अरण्यकाण्डम् — नवमः सर्गः
कामजानां त्रयाणां व्यसनानां निरूपणम्, खड्गन्यासेन भ्रष्टस्य तपस्विनः आख्यानम्, अहिंसाधर्मे सीतायाः अनुरोधः
अस्मिन् सर्गे सुतीक्ष्णाश्रमात् प्रस्थितं रामं सीता स्नेहेन हृद्यया वाचा सम्बोधयति। महान् धर्मः सूक्ष्मेण विधिना लभ्यते, कामजव्यसनात् निवृत्तेन च रक्ष्यते इति उपक्रम्य सा त्रीणि कामजानि व्यसनानि गणयति — मिथ्यावचनम्, परदाराभिगमनम्, वैरं विना रौद्रता च। आद्ये द्वे रामे कदापि न आस्ताम् इति स्तुत्वा सा तृतीयं व्यसनम् उपन्यस्यति — दण्डकारण्ये ऋषिरक्षणार्थं कृता राक्षसवधप्रतिज्ञा। स्वशङ्कां प्रकटयन्ती सा वदति — यथा अग्नेः समीपस्थम् इन्धनं तस्य तेजः वर्धयति, तथा क्षत्रियस्य समीपस्थं धनुः तं प्रति हिंसां प्रबोधयति। तदुपष्टम्भाय सा पुरातनम् आख्यानं कथयति — इन्द्रेण न्यासरूपेण दत्तं खड्गं नित्यं वहन् एकः सत्यवादी तपस्वी क्रमेण रौद्रबुद्धिः भूत्वा नरकं गतः। ततः सा सविनयं स्मारयति — वनेषु क्षत्रियस्य धनुषा एकम् एव कार्यम्, आर्तानाम् अभिरक्षणम्; अपराधं विना हननं लोकः न मन्येत। अन्ते धर्मस्य माहात्म्यं कीर्तयित्वा, स्वं वचनं स्त्रीचापलम् इति निर्दिश्य, सा अनुजेन सह विचार्य यत् रोचते तत् कर्तुं पतिं प्रार्थयते।
१सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं प्रस्थितं रघुनन्दनम्।
हृद्यया स्निग्धया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत्॥
२अधर्मं तु सुसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते महान्।
निवृत्तेन च शक्योऽयं व्यसनात्कामजादिह॥
३त्रीण्येव व्यसनान्यत्र कामजानि भवन्त्युत।
मिथ्यावाक्यं तु परमं तस्माद्गुरुतरावुभौ॥
४परदाराभिगमनं विना वैरं च रौद्रता।
मिथ्यावाक्यं न ते भूतं न भविष्यति राघव॥
५कुतोऽभिलषणं स्त्रीणां परेषां धर्मनाशनम्।
तव नास्ति मनुष्येन्द्र न चाभूत्ते कदाचन॥
६मनस्यपि तथा राम न चैतद्विद्यते क्वचित्।
स्वदारनिरतश्चैव नित्यमेव नृपात्मज॥
७धर्मिष्ठः सत्यसंधश्च पितुर्निर्देशकारकः।
त्वयि धर्मश्च सत्यं च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे सुतीक्ष्णः रामं दण्डकारण्यस्य आश्रममण्डलं द्रष्टुम् अनुजज्ञौ। अस्मिन् सर्गे तेन अभ्यनुज्ञातः प्रस्थितः रघुनन्दनः यदा अग्रे गन्तुम् आरभते, तदा सीता हृद्यया स्निग्धया च वाचा भर्तारम् इदम् अब्रवीत्। तस्याः वचनम् आक्षेपः न, अपितु भार्यायाः स्नेहजा शङ्का। सा उपक्रमते — ‘महान् धर्मः अतिसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते; कामजात् व्यसनात् निवृत्तेन पुरुषेण एव सः इह रक्षितुं शक्यः।’ कामजानि व्यसनानि त्रीणि एव भवन्ति — मिथ्यावचनम्, परदाराभिगमनम्, वैरम् अन्तरेण क्रूरता च। तेषु मिथ्यावाक्यं परमः दोषः इति लोके प्रसिद्धम्, किन्तु अपरे द्वे ततः अपि गुरुतरे इति सा निर्दिशति। ततः सा आद्ययोः द्वयोः विषये पत्युः निर्दोषत्वं स्पष्टं वदति — ‘मिथ्यावचनं ते न कदापि भूतं न च भविष्यति, हे राघव। परस्त्रीविषया धर्मनाशिनी अभिलाषा तु, हे मनुष्येन्द्र, तव नास्ति, न कदाचित् आसीत्, मनसि अपि सा क्वचित् न विद्यते। त्वं हि सदा स्वदारनिरतः, धर्मिष्ठः, सत्यसंधः, पितुः निर्देशस्य कारकः च। त्वयि धर्मः, त्वयि सत्यम्, त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्।’ एवं प्रथमे द्वे व्यसने पत्युः स्वभावेन एव अपनीते इति दर्शयित्वा सा तृतीयस्य विषये वक्तुम् उपक्रमते। एतेन तस्याः वचनकौशलं प्रकटीभवति — स्तुतिपूर्वकः विनयः एव तस्याः उपायः, न तु निन्दा। अत्र ‘हृद्यया स्निग्धया’ इति विशेषणद्वयेन कविः सीतायाः वाचः द्वौ गुणौ सूचयति — सा मनोहरा, सा च स्नेहार्द्रा; अतः तस्याः उपदेशः पत्युः कर्णयोः कटुः न भवति। ‘कामजानि’ इति पदेन च सा स्पष्टयति — दोषाणां मूलं कामः एव, न तु क्रिया केवला।
In the previous sarga Sutīkṣṇa gave Rāma leave to go and see the hermitages of the Daṇḍaka forest. Now, as the delight of the Raghus set out with that leave and began to go forward, Sītā spoke to her husband in a voice both pleasing and affectionate. Her words were not a reproach but the anxious love of a wife, and the poet's two epithets for her voice — pleasing and affectionate — ensure that her counsel would not grate on her husband's ears. She began: ‘The great dharma is attained only by a very subtle discipline, and here it can be kept only by one who has turned away from the vices born of desire. There are just three vices born of desire in this world: falsehood; approaching another man's wife; and cruelty where there is no enmity. Falsehood is reckoned the worst of them, yet the other two are heavier still.’ By calling them born of desire she makes clear that the root of these faults is desire itself, not merely the act. Then she said plainly that her husband was free of the first two: ‘Falsehood has never been yours, Rāghava, and never will be. How could you have any longing for another man's wife, a thing that destroys dharma? You do not have it, lord of men, and never did; it is nowhere even in your mind. You have always been devoted to your own wife; you are most righteous, true to your word and obedient to your father. In you dharma and truth are established; in you everything rests.’ Having shown that the first two vices were ruled out by her husband's very nature, she prepared to speak of the third. Here her skill with words shows itself: her way is praise and humility, not censure.
८तच्च सर्वं महाबाहो शक्यं वोढुं जितेन्द्रियैः।
तव वश्येन्द्रियत्वं च जानामि शुभदर्शन॥
९तृतीयं यदिदं रौद्रं परप्राणाभिहिंसनम्।
निर्वैरं क्रियते मोहात्तच्च ते समुपस्थितम्॥
१०प्रतिज्ञातस्त्वया वीर दण्डकारण्यवासिनाम्।
ऋषीणां रक्षणार्थाय वधः संयति रक्षसाम्॥
११एतन्निमित्तं च वनं दण्डका इति विश्रुतम्।
प्रस्थितस्त्वं सह भ्रात्रा धृतबाणशरासनः॥
‘एतत् सर्वं जितेन्द्रियैः वोढुं शक्यम्; तव वश्येन्द्रियत्वं च अहं जानामि, हे शुभदर्शन’ इति सीता पत्युः संयमं पुनः प्रशंसति। ततः सा तृतीयं व्यसनम् उपस्थापयति — परेषां प्राणानाम् अभिहिंसनं रौद्रं कर्म, यत् मोहवशात् वैरम् अन्तरेण अपि क्रियते; तत् एव अधुना ते समुपस्थितम् इति। यतः त्वया दण्डकारण्यवासिनाम् ऋषीणां रक्षणार्थं संयति राक्षसाणां वधः प्रतिज्ञातः। एतन्निमित्तम् एव ‘दण्डकाः’ इति विश्रुतं वनं त्वं भ्रात्रा सह धृतबाणशरासनः प्रस्थितः। अत्र सा प्रतिज्ञायाः निन्दां न करोति, न च पत्युः पराक्रमं शङ्कते; केवलं वैरम् अन्तरेण वधः कथं युक्तः इति एव पृच्छति। एषा एव तस्याः सम्पूर्णस्य उपदेशस्य मूलभूता जिज्ञासा। ‘एतन्निमित्तं च वनं दण्डका इति विश्रुतम्’ इति वचनेन सा वनस्य नाम्नः अपि सङ्गतिं दर्शयति — यत्र दण्डः प्रवर्तते तत् दण्डकम्; अतः तत्र प्रविष्टस्य क्षत्रियस्य हस्ते स्थितं धनुः स्वयम् एव कर्म याचते इति ध्वनिः।
‘All this can be borne only by those who have mastered their senses, and I know that your senses are under your control, you of auspicious face,’ Sītā said, praising his self-restraint again. Then she raised the third vice: ‘But the third — the cruel taking of others' lives, done out of delusion even where there is no enmity — is now before you. For you have vowed, hero, to kill rākṣasas in battle to protect the sages who live in the Daṇḍaka forest, and it is for that reason that you have set out with your brother, bow and arrows in hand, for the forest known as Daṇḍaka.’ She did not condemn the vow or doubt her husband's valour; she asked only how killing could be right where there was no enmity, and this question is the root of all her counsel. In mentioning that the forest is known as Daṇḍaka she even hints at the meaning of its name: where the rod of punishment is at work, that is Daṇḍaka, and so the bow in the hand of a warrior who enters it seems of itself to demand employment.
१२ततस्त्वां प्रस्थितं दृष्ट्वा मम चिन्ताकुलं मनः।
त्वद्वृत्तं चिन्तयन्त्या वै भवेन्निःश्रेयसं हितम्॥
१३न हि मे रोचते वीर गमनं दण्डकान्प्रति।
कारणं तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याः श्रूयतां मम॥
१४त्वं हि बाणधनुष्पाणिर्भ्रात्रा सह वनं गतः।
दृष्ट्वा वनचरान्सर्वान्कच्चित्कुर्याः शरव्ययम्॥
१५क्षत्रियाणामिह धनुर्हुताशस्येन्धनानि च।
समीपतः स्थितं तेजोबलमुच्छ्रयते भृशम्॥
‘तथा प्रस्थितं त्वां दृष्ट्वा मम मनः चिन्ताकुलं जातम्; तव वृत्तं चिन्तयन्त्याः मे तव निःश्रेयसम् एव हितं भवेत्’ इति सा स्वशङ्कायाः मूलं निवेदयति। ‘हे वीर, दण्डकान् प्रति तव गमनं मह्यं न रोचते; तस्य कारणं वदन्त्याः मम वचनं श्रूयताम्। धनुर्बाणपाणिः त्वं भ्रात्रा सह वनं गतः; तत्र सर्वान् वनचरान् दृष्ट्वा कदाचित् अकारणम् एव शरव्ययं कुर्याः इति मे भीतिः।’ ततः सा लौकिकीम् उपमां ददाति — यथा हुताशनस्य समीपे स्थितम् इन्धनं तस्य तेजोबलम् उद्दीपयति, तथा क्षत्रियाणां समीपे स्थितं धनुः तेषां बलं प्रतापं च भृशम् उच्छ्रयति। शस्त्रस्य सान्निध्यम् एव चित्ते विकारं जनयति इति एषा उपमा आगामिनः आख्यानस्य बीजम्। हिन्दीभाष्यम् अत्र ‘वनचरान्’ इति पदं राक्षसपरम् एव गृह्णाति; सीता तु सामान्येन वनचारिणः सर्वान् अपि स्मरति, यतः तस्याः भीतिः कस्मिंश्चित् विशेषे न, अपितु शस्त्रस्य स्वभावे एव निबद्धा।
‘Seeing you set out like this, my mind is filled with anxiety; thinking over your conduct, all I want is your highest good,’ she said, revealing the source of her fear. ‘Your going to the Daṇḍakas does not please me, hero. Listen while I tell you why. You have come to the forest with your brother, bow and arrow in hand, and I fear that on seeing the creatures of the forest you may spend your arrows on them without cause.’ Then she offered a homely comparison: as fuel placed beside a fire feeds its blaze, so a bow close at hand makes a warrior's strength and fiery spirit flare up. The very nearness of a weapon breeds a change in the mind — and this image is the seed of the story she is about to tell. By the creatures of the forest Sītā means all who live there, not rākṣasas alone, for her fear lay not in any particular foe but in the very nature of weapons.
१६पुरा किल महाबाहो तपस्वी सत्यवाञ्छुचिः।
कस्मिंश्चिदभवत्पुण्ये वने रतमृगद्विजे॥
१७तस्यैव तपसो विघ्नं कर्तुमिन्द्रः शचीपतिः।
खड्गपाणिरथागच्छदाश्रमं भटरूपधृक्॥
१८तस्मिंस्तदाश्रमपदे निहितः खड्ग उत्तमः।
स न्यासविधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः॥
१९स तच्छस्त्रमनुप्राप्य न्यासरक्षणतत्परः।
वने तु विचरत्येव रक्षन्प्रत्ययमात्मनः॥
२०यत्र गच्छत्युपादातुं मूलानि च फलानि च।
न विना याति तं खड्गं न्यासरक्षणतत्परः॥
२१नित्यं शस्त्रं परिवहन्क्रमेण स तपोधनः।
चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिं त्यक्त्वा तपसि निश्चयम्॥
२२ततः स रौद्राभिरतः प्रमत्तोऽधर्मकर्षितः।
तस्य शस्त्रस्य संवासाज्जगाम नरकं मुनिः॥
२३एवमेतत्पुरावृत्तं शस्त्रसंयोगकारणम्।
अग्निसंयोगवद्धेतुः शस्त्रसंयोग उच्यते॥
ततः सा स्वमतम् उपष्टम्भयितुं पुरातनम् आख्यानं कथयति। पुरा किल कस्मिंश्चित् पुण्ये वने, यत्र मृगाः पक्षिणः च निर्भयाः रमन्ते स्म, सत्यवादी शुचिः तपस्वी न्यवसत्। तस्य तपसः विघ्नं कर्तुम् इन्द्रः शचीपतिः भटस्य रूपं धृत्वा खड्गपाणिः तम् आश्रमम् आगच्छत्। सः उत्तमं खड्गं तस्मिन् आश्रमपदे निधाय, पुण्ये तपसि तिष्ठते तस्मै मुनये न्यासविधिना तं दत्तवान्। मुनिः तत् शस्त्रं प्राप्य न्यासरक्षणे तत्परः सन् आत्मनः प्रत्ययं रक्षन् तेन सह एव वने विचरति स्म। मूलानि फलानि च आदातुं यत्र यत्र गच्छति, तत्र अपि तं खड्गं विना न गच्छति। एवं नित्यं शस्त्रं परिवहन् सः तपोधनः क्रमेण तपसि कृतं निश्चयं त्यक्त्वा स्वां बुद्धिं रौद्रीं चकार। ततः रौद्रकर्मणि अभिरतः, प्रमत्तः, अधर्मेण कर्षितः सः मुनिः तस्य शस्त्रस्य संवासात् एव अन्ते नरकं जगाम। ‘एवम् एतत् पुरा वृत्तं शस्त्रसंयोगस्य फलम्; यथा अग्नेः संयोगः इन्धनदाहस्य हेतुः, तथा शस्त्रस्य संयोगः अपि धारयितुः हृदये विकारस्य हेतुः उच्यते’ इति सा उपसंहरति। अत्र कथायाः तात्पर्यम् — न शस्त्रं स्वयं दुष्टम्, अपितु तस्य निरन्तरं सान्निध्यं क्रमेण बुद्धिं परिवर्तयति इति। आख्यानस्य विन्यासः अपि विचारणीयः — इन्द्रः स्वयं न युध्यते, न च मुनिं शपति; केवलं खड्गं निक्षिप्य गच्छति। न्यासस्य रक्षणं तु धर्मः एव; अतः मुनिः धर्मम् एव आचरन् क्रमेण भ्रष्टः इति अत्र करुणा। ‘न विना याति तं खड्गम्’ इति पदेन कविः तस्य निष्ठां दर्शयति, सा एव निष्ठा तस्य पतनस्य हेतुः जाता। ‘चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिम्’ इति वाक्ये कर्तृत्वं मुनेः एव, न शस्त्रस्य; तथापि निमित्तं शस्त्रसंवासः इति सीता स्थापयति।
To support her view she then told an old story. Long ago, in a holy wood where deer and birds lived happily without fear, there dwelt an ascetic who was truthful and pure. To put an obstacle in the way of his austerity, Indra, the husband of Śacī, came to the hermitage disguised as a soldier, sword in hand. He left a fine sword in the hermitage, entrusting it for safekeeping to the sage, who was established in holy austerity. Having received the weapon, the sage became intent on guarding the trust, and to keep faith he carried it with him as he roamed the forest; wherever he went to gather roots and fruits, he never went without that sword. Carrying the weapon always, the ascetic little by little abandoned his resolve to practise austerity and made his mind cruel. Then, delighting in cruel deeds, heedless and dragged down by unrighteousness, the sage went at last to hell, through nothing but the company of that weapon. ‘So it happened long ago,’ she concluded, ‘and contact with a weapon was the cause. As contact with fire makes fuel burn, so contact with a weapon, it is said, changes the heart of the one who bears it.’ The point of the story is that the weapon is not evil in itself, but its constant presence slowly transforms the mind. Its design, too, deserves thought: Indra does not fight or curse the sage; he merely leaves the sword and goes. To guard a trust is itself dharma, so the pathos lies in the sage's falling step by step while doing his duty — the very faithfulness shown in never going without the sword became the cause of his fall. The mind he made cruel was his own doing, not the weapon's; yet Sītā holds that living with the weapon was the occasion.
२४स्नेहाच्च बहुमानाच्च स्मारये त्वां तु शिक्षये।
न कथंचन सा कार्या गृहीतधनुषा त्वया॥
२५बुद्धिर्वैरं विना हन्तुं राक्षसान्दण्डकाश्रितान्।
अपराधं विना हन्तुं लोको वीर न मंस्यते॥
२६क्षत्रियाणां तु वीराणां वनेषु नियतात्मनाम्।
धनुषा कार्यमेतावदार्तानामभिरक्षणम्॥
२७क्व च शस्त्रं क्व च वनं क्व च क्षात्रं तपः क्व च।
व्याविद्धमिदमस्माभिर्देशधर्मस्तु पूज्यताम्॥
२८कदर्यकलुषा बुद्धिर्जायते शस्त्रसेवनात्।
पुनर्गत्वा त्वयोध्यायां क्षत्रधर्मं चरिष्यसि॥
२९अक्षया तु भवेत्प्रीतिः श्वश्रूश्वशुरयोर्मम।
यदि राज्यं हि संन्यस्य भवेस्त्वं निरतो मुनिः॥
‘स्नेहात् बहुमानात् च अहं त्वां स्मारयामि, तु शिक्षयामि च’ इति सा सविनयं वदति; गुरुः इव उपदेष्टुं सा न इच्छति, केवलं विस्मृतं स्मारयितुम् इच्छति। ‘गृहीतधनुषा त्वया सा बुद्धिः कथंचन अपि न कार्या, यया वैरम् अन्तरेण दण्डकाश्रिताः राक्षसाः हन्येरन्; अपराधं विना हननं लोकः, हे वीर, न मंस्यते। वनेषु नियतात्मनां क्षत्रियवीराणां धनुषा एतावत् एव कार्यम् — आर्तानाम् अभिरक्षणम्, न तु निरपराधानां वधः। क्व शस्त्रं क्व च वनम्, क्व क्षात्रं तपः क्व च? एते परस्परविरुद्धाः इति अस्माभिः व्याविद्धम्; अधुना तु वयं तपोवनं देशम् आश्रिताः, अतः देशधर्मः एव पूज्यताम्। केवलात् शस्त्रसेवनात् बुद्धिः कदर्यस्य इव कलुषा जायते; पुनः अयोध्यां गत्वा त्वं क्षत्रधर्मं यथेच्छं चरिष्यसि। यदि च राज्यं संन्यस्य मुनिवृत्तौ निरतः भवेः, तर्हि मम श्वश्रूश्वशुरयोः अक्षया प्रीतिः भवेत्।’ ‘स्मारये, शिक्षये च’ इति भावः अत्र विशेषेण स्मर्तव्यः — पत्नी पतिं न शास्ति, स्मारयति एव। ‘देशधर्मः पूज्यताम्’ इति वचने सा नूतनं सिद्धान्तं न स्थापयति, अपितु स्थलकालानुरूपं धर्मम् एव उपदिशति — नगरे क्षात्रम्, तपोवने तु अहिंसा। ‘पुनर्गत्वा त्वयोध्यायाम्’ इति पदेन च सा क्षत्रधर्मस्य नित्यं निषेधं न करोति; केवलं तस्य कालं देशं च नियमयति।
‘Out of love and deep regard I am reminding you, and offering you counsel,’ she said humbly; she had no wish to lecture him like a teacher, only to remind him of what he might have forgotten — a wife does not rule her husband, she reminds him. ‘Now that you have taken up the bow, you must on no account form the intention of killing, without enmity, the rākṣasas who live in the Daṇḍaka forest; the world, hero, will not approve of killing where there has been no offence. For heroic warriors of disciplined mind living in the forest, the bow has this use only: to protect those in distress, not to slay the blameless. What has a weapon to do with a forest, or a warrior's calling with austerity? These are at odds with one another; and now that we have come to a place of austerity, let the dharma of the place be honoured. Merely handling weapons makes the mind foul, like a miser's. When you go back to Ayodhyā you may follow the warrior's dharma as you please. And if you gave up the kingdom and devoted yourself to the life of a sage, my husband's mother and father would have unending joy.’ In saying that the dharma of the place must be honoured, she was not laying down a new doctrine but teaching the dharma that suits the place and the time — the warrior's way in the city, non-violence in the grove of austerity. And by saying he might follow the warrior's dharma on his return to Ayodhyā, she did not forbid it forever, but only fixed its proper time and place.
३०धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात्प्रभवते सुखम्।
धर्मेण लभते सर्वं धर्मसारमिदं जगत्॥
३१आत्मानं नियमैस्तैस्तैः कर्षयित्वा प्रयत्नतः।
प्राप्यते निपुणैर्धर्मो न सुखाल्लभते सुखम्॥
३२नित्यं शुचिमतिः सौम्य चर धर्मं तपोवने।
सर्वं तु विदितं तुभ्यं त्रैलोक्यामपि तत्त्वतः॥
३३स्त्रीचापलादेतदुपाहृतं मे धर्मं च वक्तुं तव कः समर्थः।
विचार्य बुद्ध्या तु सहानुजेन यद्रोचते तत्कुरु माचिरेण॥
अन्ते सा धर्मस्य माहात्म्यं गायति — ‘धर्मात् अर्थः प्रभवति, धर्मात् सुखं प्रभवते, धर्मेण च सर्वं लभते; धर्मसारम् एव इदं जगत्। तैः तैः नियमैः आत्मानं प्रयत्नतः कर्षयित्वा निपुणैः धर्मः प्राप्यते; सुखसाधनात् तु सुखहेतुः धर्मः न लभ्यते। हे सौम्य, नित्यं शुचिमतिः सन् तपोवने धर्मं चर; त्रैलोक्यम् अपि तत्त्वतः तुभ्यं विदितम् एव।’ अन्तिमे तु उपजातिवृत्तेन बद्धे श्लोके सा स्वं वचनं स्त्रीचापलम् एव इति निर्दिशति — ‘तव धर्मं वक्तुं कः समर्थः? अनुजेन सह स्वबुद्ध्या विचार्य यत् ते रोचते तत् अचिरेण कुरु।’ एवं सा उपदेशम् आग्रहेण न समापयति, अपितु पत्युः विवेके एव निर्णयं न्यस्यति। ‘न सुखाल्लभते सुखम्’ इति अर्धेन सा तपसः रहस्यं सङ्क्षिपति — सुखसाधनैः परमं सुखं न लभ्यते, नियमैः आत्मानं कर्षयित्वा एव तत् लभ्यम् इति।
Finally she sang the greatness of dharma: ‘From dharma comes wealth, from dharma comes happiness, and through dharma one gains everything; dharma is the very essence of this world. The skilful win dharma by wearing themselves down with one observance after another, taking great pains; happiness is not won through ease. Always pure in mind, gentle one, practise dharma in this grove of austerity. You already know the three worlds as they truly are.’ In that one line, that happiness is not won through ease, she sums up the secret of austerity: the highest happiness is gained not by means of comfort but only by disciplining oneself through observances. And in the last verse she calls her own words a woman's fickleness: ‘Who is fit to instruct you in dharma? Weigh it with your own judgement together with your brother, and do at once whatever seems right to you.’ So she did not end her counsel by insisting, but left the decision to her husband's discernment.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।