + शरणे — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
तपस्विनां शरणम्, तस्मिन् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘वने’ इत्यस्य विशेषणम्)
विगतकल्मषाः ८.४ निवृत्तपापाः, शुद्धाः
सन्धिः
वि + गत — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘विगत + कल्मषाः’ इत्यत्र अपि तथैव
समासः
विगतं कल्मषं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सुखोषिताः ८.५ सुखेन निवसिताः
सन्धिः
सुख + उषिताः → सुखोषिताः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
सुखेन उषिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
आपृच्छामः ८.५ गमनानुज्ञां याचामहे, आमन्त्रयामहे
सन्धिः
आ + पृच्छामः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘आ + प्रच्छ्’ इति लट्रूपम्
विभक्तिः
तिङन्तम् (लट्, उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्)
अभ्यनुज्ञातुम् ८.७ अनुज्ञां दातुम्
सन्धिः
अभि + अनुज्ञातुम् → अभ्यनुज्ञातुम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अभि + अनु + ज्ञा’ इति ण्यन्तात् तुमुन्नन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (तुमुन्नन्तम्)
तपोदान्तैः ८.७ तपसा जितेन्द्रियैः
सन्धिः
तपः + दान्तैः → तपोदान्तैः — विसर्गसन्धिः (अकारात् परः विसर्गः ओकारे परिणतः)
समासः
तपसा दान्ताः, तैः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘मुनिपुङ्गवैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
विशिखैः ८.७ निर्धूमैः, ज्वालारहितैः शुद्धैः अग्निभिः
सन्धिः
वि + शिखैः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विगता शिखा येषां तैः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘पावकैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अविषह्यातपः ८.८ असह्यतापयुक्तः
सन्धिः
अविषह्य + आतपः → अविषह्यातपः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
अविषह्यः आतपः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सूर्यः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अन्वयवर्जितः ८.८ कुलहीनः, सत्कुलरहितः
सन्धिः
अनु + अय → अन्वय — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ); ‘प्राप्येव + अन्वयवर्जितः’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
अन्वयेन वर्जितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
ववन्दे ८.९ प्रणामम् अकरोत्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘वन्द्’ धातोः लिटि द्वित्वम्
समासः
समासः नास्ति — लिट्रूपम्
विभक्तिः
तिङन्तम् (लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्)
संस्पृशन्तौ ८.१० सम्यक् स्पृशन्तौ
सन्धिः
सम् + स्पृशन्तौ → संस्पृशन्तौ — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
समासः नास्ति — शतृप्रत्ययान्तम्, द्विवचनम्
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम् (‘तौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
छाययेवानुवृत्तया ८.११ छाया इव अनुगतया
सन्धिः
छायया + इव → छाययेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए); ‘इव + अनुवृत्तया’ इत्यत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘छायया इव’ इति उपमावाक्यम्, ‘अनुवृत्तया’ इति क्तान्तं विशेषणम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘सीतया’ इत्यस्य विशेषणम्)
सुप्राज्यफलमूलानि ८.१३ प्रचुरफलमूलयुक्तानि
सन्धिः
सु + प्राज्य — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘प्राज्य + फल’ इत्यत्र अपि तथैव
समासः
सुप्राज्यानि फलमूलानि येषु तानि — बहुव्रीहिः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘वनानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रशस्तमृगयूथानि ८.१३ उत्तमैः मृगसमूहैः युक्तानि; समीक्षितसंस्करणे ‘प्रशान्तमृगयूथानि’ इति पाठः
सन्धिः
प्रशस्त + मृग — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रशस्तानि मृगयूथानि येषु तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
फुल्लपङ्कजखण्डानि ८.१४ विकसितकमलसमूहयुक्तानि
सन्धिः
फुल्ल + पङ्कज — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘पङ्कज’ इत्यत्र ‘पङ्के जातम्’ इति उपपदसमासः
समासः
फुल्लानां पङ्कजानां खण्डानि येषु तानि — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘तटाकानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
कारण्डवविकीर्णानि ८.१४ कारण्डवाख्यैः जलपक्षिभिः व्याप्तानि
सन्धिः
कारण्डव + विकीर्णानि — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कारण्डवैः विकीर्णानि — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
मयूराभिरुतानि ८.१५ मयूरकेकाभिः निनादितानि
सन्धिः
मयूर + अभिरुतानि → मयूराभिरुतानि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
मयूराणाम् अभिरुतैः युक्तानि — षष्ठीतत्पुरुषगर्भं विशेषणम्
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘अरण्यानि’ इत्यस्य विशेषणम्)
आयतेक्षणा ८.१८ विशालनेत्रा
सन्धिः
आयत + ईक्षणा → आयतेक्षणा — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
आयते ईक्षणे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सीता’ इत्यस्य विशेषणम्)
सस्वने ८.१९ टङ्कारयुक्ते
सन्धिः
स + स्वने — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः
समासः
स्वनेन सहिते — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम् (‘चापे’ इत्यस्य विशेषणम्)
धृतचापासी ८.२० धनुःखड्गधारिणौ
सन्धिः
चाप + असी → चापासी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
धृतौ चापासी याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्