- सन्धिः
- भर्तृ + भक्ता → भर्तृभक्ता — सन्धिकार्यं नास्ति (ऋकारानन्तरं भकारः)
- समासः
- भर्तरि भक्ता — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- स्त्रीलिङ्गे तृतीया एकवचनम् — ‘भर्तृभक्तया’ (‘वैदेह्या’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरण्यकाण्डम् — दशमः सर्गः
रामस्य प्रतिज्ञानिर्वाहनिश्चयः
सीतायाः वचनस्य अभिनन्दनम्, ऋषीणां शरणागतिकथनम्, ऋषिरक्षणप्रतिज्ञायाः दार्ढ्यम्, सीतायाः प्रशंसा च
अस्मिन् सर्गे रामः सीतायाः धर्मोपदेशस्य उत्तरं ददाति। सः प्रथमं तस्याः स्नेहं धर्मज्ञतां कुलानुरूपं वचनं च प्रशंसति, ततः तस्याः एव वचनम् उद्धृत्य स्वपक्षं स्थापयति — क्षत्रियैः चापः धार्यते येन आर्तशब्दः न भवेत् इति। दण्डकारण्ये संशितव्रताः मुनयः क्रूरकर्मभिः नरमांसोपजीविभिः राक्षसैः भक्ष्यमाणाः स्वयम् आगत्य तं शरणं गताः इति सः कथयति; तेषां वचनं च स्वमुखेन एव श्रावयति — होमकाले पर्वकालेषु च राक्षसाः धर्षयन्ति, तपःप्रभावेण हन्तुं शक्ताः अपि वयं चिरार्जितं तपः खण्डयितुं न इच्छामः, अतः भ्रात्रा सह त्वम् एव नः रक्ष इति। तेषां वचनं श्रुत्वा रामेण कार्त्स्न्येन परिपालनं संश्रुतम्; संश्रुत्य च जीवन् सः प्रतिश्रवम् अन्यथा कर्तुं न शक्नोति। ‘जीवितं त्यजेयम्, त्वां सलक्ष्मणां त्यजेयम्, न तु ब्राह्मणेभ्यः दत्तां प्रतिज्ञाम्’ इति तस्य निश्चयः। अन्ते सः सीतां सान्त्वयति — तव वचनं स्नेहात् सौहार्दात् च उक्तम्, तत् तव कुलस्य अनुरूपम्; त्वं मम सधर्मचारिणी प्राणेभ्यः अपि गरीयसी इति। एवम् उक्त्वा धनुष्मान् रामः लक्ष्मणेन सह रमणीयानि तपोवनानि जगाम।
१रामस्य प्रत्युत्तरम् — क्षत्रियधर्मस्य स्मरणम्
१वाक्यमेतत्तु वैदेह्या व्याहृतं भर्तृभक्तया।
श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाचाथ जानकीम्॥
२हितमुक्तं त्वया देवि स्निग्धया सदृशं वचः।
कुलं व्यपदिशन्त्या च धर्मज्ञे जनकात्मजे॥
३किं नु वक्ष्याम्यहं देवि त्वयैवोक्तमिदं वचः।
क्षत्रियैर्धार्यते चापो नार्तशब्दो भवेदिति॥
४ते चार्ता दण्डकारण्ये मुनयः संशितव्रताः।
मां सीते स्वयमागम्य शरण्यं शरणं गताः॥
५वसन्तः कालकालेषु वने मूलफलाशनाः।
न लभन्ते सुखं भीरु राक्षसैः क्रूरकर्मभिः॥
भर्तृभक्तया वैदेह्या व्याहृतम् एतत् वाक्यं श्रुत्वा धर्मे स्थितः रामः जानकीम् प्रत्युवाच। सः प्रथमं तस्याः वचनं न प्रत्याचष्टे, अपितु प्रशंसति — ‘हे देवि, त्वया स्निग्धया सदृशं हितं वचः उक्तम्; हे धर्मज्ञे जनकात्मजे, कुलं व्यपदिशन्त्या त्वया यत् उक्तं तत् तव एव योग्यम्।’ ततः सः वदति — ‘किं नु अहं वक्ष्यामि? इदं वचः त्वया एव उक्तम् — क्षत्रियैः चापः धार्यते, येन आर्तशब्दः न भवेत् इति।’ एवं सीतायाः एव वचनेन सः स्वपक्षं स्थापयति। ‘ते च दण्डकारण्ये संशितव्रताः मुनयः आर्ताः सन्तः स्वयम् आगम्य मां शरण्यं शरणं गताः, हे सीते। वने मूलफलाशनाः कालकालेषु वसन्तः ते क्रूरकर्मभिः राक्षसैः भीताः सुखं न लभन्ते।’ अत्र रामस्य युक्तिः स्पष्टा — धनुर्धारणस्य प्रयोजनम् एव आर्तरक्षणम्, तत् च अधुना उपस्थितम्। अत्र ‘धर्मे स्थितः’ इति विशेषणेन कविः सूचयति — रामस्य उत्तरं न रोषात्, अपितु धर्मनिश्चयात् एव प्रवृत्तम्। ‘हितमुक्तं त्वया’ इति च वदन् सः पत्न्याः उपदेशं हितरूपेण एव गृह्णाति, न तु अविनयरूपेण। ‘कुलं व्यपदिशन्त्या’ इति पदेन जनकवंशस्य धर्मज्ञता स्मारिता; सीता स्वकुलस्य अनुरूपम् एव उक्तवती इति रामस्य अभिप्रायः। एवं प्रथमेषु त्रिषु श्लोकेषु सः विवादं न आरभते, अपितु तस्याः एव वाक्यं प्रमाणीकृत्य उत्तरस्य भूमिं रचयति।
Hearing these words that Vaidehī had spoken out of devotion to her husband, Rāma, standing firm in dharma, answered Jānakī. The poet's phrase ‘standing firm in dharma’ tells us that his reply came not from irritation but from settled conviction. He did not begin by rejecting what she had said, but by praising it: ‘Lady, you have spoken words that are for my good, affectionate and fitting. Knower of dharma, daughter of Janaka, in invoking your family you have said what becomes you.’ He took his wife's counsel as meant for his good, not as presumption, and by mentioning her family he recalled the dharma for which Janaka's line was known: she had spoken as her lineage deserved. Then he went on: ‘But what am I to say, when it is you yourself who have said it — that warriors bear the bow so that no cry of the afflicted may be heard? Those sages of severe vows in the Daṇḍaka forest are afflicted, Sītā. They came to me of their own accord and took refuge with me as one who gives refuge. Living in the forest season after season, eating roots and fruits, they have no peace, terrified as they are of the rākṣasas of cruel deeds.’ So he established his own case out of Sītā's own words. His reasoning is clear: the whole purpose of bearing the bow is to protect the afflicted, and that occasion had now arrived. In these opening verses he does not start an argument; he takes her own statement as authority and on it builds his answer.
२ऋषीणां शरणागतिः, रामस्य प्रतिवचनं च
६भक्ष्यन्ते राक्षसैर्भीमैर्नरमांसोपजीविभिः।
ते भक्ष्यमाणा मुनयो दण्डकारण्यवासिनः॥
७अस्मानभ्यवपद्येति मामूचुर्द्विजसत्तमाः।
मया तु वचनं श्रुत्वा तेषामेवं मुखाच्च्युतम्॥
८कृत्वा वचनशुश्रूषां वाक्यमेतदुदाहृतम्।
प्रसीदन्तु भवन्तो मे ह्रीरेषा तु ममातुला॥
९यदीदृशैरहं विप्रैरुपस्थेयैरुपस्थितः।
किं करोमीति च मया व्याहृतं द्विजसंनिधौ॥
१०सर्वैरेव समागम्य वागियं समुदाहृता।
राक्षसैर्दण्डकारण्ये बहुभिः कामरूपिभिः॥
११अर्दिताः स्म भृशं राम भवान्नस्तत्र रक्षतु।
होमकाले तु सम्प्राप्ते पर्वकालेषु चानघ॥
‘नरमांसोपजीविभिः भीमैः राक्षसैः ते भक्ष्यन्ते; भक्ष्यमाणाः ते दण्डकारण्यवासिनः द्विजसत्तमाः मुनयः माम् ऊचुः — अस्मान् अभ्यवपद्यस्व इति।’ रामः तेषां मुखात् च्युतं वचनं श्रुत्वा किं कृतवान् इति स्वयम् एव कथयति — ‘मया तु तत् वचनं श्रुत्वा, तेषां वचनशुश्रूषां कृत्वा, एतत् वाक्यम् उदाहृतम् — भवन्तः मे प्रसीदन्तु; एषा मम अतुला ह्रीः, यत् ईदृशैः उपस्थातुं योग्यैः विप्रैः अहम् उपस्थितः। किं करोमि?’ इति द्विजसंनिधौ मया व्याहृतम्। ततः सर्वे एव समागम्य इयं वाक् समुदाहृता — ‘दण्डकारण्ये बहुभिः कामरूपिभिः राक्षसैः वयं भृशम् अर्दिताः, हे राम; भवान् नः तत्र रक्षतु।’ अत्र कविः ऋषीणां वचनं रामस्य मुखेन एव श्रावयति, तेन तेषां दैन्यं सीतायाः पुरतः साक्षात् प्रत्यक्षम् इव भवति। अत्र द्रष्टव्यम् — रामः स्वस्य पराक्रमं न वर्णयति, अपितु स्वस्य लज्जाम् एव कथयति। ‘ह्रीः एषा मम अतुला’ इति वचनेन सः दर्शयति — उपस्थातुं योग्याः विप्राः यत् स्वयम् आगताः, तत् एव मम महती लज्जा। ‘किं करोमि’ इति च पृच्छन् सः न प्रतिज्ञां प्रथमम् अकरोत्; ऋषयः एव स्वदुःखं निवेदितवन्तः। एतेन सीतायाः शङ्का स्वयम् एव अपनीयते — वधबुद्धिः रामेण न पूर्वं गृहीता, अपितु आर्तानां याचनया एव उत्पन्ना।
‘They are being devoured by dreadful rākṣasas who live on human flesh, and as they were being devoured, those sages of the Daṇḍaka forest, the best of the twice-born, said to me, “Come to our aid.”’ Then Rāma himself told her what he had done: ‘When I heard those words from their lips and had listened carefully to what they said, I answered: “Be gracious to me. It is a shame beyond measure for me that brāhmaṇas such as you, to whom others ought to come, should come to me. What am I to do?” — so I spoke before the twice-born. Then they all came together and said: “In the Daṇḍaka forest, Rāma, we are cruelly tormented by many rākṣasas who take whatever form they please; you must protect us there.”’ Through Rāma's mouth the poet lets us hear the sages' own words, so that their misery stands before Sītā as though she saw it herself. Note that Rāma does not describe his own prowess but only his shame: that brāhmaṇas worthy of being waited on had had to come to him was his great embarrassment. And in asking ‘What am I to do?’ he had not rushed into a vow; it was the sages who had laid their suffering before him. In this way Sītā's fear is answered of itself: Rāma had not first formed an intention to kill; it arose only from the plea of the afflicted.
३राक्षसैः पीडा, रामस्य प्रतिश्रवः च
१२धर्षयन्ति सुदुर्धर्षा राक्षसाः पिशिताशनाः।
राक्षसैर्धर्षितानां च तापसानां तपस्विनाम्॥
१३गतिं मृगयमाणानां भवान्नः परमा गतिः।
कामं तपःप्रभावेण शक्ता हन्तुं निशाचरान्॥
१४चिरार्जितं न चेच्छामस्तपः खण्डयितुं वयम्।
बहुविघ्नं तपो नित्यं दुश्चरं चैव राघव॥
१५तेन शापं न मुञ्चामो भक्ष्यमाणाश्च राक्षसैः।
तदर्द्यमानान्रक्षोभिर्दण्डकारण्यवासिभिः॥
१६रक्ष नस्त्वं सह भ्रात्रा त्वन्नाथा हि वयं वने।
मया चैतद्वचः श्रुत्वा कार्त्स्न्येन परिपालनम्॥
१७ऋषीणां दण्डकारण्ये संश्रुतं जनकात्मजे।
संश्रुत्य च न शक्ष्यामि जीवमानः प्रतिश्रवम्॥
ऋषीणां वचनं प्रवर्तते — ‘हे अनघ, होमकाले सम्प्राप्ते पर्वकालेषु च पिशिताशनाः सुदुर्धर्षाः राक्षसाः अस्मान् धर्षयन्ति। राक्षसैः धर्षितानां तपस्विनां तापसानां गतिं मृगयमाणानां भवान् एव नः परमा गतिः। कामं वयं तपःप्रभावेण निशाचरान् हन्तुं शक्ताः, किन्तु चिरार्जितं तपः खण्डयितुं न इच्छामः; यतः तपः बहुविघ्नं नित्यं दुश्चरं च, हे राघव। तेन एव कारणेन भक्ष्यमाणाः अपि वयं राक्षसेभ्यः शापं न मुञ्चामः। अतः दण्डकारण्यवासिभिः रक्षोभिः अर्द्यमानान् अस्मान् भ्रात्रा सह त्वं रक्ष; वने वयं त्वन्नाथाः हि।’ ततः रामः सीतां सम्बोधयति — ‘मया च एतत् वचः श्रुत्वा दण्डकारण्ये ऋषीणां कार्त्स्न्येन परिपालनं संश्रुतम्, हे जनकात्मजे। संश्रुत्य च जीवमानः अहं मुनीनां प्रतिश्रवम् अन्यथा कर्तुं न शक्ष्यामि।’ ऋषीणां वचने विशेषः अयम् — ते स्वयं शापसमर्थाः, तथापि तपसः रक्षणार्थं शापं न मुञ्चन्ति; अतः तेषाम् एषा याचना दौर्बल्यात् न, अपितु तपोनिष्ठायाः एव फलम्। एतेन रामस्य कर्तव्यं द्विगुणं दृढं भवति — यत् ते स्वयं कर्तुं शक्ताः, तत् तपोरक्षणार्थं त्यक्तवन्तः; अतः तत् कर्म क्षत्रियस्य एव शिष्यते। ‘संश्रुतम्’ इति पदं च द्विवारं प्रयुक्तम् — श्रवणं प्रतिज्ञा च एकत्र निबद्धे।
The sages had gone on: ‘When the hour of oblation comes and on the holy days, sinless one, these flesh-eating rākṣasas, so hard to withstand, attack us. For us ascetics, attacked by rākṣasas and looking for some recourse, you are the highest recourse. We could certainly kill the night-rangers by the power of our austerity, but we do not wish to break the austerity we have gathered over so long; for austerity has many obstacles and is always hard to practise, Rāghava. For that very reason, even while the rākṣasas devour us, we do not pronounce a curse on them. So protect us, you and your brother, tormented as we are by the demons of the Daṇḍaka forest; for in this forest you are our protector.’ Then Rāma turned to Sītā: ‘And hearing those words, daughter of Janaka, I promised to protect the sages of the Daṇḍaka forest completely. Having promised it, I cannot, while I live, go back on my word to the sages.’ What is special in the sages' words is that they themselves had the power to curse, yet refrained in order to preserve their austerity; so their plea came not from weakness but from their very devotion to austerity. That makes Rāma's duty doubly firm: what they could have done themselves they had given up for the sake of austerity, and so the task fell to the warrior alone. Hearing their plea and making his promise are bound together in one.
४सत्यनिष्ठा, सीतायाः प्रशंसा, तपोवनगमनं च
१८मुनीनामन्यथा कर्तुं सत्यमिष्टं हि मे सदा।
अप्यहं जीवितं जह्यां त्वां वा सीते सलक्ष्मणाम्॥
१९न तु प्रतिज्ञा संश्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः।
तदवश्यं मया कार्यमृषीणां परिपालनम्॥
२०अनुक्तेनापि वैदेहि प्रतिज्ञाय कथं पुनः।
मम स्नेहाच्च सौहार्दादिदमुक्तं त्वया वचः॥
२१परितुष्टोऽस्म्यहं सीते न ह्यनिष्टोऽनुशास्यते।
सदृशं चानुरूपं च कुलस्य तव शोभने।
सधर्मचारिणी मे त्वं प्राणेभ्योऽपि गरीयसी॥
२२इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा सीतां प्रियां मैथिलराजपुत्रीम्।
रामो धनुष्मान्सह लक्ष्मणेन जगाम रम्याणि तपोवनानि॥
‘सत्यं मे सदा इष्टम्’ इति उक्त्वा रामः अत्यन्तं दृढं वचनं वदति — ‘अहं जीवितं जह्याम्, त्वां वा सलक्ष्मणां सीते त्यजेयम्, न तु विशेषतः ब्राह्मणेभ्यः संश्रुत्य प्रतिज्ञां त्यजेयम्। अतः ऋषीणां परिपालनं मया अवश्यं कार्यम्। हे वैदेहि, अनुक्तेन अपि तत् कर्तव्यम् आसीत्; प्रतिज्ञाय तु किं पुनः वक्तव्यम्?’ ततः सः स्वरं मृदुं करोति — ‘मम स्नेहात् सौहार्दात् च त्वया इदं वचः उक्तम्; तेन अहं परितुष्टः, हे सीते; यः अनिष्टः तस्मै हि कोऽपि हितं न अनुशास्ति। तव इदं वचनं तव कुलस्य अनुरूपं सदृशं च, हे शोभने; त्वं मम सधर्मचारिणी, प्राणेभ्यः अपि गरीयसी।’ एवं वचनम् उक्त्वा महात्मा धनुष्मान् रामः प्रियां मैथिलराजपुत्रीं सीतां लक्ष्मणं च आदाय रमणीयानि तपोवनानि जगाम। ‘न ह्यनिष्टोऽनुशास्यते’ इति वचनं सुभाषितवत् — यः अप्रियः तस्मै कोऽपि हितम् उपदिशति न; अतः तव उपदेशः एव तव स्नेहस्य प्रमाणम् इति रामः सीतायाः अनुनयं करोति। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन बद्धः; तत्र ‘रमणीयानि तपोवनानि जगाम’ इति पदेन कविः सूचयति — विवादः शान्तः, दम्पती च पुनः एकचित्तौ सन्तौ अग्रे प्रस्थितौ।
‘Truth has always been dear to me,’ Rāma said, and then spoke words of utmost firmness: ‘I would give up my life, Sītā, or give up you and Lakṣmaṇa with you, but never a promise once made, least of all one made to brāhmaṇas. So I must protect the sages without fail. Even unasked, Vaidehī, it was my duty; how much more now that I have given my word?’ Then he softened his tone: ‘You have said this to me out of love and goodwill, and I am well pleased, Sītā, for no one gives counsel to someone who is not dear to him. What you have said is fitting and worthy of your family, lovely one. You share my dharma with me, and you are dearer to me than my own life.’ His saying that no one counsels one who is not dear is like a proverb: that she had counselled him was itself proof of her love, and so he consoled her. Having said this, the great-souled Rāma, bow in hand, went with his beloved Sītā, the daughter of the king of Mithilā, and with Lakṣmaṇa to the delightful groves of austerity. With those words the poet suggests that the dispute was over and that husband and wife, of one mind again, went on their way together.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे दशमः सर्गः॥ १०॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- वि + आहृत → व्याहृत — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + आ + हृ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे ‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वि + अपदिशन्ती → व्यपदिशन्ती — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘वि + अप + दिश्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तस्य स्त्रीलिङ्गम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘व्यपदिशन्ती’ (शतृप्रत्ययान्तस्य स्त्रीलिङ्गम्)
- सन्धिः
- आर्त + शब्द → आर्तशब्द — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आर्तानां शब्दः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + शित → संशित — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- संशितं व्रतं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘मुनयः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शरण + यत् → शरण्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — यत्प्रत्ययान्तं तद्धितरूपम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘मां’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- फल + अशन → फलाशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- मूलानि च फलानि च अशनं येषां ते — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- क्रूर + कर्मन् → क्रूरकर्मन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्रूरं कर्म येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्; प्रातिपदिकं ‘क्रूरकर्मन्’ (‘राक्षसैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मांस + उपजीविन् → मांसोपजीविन् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- नराणां मांसेन उपजीवन्ति इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्; प्रातिपदिकं ‘नरमांसोपजीविन्’
- सन्धिः
- अभि + अव + पद्य → अभ्यवपद्य — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + अव + पद्’ धातोः लोट्प्रयोगः (मूले ‘अभ्यवपद्येति’ इति ‘इति’ शब्देन सह सन्धौ)
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- द्विज + सत्तम → द्विजसत्तम — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- द्विजेषु सत्तमाः — सप्तमीतत्पुरुषः (राजदन्तादित्वात् परनिपातः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- श्रु + सन् → शुश्रूषा — धातोः सन्नन्तात् अप्रत्ययः, अभ्यासे ह्रस्वः
- समासः
- वचनस्य शुश्रूषा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘ह्रीः एषा’ इत्यत्र विसर्गस्य रेफादेशे ‘ह्रीरेषा’
- समासः
- समासः नास्ति — ईकारान्तं स्त्रीलिङ्गं नाम
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- उप + स्था + यत् → उपस्थेय — यत्प्रत्यये आकारस्य एकारादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — कृत्यप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘विप्रैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + नि + धि → संनिधि — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- द्विजानां संनिधिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘द्विजसंनिधि’
- सन्धिः
- काम + रूपिन् → कामरूपिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कामतः रूपं येषाम् अस्ति ते — बहुव्रीहिगर्भः इनन्तः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्; प्रातिपदिकं ‘कामरूपिन्’
- सन्धिः
- ‘अर्द्’ धातोः क्तप्रत्यये इडागमः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पर्वन् + काल → पर्वकाल — नकारलोपः
- समासः
- पर्वणः कालः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पिशित + अशन → पिशिताशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- पिशितम् अशनं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- ‘मृग्’ धातोः शानच्प्रत्यये सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — शानच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- चिर + अर्जित → चिरार्जित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- चिरेण अर्जितम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘तपः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- बहु + विघ्न → बहुविघ्न — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बहवः विघ्नाः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘तपः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘अर्द्’ धातोः कर्मणि शानच्प्रत्यये यक्प्रत्ययः — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — कर्मणि शानच्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- त्वद् + नाथ → त्वन्नाथ — अनुनासिकसन्धिः (द् + न् = न् + न्)
- समासः
- त्वं नाथः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- कृत्स्न + ष्यञ् → कार्त्स्न्य — वृद्धिः (ऋ → आर्)
- समासः
- समासः नास्ति — भावार्थे ष्यञ्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
- सन्धिः
- प्रति + श्रव → प्रतिश्रव — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रति + श्रु’ धातोः अप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- स + लक्ष्मणा → सलक्ष्मणा — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लक्ष्मणेन सह वर्तमाना — बहुव्रीहिः (सहार्थे सः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘त्वाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अनु + शास् → अनुशास्, कर्मणि लटि यक् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — कर्मणि प्रयोगे लट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, लट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- स + धर्म → सधर्म; ततः चारिणी — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समानं धर्मं चरति इति — उपपदसमासः (‘समान’ इत्यस्य ‘स’ इति आदेशः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मिथिला + अण् → मैथिल — वृद्धिः; ततः राजपुत्री — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मैथिलः राजा, तस्य पुत्री — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्