॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः ११

अरण्यकाण्डम् — एकादशः सर्गः

पञ्चाप्सरस्तीर्थम् अगस्त्याश्रमगमनं च

माण्डकर्णेः कथा, आश्रममण्डले दशवर्षवासः, सुतीक्ष्णस्य मार्गनिर्देशः, वातापि-इल्वलवधाख्यानम्, अगस्त्याश्रमप्राप्तिः

अयं सर्गः अरण्यकाण्डस्य दीर्घतमेषु अन्यतमः। सुतीक्ष्णाश्रमात् प्रस्थिताः रामसीतालक्ष्मणाः वनपर्वतनदीः पश्यन्तः योजनायतं पञ्चाप्सरः नाम तटाकं प्राप्नुवन्ति, यत्र अदृश्यं गीतवादित्रघोषं श्रुत्वा विस्मिताः धर्मभृतं मुनिं पृच्छन्ति। सः माण्डकर्णेः कथां कथयति — दशसहस्रवर्षं वायुभक्षस्य तस्य तपसा भीताः देवाः पञ्च अप्सरसः प्रेषितवन्तः, ताभिः च सः मदनवश्यः भूत्वा तटाकान्तर्हिते गृहे ताभिः सह रमते; तासाम् एव वाद्यगीतध्वनिः श्रूयते। ततः रामः आश्रममण्डलानि पर्यायेण परिभ्रमन् दश वर्षाणि सुखेन नयति, पुनः सुतीक्ष्णाश्रमम् आगत्य अगस्त्यदर्शनेच्छां निवेदयति। सुतीक्ष्णः प्रसन्नः सन् मार्गं दर्शयति — चत्वारि योजनानि दक्षिणेन अगस्त्यभ्रातुः आश्रमः, ततः योजनम् अन्तरम् अगस्त्याश्रमः इति। मार्गे रामः वृक्षचिह्नैः धूमाग्रेण च आश्रमं परिचाययति, वातापि-इल्वलयोः ब्राह्मणघातकयोः वृत्तान्तं च कथयति — कथम् अगस्त्यः श्राद्धे वातापिं जीर्णं कृत्वा इल्वलं च चक्षुषा निर्दग्धवान्। तत्र एकां रात्रिम् उषित्वा प्रातः प्रस्थाय सः अगस्त्याश्रमसमीपम् आगच्छति, दक्षिणदिशः शरण्यताम् अगस्त्यमाहात्म्यं विन्ध्यस्तम्भनं च वर्णयति, अन्ते च लक्ष्मणं प्रथमं प्रवेशयितुम् आदिशति।

१वनमार्गे प्रस्थानम्, पञ्चाप्सरस्तटाकदर्शनं च

१अग्रतः प्रययौ रामः सीता मध्ये सुशोभना।
पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह॥

२तौ पश्यमानौ विविधाञ्छैलप्रस्थान्वनानि च।
नदीश्च विविधा रम्या जग्मतुः सह सीतया॥

३सारसांश्चक्रवाकांश्च नदीपुलिनचारिणः।
सरांसि च सपद्मानि युतानि जलजैः खगैः॥

४यूथबद्धांश्च पृषतान्मदोन्मत्तान्विषाणिनः।
महिषांश्च वराहांश्च गजांश्च द्रुमवैरिणः॥

५ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे।
ददृशुः सहिता रम्यं तटाकं योजनायुतम्॥

६पद्मपुष्करसम्बाधं गजयूथैरलंकृतम्।
सारसैर्हंसकादम्बैः संकुलं जलजातिभिः॥

७प्रसन्नसलिले रम्ये तस्मिन्सरसि शुश्रुवे।
गीतवादित्रनिर्घोषो न तु कश्चन दृश्यते॥

अस्मिन् सर्गे सुतीक्ष्णाश्रमात् प्रस्थिताः त्रयः यात्रां कुर्वन्ति। अग्रतः रामः प्रययौ, मध्ये सुशोभना सीता, पृष्ठतः च धनुष्पाणिः लक्ष्मणः अनुजगाम — एषा एव क्रमव्यवस्था सर्वत्र अरण्यकाण्डे रक्ष्यते, यतः सीता मध्ये एव सुरक्षिता तिष्ठति। तौ विविधान् शैलप्रस्थान् वनानि च पश्यन्तौ रम्याः नदीः च उल्लङ्घ्य सीतया सह जग्मतुः। मार्गे नदीपुलिनचारिणः सारसाः चक्रवाकाः च, जलजैः खगैः युतानि सपद्मानि सरांसि, यूथबद्धाः पृषताः, मदोन्मत्ताः विषाणिनः, महिषाः वराहाः, द्रुमवैरिणः गजाः च दृष्टाः। एवं दूरम् अध्वानं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे ते सहिताः एकं योजनायतं रम्यं तटाकं ददृशुः। तत् पद्मपुष्करसम्बाधं गजयूथैः अलंकृतं सारसैः हंसकादम्बैः जलजातिभिः च संकुलम् आसीत्। तस्मिन् प्रसन्नसलिले रम्ये सरसि गीतवादित्रयोः निर्घोषः श्रूयते स्म, किन्तु कश्चन अपि न दृश्यते स्म। एतत् आश्चर्यम् एव आगामिन्याः कथायाः द्वारम्। अत्र क्रमव्यवस्थायाः तात्पर्यं विचारणीयम् — यः अग्रे गच्छति सः मार्गं शोधयति, यः पृष्ठतः सः पृष्ठरक्षां करोति; मध्ये स्थिता सीता उभाभ्यां रक्षिता भवति। वनवर्णने कविः प्रथमं जलाशयान्, ततः पक्षिणः, ततः च चतुष्पदान् गणयति; एवं दृश्यं क्रमेण विस्तृतं भवति। ‘लम्बमाने दिवाकरे’ इति पदेन दिवसस्य अन्तः सूचितः, तेन च तटाकदर्शनस्य शान्तः अवसरः कल्पितः। ‘न तु कश्चन दृश्यते’ इति अर्धेन कविः श्रोतुः मनसि प्रश्नम् उत्पादयति, यस्य उत्तरं परस्मिन् खण्डे दीयते। एषा एव वाल्मीकेः कथनरीतिः — आश्चर्यं प्रथमं दर्शयित्वा पश्चात् तस्य कारणं कथयति। तटाकस्य विस्तारः ‘योजनायतम्’ इति उक्तः; एतावति जलाशये गजयूथानि क्रीडन्ति, हंसकादम्बाः सारसाः च कूजन्ति — एतत् एव वनस्य समृद्धेः चिह्नम्। पद्मपुष्करैः निबिडं तत् सरः दूरात् एव मनः आकर्षति।

In this sarga the three set out from Sutīkṣṇa's hermitage on their journey. Rāma went in front, lovely Sītā in the middle, and Lakṣmaṇa behind with his bow in his hand — an order kept throughout the Araṇya Kāṇḍa, since in the middle Sītā was safe. The meaning of the arrangement is worth pondering: the one in front clears the way, the one behind guards the rear, and Sītā between them is protected by both. Gazing at the many mountain slopes and woods, the brothers crossed lovely rivers and went on with Sītā. Along the way they saw cranes and ruddy geese moving on the river sandbanks, lakes full of lotuses and crowded with water-birds, spotted antelope gathered in herds, tusked beasts mad with rut, buffaloes and boars, and elephants, the enemies of trees; the poet names first the waters, then the birds, then the four-footed beasts, so that the scene opens out step by step. Having come a long way, as the sun was sinking, they saw together a lovely lake a yojana across. It was crowded with lotuses and water-lilies, adorned with herds of elephants, and thronged with cranes, swans, kādamba geese and creatures of the water — the sign of how rich the forest was, and a sight that drew the mind from afar. The sinking sun marks the end of the day and sets a quiet scene for the sight of the lake. And from that delightful lake of clear water came the sound of singing and of instruments, yet no one at all was to be seen. That wonder is the doorway to the story that follows: with it the poet raises a question in the listener's mind and answers it in the next passage. This is Vālmīki's way of telling a story — first to show the marvel, then to give its cause.

२धर्मभृतः मुनेः कथा — माण्डकर्णिः पञ्चाप्सरसश्च

८ततः कौतूहलाद्रामो लक्ष्मणश्च महारथः।
मुनिं धर्मभृतं नाम प्रष्टुं समुपचक्रमे॥

९इदमत्यद्भुतं श्रुत्वा सर्वेषां नो महामुने।
कौतूहलं महज्जातं किमिदं साधु कथ्यताम्॥

१०तेनैवमुक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिस्तदा।
प्रभावं सरसः क्षिप्रमाख्यातुमुपचक्रमे॥

११इदं पञ्चाप्सरो नाम तटाकं सार्वकालिकम्।
निर्मितं तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना॥

१२स हि तेपे तपस्तीव्रं माण्डकर्णिर्महामुनिः।
दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाशये॥

१३ततः प्रव्यथिताः सर्वे देवाः साग्निपुरोगमाः।
अब्रुवन्वचनं सर्वे परस्परसमागताः॥

१४अस्माकं कस्यचित्स्थानमेष प्रार्थयते मुनिः।
इति संविग्नमनसः सर्वे तत्र दिवौकसः॥

१५ततः कर्तुं तपोविघ्नं सर्वदेवैर्नियोजिताः।
प्रधानाप्सरसः पञ्च विद्युच्चलितवर्चसः॥

१६अप्सरोभिस्ततस्ताभिर्मुनिर्दृष्टपरावरः।
नीतो मदनवश्यत्वं देवानां कार्यसिद्धये॥

१७ताश्चैवाप्सरसः पञ्च मुनेः पत्नीत्वमागताः।
तटाके निर्मितं तासां तस्मिन्नन्तर्हितं गृहम्॥

१८तत्रैवाप्सरसः पञ्च निवसन्त्यो यथासुखम्।
रमयन्ति तपोयोगान्मुनिं यौवनमास्थितम्॥

१९तासां संक्रीडमानानामेष वादित्रनिःस्वनः।
श्रूयते भूषणोन्मिश्रो गीतशब्दो मनोहरः॥

ततः कौतूहलात् रामः महारथः लक्ष्मणः च धर्मभृत् नाम मुनिं प्रष्टुं समुपचक्रमतुः — ‘हे महामुने, इदम् अत्यद्भुतं श्रुत्वा अस्माकं सर्वेषां महत् कौतूहलं जातम्; किम् इदम् इति साधु कथ्यताम्।’ राघवेण एवम् उक्तः धर्मात्मा मुनिः तदा सरसः प्रभावं क्षिप्रम् आख्यातुम् उपचक्रमे। ‘इदं पञ्चाप्सरः नाम सार्वकालिकं तटाकम्, हे राम, माण्डकर्णिना मुनिना तपसा निर्मितम्। सः हि महामुनिः जलाशये वायुभक्षः सन् दशवर्षसहस्राणि तीव्रं तपः तेपे। ततः अग्निपुरोगमाः सर्वे देवाः प्रव्यथिताः परस्परं समागत्य अवदन् — अस्माकं कस्यचित् स्थानम् एष मुनिः प्रार्थयते इति; एवं संविग्नमनसः ते तत्र दिवौकसः आसन्। ततः सर्वैः देवैः तपोविघ्नं कर्तुं नियोजिताः विद्युच्चलितवर्चसः पञ्च प्रधानाप्सरसः प्रेषिताः। ताभिः अप्सरोभिः दृष्टपरावरः अपि सः मुनिः देवानां कार्यसिद्धये मदनवश्यत्वं नीतः। ताः पञ्च अप्सरसः मुनेः पत्नीत्वम् आगताः; तासां कृते तटाके अन्तर्हितं गृहं निर्मितम्। तत्र एव यथासुखं निवसन्त्यः ताः तपोयोगात् पुनः यौवनम् आस्थितं मुनिं रमयन्ति। तासां संक्रीडमानानाम् एषः वादित्रनिःस्वनः, भूषणोन्मिश्रः मनोहरः गीतशब्दः च श्रूयते।’ ‘आश्चर्यम्’ इति एतत् भावितात्मनः वचनं महायशाः राघवः भ्रात्रा सह प्रतिजग्राह। अस्यां कथायां बहवः अंशाः विचारणीयाः। प्रथमम् — देवानां भयम् एव अप्सरःप्रेषणस्य कारणम्, न तु मुनेः कश्चित् अपराधः; अतः विघ्नस्य दोषः देवेषु एव तिष्ठति। द्वितीयम् — ‘दृष्टपरावरः’ इति विशेषणेन कविः सूचयति यत् सः मुनिः लौकिकं पारलौकिकं च जानाति स्म, तथापि कामवशं गतः; एतेन कामस्य बलं ध्वन्यते। तृतीयम् — तटाकस्य नाम ‘पञ्चाप्सरः’ इति तासाम् एव पञ्चानां स्मारकम्; स्थलनामसु इतिहासः निहितः इति एषा कथा दर्शयति। चतुर्थम् — मुनिः तपोयोगेन पुनः यौवनम् आस्थितः इति उक्तम्; अतः तपः न निष्फलम्, किन्तु तस्य फलं भोगे विनियुक्तम्। धर्मभृतः मुनेः नाम अपि सार्थकम् — यः धर्मं बिभर्ति सः एव अन्येषां स्खलनं निर्विकारः सन् कथयितुं समर्थः। रामः च ‘आश्चर्यम्’ इति एकपदेन एव प्रतिवचनं ददाति, न तु निन्दां करोति — एषा तस्य मर्यादा। कथायाः अन्ते मुनिः न कञ्चन उपदेशं ददाति; केवलं वस्तुस्थितिं वर्णयित्वा विरमति। अतः श्रोता स्वयम् एव निर्णयं करोतु इति कवेः अभिप्रायः। ‘तपोयोगात् यौवनम् आस्थितम्’ इति वाक्ये विरोधः रमणीयः — तपसा लब्धं यौवनं तपसः एव विघातकं जातम्। ‘अन्तर्हितं गृहम्’ इति च जलान्तर्गतस्य भवनस्य कल्पना पुराणेषु प्रसिद्धा; अत्र तु सा गीतवादित्रध्वनेः कारणं दर्शयितुम् एव प्रयुक्ता। एवम् एकेन आख्यानेन कविः त्रीणि कार्याणि साधयति — आश्चर्यस्य निवारणम्, स्थलनाम्नः व्याख्यानम्, तपसः भङ्गस्य च उदाहरणम्। अन्ते च स्मर्तव्यम् — रामः लक्ष्मणः च प्रश्नं युगपत् कृतवन्तौ, उत्तरं तु मुनिः एकाकी एव दत्तवान्; एवं कथायाः श्रोतारः त्रयः, वक्ता तु एकः इति नाट्यरचना अत्र दृश्यते।

Out of curiosity Rāma and Lakṣmaṇa, the great chariot-fighter, began to question a sage named Dharmabhṛt: ‘Great sage, hearing this great marvel, we are all filled with curiosity. What is it? Please tell us plainly.’ So asked by Rāghava, the righteous sage at once began to tell the power of the lake. ‘This lake, Rāma, is called Pañcāpsaras, the Lake of the Five Apsarases, and it holds water in every season. The sage Māṇḍakarṇi made it by his austerity. That great sage practised fierce austerity for ten thousand years, standing in the water and living on air. Then all the gods, with Agni at their head, were deeply alarmed and said to one another, “This sage is after the place of one of us,” and all the dwellers in heaven were troubled at heart. So all the gods appointed five chief apsarases, whose radiance flashed like lightning, and sent them to put an obstacle in the way of his austerity. By those apsarases the sage, though he had seen both this world and the next, was brought under the power of love, and the gods' purpose was accomplished. The five apsarases became the sage's wives, and a house hidden from sight was made for them inside the lake. There they live happily and delight the sage, who by the power of his austerity has become young again. What you hear is the music of their instruments as they play, and the lovely sound of their singing mingled with the chime of their ornaments.’ The illustrious Rāghava and his brother received this account of the sage of disciplined spirit with a single word: ‘Wonderful.’ Several things in this tale deserve thought. First, it was the gods' fear, not any fault of the sage, that made them send the apsarases, so the blame for the obstacle lies with the gods. Second, in calling him one who had seen both this world and the next, the poet shows that he knew all things, worldly and otherworldly, and still fell under desire — which tells how strong desire is. Third, the lake's name, Pañcāpsaras, is a memorial of those five; the story shows that history lies hidden in the names of places. Fourth, the sage regained his youth through his austerity, so the austerity was not fruitless, but its fruit was spent in pleasure — and there is a fine irony here, for the youth won by austerity became the destroyer of austerity. The house hidden in the lake explains the sound of music. The sage's name, Dharmabhṛt, ‘he who upholds dharma’, is apt, for one who bears dharma can tell of another's lapse without being disturbed. Rāma answered only ‘Wonderful’ and did not condemn — that is his restraint; and the sage gave no sermon at the end, but simply described what had happened and fell silent, leaving the listener to judge. The brothers asked together and the sage alone answered, so that there were three listeners and one speaker, like a scene in a play. With one tale the poet achieves three things: he explains the marvel, he accounts for the name of the place, and he gives an example of austerity broken.

३आश्रममण्डले दशवर्षवासः, सुतीक्ष्णाश्रमे पुनरागमनम्

२०आश्चर्यमिति तस्यैतद्वचनं भावितात्मनः।
राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महायशाः॥

२१एवं कथयमानः स ददर्शाश्रममण्डलम्।
कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम्॥

२२प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः।
तदा तस्मिन्स काकुत्स्थः श्रीमत्याश्रममण्डले॥

२३उषित्वा स सुखं तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः।
जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम्॥

२४येषामुषितवान्पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित्।
क्वचित्परिदशान्मासानेकसंवत्सरं क्वचित्॥

२५क्वचिच्च चतुरो मासान्पञ्च षट्च परान्क्वचित्।
अपरत्राधिकान्मासानध्यर्धमधिकं क्वचित्॥

२६त्रीन्मासानष्टमासांश्च राघवो न्यवसत्सुखम्।
तत्र संवसतस्तस्य मुनीनामाश्रमेषु वै॥

२७रमतश्चानुकूल्येन ययुः संवत्सरा दश।
परिसृत्य च धर्मज्ञो राघवः सह सीतया॥

२८सुतीक्ष्णस्याश्रमपदं पुनरेवाजगाम ह।
स तमाश्रममागम्य मुनिभिः परिपूजितः॥

एवं कथयमानः सः आश्रममण्डलं ददर्श — कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम्। वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह प्रविश्य काकुत्स्थः तस्मिन् श्रीमति आश्रममण्डले महर्षिभिः पूज्यमानः सुखम् उषित्वा, ततः तेषां तपस्विनाम् आश्रमान् पर्यायेण जगाम — येषां सकाशे पूर्वं सः महास्त्रवित् उषितवान्, तान् एव पुनः अभ्यगच्छत्। कविः तस्य वासकालं गणयति — क्वचित् दश मासान्, क्वचित् एकं संवत्सरम्, क्वचित् चतुरः मासान्, क्वचित् पञ्च षट् वा, अन्यत्र ततः अधिकान् मासान्, क्वचित् अध्यर्धम् अधिकम्, क्वचित् त्रीन् मासान्, क्वचित् अष्ट मासान् — एवं सुखं न्यवसत्। मुनीनाम् आश्रमेषु संवसतः अनुकूल्येन रममाणस्य च तस्य एवं दश संवत्सराः ययुः। एषा गणना एकम् एव तथ्यं सूचयति — वनवासस्य त्रयोदशवर्षाणां महान् भागः शान्तः आसीत्, आश्रमेषु अध्ययनेन सेवया च व्यतीतः। ततः धर्मज्ञः राघवः सीतया सह सर्वत्र परिसृत्य पुनः एव सुतीक्ष्णस्य आश्रमपदम् आजगाम। तम् आश्रमम् आगम्य मुनिभिः परिपूजितः अरिंदमः रामः तत्र अपि किंचित् कालं न्यवसत्। अत्र कविः कालस्य गणनां विशिष्टेन प्रकारेण करोति — न सः ‘दश वर्षाणि उषितः’ इति सङ्क्षेपेण वदति, अपितु प्रत्येकस्मिन् आश्रमे वासस्य कालं पृथक् गणयति। एतेन द्वे वस्तुनी सिध्यतः — एकं, रामस्य वनवासः न निरन्तरं क्लेशमयः आसीत्; द्वितीयं, तस्य सम्बन्धः तपस्विभिः सह दृढः जातः। ‘येषामुषितवान्पूर्वम्’ इति पदेन स्पष्टं भवति यत् एते आश्रमाः पूर्वम् एव उक्ताः, अतः कथा वर्तुलाकारेण पुनः तम् एव प्रदेशम् आनयति। ‘महास्त्रवित्’ इति विशेषणं तु स्मारयति — यः महास्त्राणां ज्ञाता, सः एव अधुना शान्तेषु आश्रमेषु निवसति; शक्तिः शान्त्या सह वर्तते इति कवेः अभिप्रायः। ‘पर्यायेण’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — रामः एकत्र एव न स्थितः, अपितु क्रमेण सर्वान् आश्रमान् अभ्यगच्छत्; एतेन तस्य रक्षणप्रतिज्ञा कार्ये परिणता इति सूच्यते। ‘मुनिभिः परिपूजितः’ इति च पुनरागमने तस्य स्वागतम् — दशवर्षानन्तरम् अपि तापसानां स्नेहः न ह्रासितः। ‘अनुकूल्येन रममाणस्य’ इति पदेन कविः स्पष्टयति — न कोऽपि विघ्नः, न च कस्यचित् विरोधः; दश वर्षाणि सौहार्देन एव व्यतीतानि।

As the sage was speaking, Rāma saw a circle of hermitages, ringed about with kuśa grass and bark garments and filled with the splendour of Brahman. Entering that glorious circle with Vaidehī and Lakṣmaṇa, Kākutstha lived there happily, honoured by the great seers. Then he went in turn to the hermitages of the ascetics with whom that master of great weapons had stayed before. The poet counts the time he spent: ten months in one place, a full year in another, four months in another, five or six in another, more months than that elsewhere, a month and a half more in one, three months here and eight months there — so Rāghava lived in comfort. And as he stayed in the sages' hermitages, taking his pleasure in their friendship, ten years went by. Then, having wandered everywhere, Rāghava, knower of dharma, came back with Sītā to Sutīkṣṇa's hermitage, and there too, honoured by the sages, Rāma, tamer of foes, stayed for some time. The poet does not simply say ‘he lived there ten years’, but counts the length of each stay separately, and this achieves two things: it shows that Rāma's exile was not unbroken hardship, and that his bond with the ascetics grew strong. The reckoning points to one fact — a great part of the thirteen years of exile passed peacefully, in the hermitages, in study and service. The words ‘with whom he had stayed before’ make clear that these were the hermitages already mentioned, so the story circles back to the same country. The epithet ‘master of great weapons’ reminds us that the one who knew the mightiest weapons now lived in peaceful hermitages; the poet means that power and peace dwelt together in him. ‘In turn’ is important too: Rāma did not stay in one place but visited every hermitage, which shows his vow of protection being put into practice. ‘Taking pleasure in their friendship’ makes plain that there was no obstacle and no hostility; the ten years passed in goodwill. And the honour paid him on his return shows that even after ten years the ascetics' affection had not faded.

४अगस्त्यदर्शनेच्छा, सुतीक्ष्णस्य मार्गनिर्देशः

२९तत्रापि न्यवसद्रामः किंचित्कालमरिंदमः।
अथाश्रमस्थो विनयात्कदाचित्तं महामुनिम्॥

३०उपासीनः स काकुत्स्थः सुतीक्ष्णमिदमब्रवीत्।
अस्मिन्नरण्ये भगवन्नगस्त्यो मुनिसत्तमः॥

३१वसतीति मया नित्यं कथाः कथयतां श्रुतम्।
न तु जानामि तं देशं वनस्यास्य महत्तया॥

३२कुत्राश्रमपदं रम्यं महर्षेस्तस्य धीमतः।
प्रसादार्थं भगवतः सानुजः सह सीतया॥

३३अगस्त्यमधिगच्छेयमभिवादयितुं मुनिम्।
मनोरथो महानेष हृदि सम्परिवर्तते॥

३४यदहं तं मुनिवरं शुश्रूषेयमपि स्वयम्।
इति रामस्य स मुनिः श्रुत्वा धर्मात्मनो वचः॥

३५सुतीक्ष्णः प्रत्युवाचेदं प्रीतो दशरथात्मजम्।
अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामः सलक्ष्मणम्॥

३६अगस्त्यमभिगच्छेति सीतया सह राघव।
दिष्ट्या त्विदानीमर्थेऽस्मिन्स्वयमेव ब्रवीषि माम्॥

३७अयमाख्यामि ते राम यत्रागस्त्यो महामुनिः।
योजनान्याश्रमात्तात याहि चत्वारि वै ततः।
दक्षिणेन महाञ्छ्रीमानगस्त्यभ्रातुराश्रमः॥

कदाचित् आश्रमस्थः काकुत्स्थः विनयेन तं महामुनिम् उपासीनः सुतीक्ष्णम् इदम् अब्रवीत् — ‘हे भगवन्, अस्मिन् अरण्ये मुनिसत्तमः अगस्त्यः वसति इति कथाः कथयतां जनानां मुखात् मया नित्यं श्रुतम्; किन्तु अस्य वनस्य महत्तया अहं तं देशं न जानामि। तस्य धीमतः महर्षेः रम्यम् आश्रमपदं कुत्र? भगवतः प्रसादार्थम् अहम् अनुजेन सीतया च सह अगस्त्यम् अभिगच्छेयम्, तं मुनिम् अभिवादयितुम् इच्छामि। एषः महान् मनोरथः मम हृदि सम्परिवर्तते — यत् अहं तं मुनिवरं स्वयम् अपि शुश्रूषेयम्।’ इति धर्मात्मनः रामस्य वचः श्रुत्वा प्रीतः सुतीक्ष्णः दशरथात्मजं प्रत्युवाच — ‘अहम् अपि सलक्ष्मणं त्वाम् एतत् एव वक्तुकामः आसम् — सीतया सह अगस्त्यम् अभिगच्छ इति, हे राघव। दिष्ट्या तु इदानीम् अस्मिन् अर्थे स्वयम् एव त्वं मां ब्रवीषि। अयम् अहं ते आख्यामि, यत्र महामुनिः अगस्त्यः वसति। हे तात, अस्मात् आश्रमात् चत्वारि योजनानि दक्षिणेन याहि; तत्र अगस्त्यभ्रातुः महान् श्रीमान् आश्रमः।’ एषः सप्तत्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः षट्पादः। अत्र रामस्य विनयः विशेषेण दर्शनीयः — सः न आज्ञापयति, न च स्वयं मार्गं गवेषयति; गुरुम् उपासीनः सन् पृच्छति। ‘कथाः कथयतां श्रुतम्’ इति पदेन सः स्वस्य ज्ञानस्य सीमाम् अपि स्वीकरोति। सुतीक्ष्णस्य उत्तरे ‘अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामः’ इति वचनेन गुरुशिष्ययोः एकचित्तता प्रकटिता; ‘दिष्ट्या’ इति च तस्य हर्षः सूचितः। मुनिः मार्गं न अस्पष्टं वदति — चत्वारि योजनानि दक्षिणेन, ततः एकां रात्रिम्, ततः पुनः योजनम् इति सुनिश्चितम् एव निर्देशम् अयच्छत्। ‘भगवन्तं द्रष्टुम्’ इति न, अपितु ‘अभिवादयितुम्’ इति रामस्य शब्दः — दर्शनं न प्रधानम्, प्रणामः एव प्रधानम् इति तस्य भावः। ‘शुश्रूषेयमपि स्वयम्’ इति च अत्यन्तं विनम्रं वचनम् — राजपुत्रः अपि सन् सः स्वयं सेवां कर्तुम् इच्छति। एतेन अग्रे अगस्त्येन दीयमानस्य सत्कारस्य भूमिका सिद्धा भवति। ‘वनस्यास्य महत्तया’ इति हेतुना रामः स्वस्य अज्ञानं दण्डकारण्यस्य विस्तारे एव न्यस्यति, न तु प्रमादे; एषा अपि तस्य वाक्चातुरी।

One day, while he was staying in the hermitage, Kākutstha sat humbly near the great sage Sutīkṣṇa and said to him: ‘Reverend sir, I have always heard from people telling stories that Agastya, the best of sages, lives in this forest, but this forest is so vast that I do not know the place. Where is the lovely hermitage of that wise great seer? With your blessing I would go with my brother and Sītā to Agastya and pay my respects to him. This great longing keeps turning in my heart, that I might myself wait upon that best of sages.’ Hearing these words of righteous Rāma, Sutīkṣṇa was delighted and answered Daśaratha's son: ‘I too was wanting to tell you and Lakṣmaṇa this very thing — go to Agastya, Rāghava, and take Sītā with you. How fortunate that you raise it with me yourself! Let me tell you, Rāma, where the great sage Agastya is. Go four yojanas south from this hermitage, my son; there is the great and glorious hermitage of Agastya's brother.’ Rāma's humility is especially to be seen here: he neither commands nor seeks the way on his own, but asks while sitting respectfully by his teacher. In saying he had heard it from those who tell stories, he admits the limits of his own knowledge, and he puts his ignorance down to the vastness of the Daṇḍaka forest rather than to any carelessness — a deft touch of speech. He speaks not of seeing the sage but of saluting him, for to him the bow of reverence mattered more than the sight; and his wish to wait on the sage himself is utterly humble — prince though he was, he wanted to serve with his own hands. This prepares the ground for the welcome Agastya will give him. In Sutīkṣṇa's reply, ‘I too was wanting to tell you this’ shows teacher and pupil of one mind, and ‘how fortunate’ his delight. The sage gives no vague directions but a precise route: four yojanas south, then a night's stay, then one yojana more.

५अगस्त्यभ्रातुः आश्रमवर्णनम्, रामस्य प्रस्थानं च

३८स्थलीप्रायवनोद्देशे पिप्पलीवनशोभिते।
बहुपुष्पफले रम्ये नानाविहगनादिते॥

३९पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाशयाः।
हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः॥

४०तत्रैकां रजनीं व्युष्य प्रभाते राम गम्यताम्।
दक्षिणां दिशमास्थाय वनखण्डस्य पार्श्वतः॥

४१तत्रागस्त्याश्रमपदं गत्वा योजनमन्तरम्।
रमणीये वनोद्देशे बहुपादपशोभिते॥

४२रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणश्च त्वया सह।
स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसंयुतः॥

४३यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुमगस्त्यं तं महामुनिम्।
अद्यैव गमने बुद्धिं रोचयस्व महामते॥

४४इति रामो मुनेः श्रुत्वा सह भ्रात्राभिवाद्य च।
प्रतस्थेऽगस्त्यमुद्दिश्य सानुगः सह सीतया॥

सुतीक्ष्णः तम् आश्रमं वर्णयति — ‘सः स्थलीप्रायः वनोद्देशः पिप्पलीवनेन शोभितः, बहुपुष्पफलः रम्यः, नानाविहगैः नादितः। तत्र प्रसन्नसलिलाशयाः विविधाः पद्मिन्यः सन्ति, हंसकारण्डवैः आकीर्णाः चक्रवाकैः च उपशोभिताः। तत्र एकां रजनीम् उष्य प्रभाते, हे राम, गम्यताम्; वनखण्डस्य पार्श्वतः दक्षिणां दिशम् आस्थाय योजनम् अन्तरं गत्वा अगस्त्याश्रमपदं प्राप्स्यसि — रमणीये वनोद्देशे बहुपादपशोभिते। तत्र वैदेही लक्ष्मणः च त्वया सह रंस्यते; सः हि रम्यः वनोद्देशः बहुपादपसंयुतः। यदि अगस्त्यं तं महामुनिं द्रष्टुं बुद्धिः कृता, तर्हि, हे महामते, अद्य एव गमने बुद्धिं रोचयस्व।’ इति मुनेः वचनं श्रुत्वा रामः भ्रात्रा सह तम् अभिवाद्य, सानुगः सीतया सह अगस्त्यम् उद्दिश्य प्रतस्थे। एवं सुतीक्ष्णाश्रमवासः समाप्यते, नूतनः च अध्यायः आरभ्यते। वर्णने ‘पिप्पलीवनशोभिते’ इति विशेषणं विशिष्टम् — दक्षिणापथस्य वनस्पतिः एव अत्र सूचिता, तेन च स्थानस्य वास्तविकता वर्धते। ‘प्रसन्नसलिलाशयाः’ इति पदेन जलस्य स्वच्छता, ‘हंसकारण्डवाकीर्णाः’ इति पदेन च तस्य जीवनपूर्णता उक्ते। सुतीक्ष्णः केवलं मार्गं न कथयति, अपितु गन्तव्यस्य सौन्दर्यम् अपि वर्णयति, येन गमने रुचिः उत्पद्येत। ‘रंस्यते तत्र वैदेही’ इति वचने तस्य सौजन्यं दृश्यते — सः सीतायाः सुखम् अपि स्मरति। ‘नानाविहगनादिते’ इति पदे पक्षिकलरवेण एव वनस्य प्राणः सूचितः। वर्णनस्य अन्ते ‘स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसंयुतः’ इति पुनरुक्तिः अपि सप्रयोजना — मुनिः तस्य स्थानस्य रमणीयतां द्विः उक्त्वा रामस्य मनसि निश्चयम् उत्पादयति। ‘प्रभाते राम गम्यताम्’ इति आदेशे विश्रामस्य अपि विधिः — रात्रौ मार्गः न, प्रातः एव गमनम् इति वनवासिनां नियमः सूचितः।

Sutīkṣṇa described that hermitage: ‘It lies in a stretch of forest that is mostly level ground, made lovely by a wood of long pepper, rich in flowers and fruit, delightful, and loud with birds of many kinds. There are pools of every sort with clear water, covered with swans and kāraṇḍava ducks and graced by ruddy geese. Spend one night there, Rāma, and set out in the morning; then take the southern direction along the edge of the forest, and after one more yojana you will reach Agastya's hermitage, in a delightful stretch of woodland adorned with many trees. There Vaidehī and Lakṣmaṇa will be happy with you, for that woodland is lovely and full of trees. If your mind is set on seeing the great sage Agastya, wise one, decide to go this very day.’ Hearing this, Rāma and his brother saluted the sage and set out with their companions and Sītā towards Agastya. So the stay at Sutīkṣṇa's hermitage ended and a new chapter began. The wood of long pepper is a telling detail, a plant of the southern country that makes the place real. The clear pools speak of pure water and the swans and ducks of teeming life, and the calls of many birds are the forest's very breath. Sutīkṣṇa not only gives directions but describes the beauty of the destination, to make the journey inviting, and his mention of Vaidehī's happiness shows his kindness in thinking of Sītā's comfort too. Even the repetition that the woodland is lovely and full of trees has a purpose: by praising the place twice the sage settles Rāma's resolve. And his instruction to go on in the morning carries the forest dwellers' rule of rest — no travelling by night, but setting out at dawn.

६मार्गे वनदर्शनम्, रामस्य लक्ष्मणं प्रति वचनम्

४५पश्यन्वनानि चित्राणि पर्वतांश्चाभ्रसंनिभान्।
सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगान्॥

४६सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम्।
इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत्॥

४७एतदेवाश्रमपदं नूनं तस्य महात्मनः।
अगस्त्यस्य मुनेर्भ्रातुर्दृश्यते पुण्यकर्मणः॥

४८यथा हीमे वनस्यास्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः।
संनताः फलभारेण पुष्पभारेण च द्रुमाः॥

४९पिप्पलीनां च पक्वानां वनादस्मादुपागतः।
गन्धोऽयं पवनोत्क्षिप्तः सहसा कटुकोदयः॥

५०तत्र तत्र च दृश्यन्ते संक्षिप्ताः काष्ठसंचयाः।
लूनाश्च परिदृश्यन्ते दर्भा वैदूर्यवर्चसः॥

५१एतच्च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमम्।
पावकस्याश्रमस्थस्य धूमाग्रं सम्प्रदृश्यते॥

५२विविक्तेषु च तीर्थेषु कृतस्नाना द्विजातयः।
पुष्पोपहारं कुर्वन्ति कुसुमैः स्वयमर्जितैः॥

५३ततः सुतीक्ष्णवचनं यथा सौम्य मया श्रुतम्।
अगस्त्यस्याश्रमो भ्रातुर्नूनमेष भविष्यति॥

मार्गानुगानि चित्राणि वनानि, अभ्रसंनिभान् पर्वतान्, सरांसि सरितः च पश्यन् सः अग्रे गच्छति। सुतीक्ष्णेन उपदिष्टेन तेन पथा सुखं गत्वा परमसंहृष्टः रामः लक्ष्मणम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘एतत् एव नूनं तस्य महात्मनः पुण्यकर्मणः अगस्त्यमुनेः भ्रातुः आश्रमपदं दृश्यते। यथा हि इमे अस्य वनस्य पथि सहस्रशः ज्ञाताः वृक्षाः फलभारेण पुष्पभारेण च संनताः। अस्मात् वनात् उपागतः अयं पक्वानां पिप्पलीनां गन्धः पवनोत्क्षिप्तः सहसा कटुकोदयः। तत्र तत्र संक्षिप्ताः काष्ठसंचयाः दृश्यन्ते, लूनाः च वैदूर्यवर्चसः दर्भाः परिदृश्यन्ते। एतत् च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमं धूमाग्रम् आश्रमस्थस्य पावकस्य सम्प्रदृश्यते। विविक्तेषु तीर्थेषु कृतस्नानाः द्विजातयः स्वयम् अर्जितैः कुसुमैः पुष्पोपहारं कुर्वन्ति। तत् सुतीक्ष्णस्य वचनं यथा मया श्रुतम्, हे सौम्य, तेन नूनम् एषः अगस्त्यभ्रातुः आश्रमः भविष्यति।’ एवं रामः चिह्नैः एव स्थानं निश्चिनोति — एषा एव अस्य सर्गस्य विशिष्टा शैली। अस्मिन् खण्डे कविः रामं प्रकृतेः पाठकम् इव दर्शयति — सः वृक्षाणां भारम्, गन्धस्य दिशम्, काष्ठसंचयान्, लूनान् दर्भान्, धूमाग्रं च दृष्ट्वा मानवनिवासस्य अनुमानं करोति। एषा अनुमानपरम्परा शास्त्रीया — कार्येण कारणम्, चिह्नेन च चिह्नि इति। ‘ज्ञाताः पथि सहस्रशः’ इति पदेन सूचितं यत् एते वृक्षाः सुतीक्ष्णेन पूर्वम् एव वर्णिताः, अतः रामः श्रुतं प्रत्यक्षेण मेलयति। ‘कटुकोदयः’ इति पिप्पलीगन्धस्य विशेषणम् अपि सूक्ष्मम् — गन्धः प्रथमं मधुरः, परिणामे तु तीक्ष्णः। ‘विविक्तेषु तीर्थेषु कृतस्नानाः द्विजातयः’ इति दृश्येन आश्रमस्य धार्मिकं जीवनम् एकेन एव चित्रेण दर्शितम्। ‘परमसंहृष्टः’ इति विशेषणेन रामस्य आन्तरिकः हर्षः सूचितः — दीर्घस्य मार्गस्य अन्ते गन्तव्यस्य चिह्नानि दृष्ट्वा सः प्रसन्नः जातः। ‘हे सौम्य’ इति सम्बोधनेन च भ्रातरं प्रति तस्य वात्सल्यम्। एतेषु नवसु श्लोकेषु एकः अपि युद्धस्य शब्दः नास्ति; सर्वत्र शान्तं प्रकृतिचित्रम् एव विद्यते। ‘लूनाश्च परिदृश्यन्ते दर्भा वैदूर्यवर्चसः’ इति चित्रे तु यज्ञसामग्र्याः संग्रहः सूचितः; छिन्नानां दर्भाणां हरिता कान्तिः वैदूर्यमणेः इव इति उपमा अपि सुन्दरा।

Gazing at the wonderful woods, at mountains like banks of cloud, and at the lakes and streams along the way, Rāma went on happily by the road Sutīkṣṇa had shown him, and in great delight said to Lakṣmaṇa: ‘Surely what we see is the hermitage of the brother of the great-souled Agastya, the sage of holy deeds. For here on the path through this wood are those thousands of trees we were told of, bowed down under their load of fruit and flowers. This scent of ripe long pepper, blown from the wood by the wind, suddenly turns sharp on the tongue. Here and there we see heaps of gathered firewood, and cut darbha grass gleaming like beryl. And there in the middle of the wood, like the peak of a dark cloud, is the plume of smoke from the sacred fire kept in the hermitage. In the secluded bathing places the twice-born, having bathed, make offerings of flowers they have gathered themselves. So, gentle brother, from what I heard from Sutīkṣṇa, this must be the hermitage of Agastya's brother.’ Rāma identifies the place by its signs, and that is the distinctive manner of this sarga. The poet shows him reading nature like a book: from the laden trees, the direction of the scent, the heaps of wood, the cut grass and the plume of smoke, he infers a human dwelling — a reasoned chain of inference, from effect to cause, from sign to what it signifies. ‘The trees we were told of’ shows him matching what he had heard from Sutīkṣṇa with what he now saw. The scent of long pepper, said to turn sharp, is a subtle touch: sweet at first, pungent in the end. The cut darbha grass points to materials gathered for sacrifice, and its green sheen compared with beryl is a lovely image; the brahmins bathing in quiet pools paint the religious life of the hermitage in a single picture. His great delight shows his inner joy at seeing, at the end of a long road, the signs of his goal, and ‘gentle brother’ his affection for Lakṣmaṇa. In these nine verses there is not a single word of war; all is a peaceful picture of nature.

७वातापि-इल्वलवृत्तान्तः — अगस्त्यस्य दुष्करं कर्म

५४निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया।
यस्य भ्रात्रा कृतेयं दिक्शरण्या पुण्यकर्मणा॥

५५इहैकदा किल क्रूरो वातापिरपि चेल्वलः।
भ्रातरौ सहितावास्तां ब्राह्मणघ्नौ महासुरौ॥

५६धारयन्ब्राह्मणं रूपमिल्वलः संस्कृतं वदन्।
आमन्त्रयति विप्रान्स श्राद्धमुद्दिश्य निर्घृणः॥

५७भ्रातरं संस्कृतं कृत्वा ततस्तं मेषरूपिणम्।
तान्द्विजान्भोजयामास श्राद्धदृष्टेन कर्मणा॥

५८ततो भुक्तवतां तेषां विप्राणामिल्वलोऽब्रवीत्।
वातापे निष्क्रमस्वेति स्वरेण महता वदन्॥

५९ततो भ्रातुर्वचः श्रुत्वा वातापिर्मेषवन्नदन्।
भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि ब्राह्मणानां विनिष्पतत्॥

६०ब्राह्मणानां सहस्राणि तैरेवं कामरूपिभिः।
विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशिताशनैः॥

६१अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा।
अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितः स महासुरः॥

६२ततः सम्पन्नमित्युक्त्वा दत्त्वा हस्तेऽवनेजनम्।
भ्रातरं निष्क्रमस्वेति चेल्वलः समभाषत॥

६३स तदा भाषमाणं तु भ्रातरं विप्रघातिनम्।
अब्रवीत्प्रहसन्धीमानगस्त्यो मुनिसत्तमः॥

६४कुतो निष्क्रमितुं शक्तिर्मया जीर्णस्य रक्षसः।
भ्रातुस्तु मेषरूपस्य गतस्य यमसादनम्॥

६५अथ तस्य वचः श्रुत्वा भ्रातुर्निधनसंश्रितम्।
प्रधर्षयितुमारेभे मुनिं क्रोधान्निशाचरः॥

६६सोऽभ्यद्रवद्द्विजेन्द्रं तं मुनिना दीप्ततेजसा।
चक्षुषानलकल्पेन निर्दग्धो निधनं गतः॥

६७तस्यायमाश्रमो भ्रातुस्तटाकवनशोभितः।
विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम्॥

ततः रामः तस्य आश्रमस्य माहात्म्यं कथयति — ‘यस्य भ्रात्रा पुण्यकर्मणा लोकानां हितकाम्यया तरसा मृत्युं निगृह्य इयं दिक् शरण्या कृता। इह एकदा किल क्रूरः वातापिः इल्वलः च — ब्राह्मणघ्नौ महासुरौ भ्रातरौ सहितौ आस्ताम्। निर्घृणः इल्वलः ब्राह्मणस्य रूपं धारयन् संस्कृतं वदन् श्राद्धम् उद्दिश्य विप्रान् आमन्त्रयति स्म। ततः मेषरूपिणं भ्रातरं संस्कृतं कृत्वा श्राद्धदृष्टेन कर्मणा तान् द्विजान् भोजयामास। भुक्तवतां तेषां विप्राणाम् अनन्तरम् इल्वलः महता स्वरेण वदन् अब्रवीत् — वातापे, निष्क्रमस्व इति। ततः भ्रातुः वचः श्रुत्वा वातापिः मेषवत् नदन् ब्राह्मणानां शरीराणि भित्त्वा भित्त्वा विनिष्पतति स्म। एवं तैः कामरूपिभिः पिशिताशनैः नित्यशः संहत्य ब्राह्मणानां सहस्राणि विनाशितानि। ततः देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा अगस्त्येन श्राद्धे सः महासुरः अनुभूय भक्षितः। ततः सम्पन्नम् इति उक्त्वा हस्ते अवनेजनं दत्त्वा इल्वलः भ्रातरं निष्क्रमस्व इति समभाषत। तदा तथा भाषमाणं विप्रघातिनं भ्रातरं प्रहसन् धीमान् मुनिसत्तमः अगस्त्यः अब्रवीत् — मया जीर्णस्य रक्षसः निष्क्रमितुं कुतः शक्तिः? यमसादनं गतस्य ते मेषरूपस्य भ्रातुः का गतिः? अथ भ्रातुः निधनं सूचयत् तस्य वचः श्रुत्वा निशाचरः क्रोधात् मुनिं प्रधर्षयितुम् आरेभे। सः द्विजेन्द्रम् अभ्यद्रवत्, किन्तु दीप्ततेजसा मुनिना अनलकल्पेन चक्षुषा निर्दग्धः निधनं गतः। तस्य भ्रातुः अयम् एव तटाकवनशोभितः आश्रमः, येन विप्रानुकम्पया इदं दुष्करं कर्म कृतम्।’ एतत् आख्यानं द्वयोः स्तरयोः कार्यं करोति। एकस्मिन् स्तरे तत् अगस्त्यस्य माहात्म्यं स्थापयति — यः जठराग्निना एव असुरं जीर्णं कर्तुं शक्तः, सः तपसा अजेयः। अपरस्मिन् स्तरे तत् रामस्य आगामिनः कर्मणः पूर्वरूपम् — यथा अगस्त्येन दक्षिणा दिक् राक्षसेभ्यः मुक्ता, तथा रामेण जनस्थानं मोचनीयम्। इल्वलस्य कपटः अपि विशेषेण वर्णितः — सः ब्राह्मणरूपं धारयति, संस्कृतं वदति, श्राद्धम् उद्दिशति; अतः धर्मस्य एव वेषेण अधर्मः प्रवर्तते इति भयङ्करं तथ्यम्। ‘श्राद्धदृष्टेन कर्मणा’ इति पदेन कविः स्पष्टयति — विधिः सम्यक् एव आचरितः, केवलम् आशयः दुष्टः। अगस्त्यस्य प्रतिकारः अपि सम्यक् एव — सः आमन्त्रणं स्वीकरोति, भोजनं भुङ्क्ते, ततः च ‘सम्पन्नम्’ इति उक्त्वा हसन् एव सत्यं कथयति। ‘प्रहसन्’ इति एकपदेन कविः तस्य निर्भयतां दर्शयति; क्रोधः न कुत्रापि। इल्वलः तु क्रोधात् आक्रामति, अतः तस्य नाशः स्वकृतः एव। ‘चक्षुषा अनलकल्पेन निर्दग्धः’ इति वचने तपसः तेजः एव शस्त्रम् इति उक्तम्। अन्ते ‘विप्रानुकम्पया’ इति हेतुः उक्तः — कर्म न स्वार्थाय, अपितु ब्राह्मणानां रक्षणाय कृतम्; एतेन एव तत् दुष्करम् अपि श्लाघ्यं जातम्। वातापेः रूपपरिवर्तनम् अपि सूक्ष्मम् — सः मेषरूपं धारयति, यतः श्राद्धे मांसस्य विधिः शास्त्रेषु प्रसिद्धः; अतः कपटः शास्त्रस्य एव छायायां प्रविष्टः। ‘भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि’ इति द्विरुक्त्या हिंसायाः पुनःपुनर्भावः सूचितः; ‘ब्राह्मणानां सहस्राणि’ इति सङ्ख्यया च तस्य विस्तारः। अगस्त्यस्य उत्तरवाक्ये ‘जीर्णस्य रक्षसः’ इति पदम् एव सर्वं कथयति — न सः युद्धेन जितः, अपितु जठरे एव पचितः। एवं तपस्विनः शस्त्रं तपः एव, न च खड्गः। तथा च ‘तरसा मृत्युं निगृह्य’ इति पदेन कविः असुरौ एव मृत्युरूपौ इति व्यञ्जयति; तयोः निग्रहः एव दिशः शरण्यताकरणम्।

Then Rāma told of the greatness of that hermitage: ‘It was his brother, the man of holy deeds, who for the good of the worlds seized death by force and made this quarter a refuge. Here long ago lived together the cruel Vātāpi and Ilvala, two great asuras and brothers, slayers of brāhmaṇas. The pitiless Ilvala would take the form of a brāhmaṇa, speak in cultivated Sanskrit, and invite brāhmaṇas to a śrāddha, a rite for the ancestors. Then he would cook his brother, who had taken the form of a ram, and feed the twice-born according to the rite prescribed for a śrāddha. When the brāhmaṇas had eaten, Ilvala would call out loudly, “Vātāpi, come out!” Hearing his brother's words, Vātāpi, bleating like a ram, would burst out, tearing the brāhmaṇas' bodies open. In this way those two flesh-eaters, who could take any shape they pleased, together destroyed thousands of brāhmaṇas day after day. Then, entreated by the gods, the great seer Agastya ate that great asura at a śrāddha and digested him. Ilvala said, “It is done,” gave him water to wash his hands, and called to his brother, “Come out!” As the slayer of brāhmaṇas called to his brother, the wise Agastya, best of sages, laughed and said: “How can he come out? I have digested that rākṣasa. Your brother in the shape of a ram has gone to the house of Yama.” Hearing words that told of his brother's death, the night-ranger flew into a rage and set about attacking the sage. He rushed at that lord of brāhmaṇas, and the sage of blazing power burned him up with a glance like fire, and he perished. This, with its lake and its wood, is the hermitage of the brother of the one who did this hard deed out of compassion for the brāhmaṇas.’ This story works on two levels. On one it establishes Agastya's greatness: one who could digest an asura with the fire of his stomach was invincible through austerity. On the other it foreshadows Rāma's own coming work: as Agastya freed the southern quarter from demons, so Rāma must free Janasthāna. Ilvala's deceit is described with care — he takes a brāhmaṇa's form, speaks Sanskrit, invokes a śrāddha — so that, most frightening of all, wickedness goes about in the very dress of dharma; the rite was performed correctly and only the intent was evil. Even Vātāpi's disguise is subtle: he became a ram because meat is prescribed for the śrāddha in the scriptures, so the fraud sheltered in the shadow of scripture itself. The repeated ‘tearing open’ conveys violence done again and again, and the ‘thousands of brāhmaṇas’ its scale. Agastya's answer was fitting too: he accepted the invitation, ate the meal, and then, saying ‘It is done’, told the truth with a laugh. That single word ‘laughed’ shows his fearlessness; there is no anger in him anywhere. Ilvala attacked in anger, so his destruction was his own doing. ‘Burned by a glance like fire’ says that the radiance of austerity was itself the weapon; ‘I have digested him’ says it all — Vātāpi was not beaten in battle but cooked in the belly. An ascetic's weapon is austerity, not the sword. And ‘seized death by force’ implies that the two asuras were death itself; to subdue them was to make the quarter a refuge. The reason is given at the end, compassion for the brāhmaṇas: the deed was done not for himself but to protect others, and that is what made so hard a deed praiseworthy.

८सन्ध्योपासनम्, रात्रिवासः, प्रातःप्रस्थानं च

६८एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह।
रामस्यास्तं गतः सूर्यः संध्याकालोऽभ्यवर्तत॥

६९उपास्य पश्चिमां संध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि।
प्रविवेशाश्रमपदं तमृषिं चाभ्यवादयत्॥

७०सम्यक्प्रतिगृहीतस्तु मुनिना तेन राघवः।
न्यवसत्तां निशामेकां प्राश्य मूलफलानि च॥

७१तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामुदिते रविमण्डले।
भ्रातरं तमगस्त्यस्य आमन्त्रयत राघवः॥

७२अभिवादये त्वां भगवन्सुखमस्म्युषितो निशाम्।
आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुमग्रजम्॥

७३गम्यतामिति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः।
यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच्चावलोकयन्॥

एवं सौमित्रिणा सह कथयमानस्य रामस्य सूर्यः अस्तं गतः, संध्याकालः च अभ्यवर्तत। भ्रात्रा सह यथाविधि पश्चिमां संध्याम् उपास्य सः आश्रमपदं प्रविवेश, तम् ऋषिं च अभ्यवादयत्। तेन मुनिना सम्यक् प्रतिगृहीतः राघवः मूलफलानि प्राश्य तां निशाम् एकां तत्र न्यवसत्। तस्यां रात्र्यां व्यतीतायाम्, उदिते रविमण्डले, राघवः अगस्त्यस्य तं भ्रातरम् आमन्त्रयत — ‘हे भगवन्, त्वाम् अभिवादये; निशां सुखम् उषितः अस्मि। त्वाम् आमन्त्रये, गच्छामि; ते अग्रजं गुरुं द्रष्टुम् इच्छामि।’ ‘गम्यताम्’ इति तेन उक्तः रघुनन्दनः यथोद्दिष्टेन मार्गेण तत् वनम् अवलोकयन् जगाम। अत्र आतिथ्यस्य समग्रः विधिः सङ्क्षेपेण दर्शितः — अभिवादनम्, प्रतिग्रहः, भोजनम्, निशावासः, प्रातः आमन्त्रणम्, अनुज्ञा च। अत्र कविः दिवसस्य समाप्तिं रात्रेः शान्तिं च अल्पैः एव पदैः दर्शयति। ‘यथाविधि’ इति पदेन स्पष्टं — वनवासे अपि नित्यकर्मणः लोपः न जातः। ‘मूलफलानि प्राश्य’ इति च तापसानां भोजनक्रमः सूचितः। प्रातः रामस्य आमन्त्रणवचनं मर्यादापूर्णम् — प्रथमम् अभिवादनम्, ततः सुखवासस्य निवेदनम्, ततः च अनुज्ञायाचना। मुनेः उत्तरम् अपि ‘गम्यताम्’ इति एकपदम् एव, यत् तापसानां वाक्संयमं सूचयति। एवं षड्भिः एव श्लोकैः एकः पूर्णः अतिथिसत्कारक्रमः निबद्धः। ‘तमृषिं चाभ्यवादयत्’ इति पदेन स्पष्टं — प्रवेशात् पूर्वम् एव अभिवादनम्, ततः आतिथ्यम्; एषः एव क्रमः अग्रे अगस्त्याश्रमे अपि पुनः दृश्यते। एवं शान्तेन एव क्रमेण कथा अग्रे सरति।

While Rāma was talking with Saumitri, the sun set and the hour of twilight came on. Having worshipped the evening twilight with his brother as prescribed, he entered the hermitage and saluted the sage. Properly received by him, Rāghava ate roots and fruit and spent that one night there. When the night had passed and the sun's disc had risen, Rāghava took leave of Agastya's brother: ‘Reverend sir, I salute you; I have spent the night in comfort. I take my leave and go to see your elder brother, your teacher.’ Told ‘You may go,’ the delight of the Raghus went on by the road that had been pointed out to him, gazing at the forest. In a few words the poet shows the whole round of hospitality — salutation, reception, meal, a night's rest, leave-taking in the morning and permission to go. ‘As prescribed’ makes clear that even in exile the daily rites were not neglected, and ‘roots and fruit’ names the ascetics' fare. Rāma's words of farewell are full of courtesy: first a salutation, then thanks for a comfortable night, then a request for leave. The sage's reply is a single word, showing ascetics' economy of speech. Rāma saluted the sage as he entered, before any hospitality was given, and the same order will be seen again at Agastya's hermitage. So in six verses a complete sequence of welcome is set down, and the story moves quietly on.

९मार्गे वनवर्णनम्, अगस्त्येन दक्षिणदिशः शरण्यताकरणम्

७४नीवारान्पनसान्सालान्वञ्जुलांस्तिनिशांस्तथा।
चिरिबिल्वान्मधूकांश्च बिल्वानथ च तिन्दुकान्॥

७५पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिरुपशोभितान्।
ददर्श रामः शतशस्तत्र कान्तारपादपान्॥

७६हस्तिहस्तैर्विमृदितान्वानरैरुपशोभितान्।
मत्तैः शकुनिसङ्घैश्च शतशः प्रतिनादितान्॥

७७ततोऽब्रवीत्समीपस्थं रामो राजीवलोचनः।
पृष्ठतोऽनुगतं वीरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्॥

७८स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः।
आश्रमो नातिदूरस्थो महर्षेर्भावितात्मनः॥

७९अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा।
आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्तश्रमापहः॥

८०प्राज्यधूमाकुलवनश्चीरमालापरिष्कृतः।
प्रशान्तमृगयूथश्च नानाशकुनिनादितः॥

८१निगृह्य तरसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया।
दक्षिणा दिक्कृता येन शरण्या पुण्यकर्मणा॥

८२तस्येदमाश्रमपदं प्रभावाद्यस्य राक्षसैः।
दिगियं दक्षिणा त्रासाद्दृश्यते नोपभुज्यते॥

८३यदाप्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा।
तदाप्रभृति निर्वैराः प्रशान्ता रजनीचराः॥

मार्गे रामः नीवारान् पनसान् सालान् वञ्जुलान् तिनिशान्, चिरिबिल्वान् मधूकान् बिल्वान् तिन्दुकान् च ददर्श — पुष्पिताग्राभिः लताभिः उपशोभितान् शतशः कान्तारपादपान्। हस्तिहस्तैः विमदिताः, वानरैः उपशोभिताः, मत्तैः शकुनिसङ्घैः शतशः प्रतिनादिताः च ते वृक्षाः आसन्। ततः राजीवलोचनः रामः पृष्ठतः अनुगतं वीरं लक्ष्मणं समीपस्थम् अब्रवीत् — ‘यथा वृक्षाः स्निग्धपत्राः, यथा च मृगद्विजाः क्षान्ताः, तेन भावितात्मनः महर्षेः आश्रमः नातिदूरस्थः। लोके स्वेन एव कर्मणा ‘अगस्त्यः’ इति विख्यातः यः, तस्य परिश्रान्तश्रमापहः आश्रमः दृश्यते। सः प्राज्यधूमाकुलवनः चीरमालापरिष्कृतः प्रशान्तमृगयूथः नानाशकुनिनादितः च। येन पुण्यकर्मणा लोकानां हितकाम्यया तरसा मृत्युं निगृह्य दक्षिणा दिक् शरण्या कृता, तस्य एव इदम् आश्रमपदम्; यस्य प्रभावात् राक्षसैः त्रासात् इयं दक्षिणा दिक् केवलं दृश्यते, न उपभुज्यते। यदाप्रभृति पुण्यकर्मणा इयं दिक् आक्रान्ता, तदाप्रभृति रजनीचराः निर्वैराः प्रशान्ताः च जाताः।’ वृक्षनामानां गणने कविः दक्षिणापथस्य वनस्पतिम् एव आनयति — नीवारः, पनसः, सालः, वञ्जुलः, तिनिशः, चिरिबिल्वः, मधूकः, बिल्वः, तिन्दुकः इति; एतेषां नामानि हिन्दीभाष्ये अपि व्याख्यातानि। ‘हस्तिहस्तैः विमदितान्’ इति पदेन वनस्य वन्यता, ‘वानरैः उपशोभितान्’ इति च तस्य जीवनपूर्णता दर्शिते। ततः रामः लक्ष्मणं प्रति यत् वदति, तत्र पुनः अनुमानम् एव प्रमाणम् — वृक्षाणां स्निग्धपत्रता, मृगद्विजानां क्षान्तिः च आश्रमसामीप्यस्य लिङ्गे। ‘क्षान्ता मृगद्विजाः’ इति विशेषणं विशेषेण सुन्दरम् — यत्र तपस्विनः वसन्ति, तत्र पशवः अपि वैरं त्यजन्ति। दक्षिणदिशः वर्णने ‘दृश्यते नोपभुज्यते’ इति विरोधः रमणीयः — राक्षसाः तां दिशं पश्यन्ति एव, भोक्तुं तु न शक्नुवन्ति। एवं स्थानमाहात्म्यम् ऐतिह्येन सह मिलितं भवति। ‘मत्तैः शकुनिसङ्घैः शतशः प्रतिनादितान्’ इति पदेन वनस्य शब्दचित्रम् अपि दत्तम्; पूर्वं रूपम्, अधुना शब्दः — एवं द्वाभ्याम् इन्द्रियाभ्यां वनं वर्णितम्। ‘अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा’ इति अर्धेन कविः स्पष्टयति — तस्य ख्यातिः न जन्मना, न च वरेण, अपितु स्वकर्मणा एव जाता। एतत् एव रामस्य अपि आदर्शः। ‘प्राज्यधूमाकुलवनः’ इति च यज्ञानां नैरन्तर्यं सूचयति। ‘यदाप्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा’ इति अर्धेन कालस्य विभागः कृतः — अगस्त्यात् पूर्वम्, अगस्त्यात् परं च; एतेन एकस्य तपस्विनः आगमनम् एव युगपरिवर्तनम् इति ध्वनितम्।

On the way Rāma saw wild rice, jackfruit, sāl, vañjula and tiniśa trees, ciribilva, madhūka, bilva and tinduka — hundreds of trees of the wilderness in flower, wreathed with flowering creepers, trees trampled by the trunks of elephants, made lovely by monkeys, and echoing a hundredfold with flocks of excited birds. In listing these the poet brings in the plant life of the southern country. The elephant-trampled trees show the wildness of the forest and the monkeys its liveliness, and the din of the birds adds sound to the picture, so that the forest is described to two senses, first sight and then hearing. Then lotus-eyed Rāma said to the heroic Lakṣmaṇa, who was walking close behind him: ‘From the glossy leaves of these trees and the gentleness of the beasts and birds, the hermitage of that great seer of perfected soul cannot be far off. The hermitage of the one who is famous in the world as Agastya through his own deeds alone is now in sight, a place that takes away the weariness of the weary. Its wood is thick with the smoke of plentiful offerings, it is hung with rows of bark garments, its herds of deer are calm, and it rings with the calls of many birds. It belongs to the man of holy deeds who for the good of the worlds seized death by force and made the southern quarter a refuge. This is the hermitage of him by whose power the rākṣasas only look at this southern quarter in fear and cannot enjoy it. From the time this quarter was entered by that man of holy deeds, the night-rangers have given up their hostility and been at peace.’ Here again inference is Rāma's proof: glossy leaves and gentle beasts and birds are signs that a hermitage is near. The gentleness of the animals is especially beautiful — where ascetics live, even beasts give up their enmity. ‘Famous through his own deeds alone’ makes clear that his renown came neither from birth nor from a boon but from his own actions, and that is Rāma's ideal too. The plentiful smoke tells of sacrifices never ceasing. There is a fine paradox in the rākṣasas only looking at the southern quarter without enjoying it: they can see it but cannot possess it. And ‘from the time this quarter was entered’ divides time into before Agastya and after him, suggesting that the coming of a single ascetic changed an age. So the greatness of the place is joined to its history.

१०अगस्त्यमाहात्म्यम्, विन्ध्यनिग्रहः, लक्ष्मणाय प्रवेशाज्ञा

८४नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक्प्रदक्षिणा।
प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूरकर्मभिः॥

८५मार्गं निरोद्धुं सततं भास्करस्याचलोत्तमः।
संदेशं पालयंस्तस्य विन्ध्यशैलो न वर्धते॥

८६अयं दीर्घायुषस्तस्य लोके विश्रुतकर्मणः।
अगस्त्यस्याश्रमः श्रीमान्विनीतमृगसेवितः॥

८७एष लोकार्चितः साधुर्हिते नित्यं रतः सताम्।
अस्मानधिगतानेष श्रेयसा योजयिष्यति॥

८८आराधयिष्याम्यत्राहमगस्त्यं तं महामुनिम्।
शेषं च वनवासस्य सौम्य वत्स्याम्यहं प्रभो॥

८९अत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।
अगस्त्यं नियताहाराः सततं पर्युपासते॥

९०नात्र जीवेन्मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः।
नृशंसः पापवृत्तो वा मुनिरेष तथाविधः॥

९१अत्र देवाश्च यक्षाश्च नागाश्च पतगैः सह।
वसन्ति नियताहारा धर्ममाराधयिष्णवः॥

९२अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैः सूर्यसंनिभैः।
त्यक्त्वा देहान्नवैर्देहैः स्वर्याताः परमर्षयः॥

९३यक्षत्वममरत्वं च राज्यानि विविधानि च।
अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैराराधिताः शुभैः॥

९४आगताः स्माश्रमपदं सौमित्रे प्रविशाग्रतः।
निवेदयेह मां प्राप्तमृषये सह सीतया॥

रामः माहात्म्यं प्रवर्धयति — ‘भगवतः नाम्ना एव इयं दक्षिणा दिक् ‘प्रदक्षिणा’ इति त्रिषु लोकेषु प्रथिता, क्रूरकर्मभिः च दुर्धर्षा। भास्करस्य मार्गं निरोद्धुं यः अचलोत्तमः उद्यतः आसीत्, सः विन्ध्यशैलः तस्य संदेशं पालयन् अद्य अपि न वर्धते। लोके विश्रुतकर्मणः तस्य दीर्घायुषः अगस्त्यस्य अयं श्रीमान् आश्रमः विनीतमृगसेवितः। एषः लोकार्चितः साधुः सतां हिते नित्यं रतः; अस्मान् अधिगतान् एषः श्रेयसा योजयिष्यति। अत्र अहं तं महामुनिम् अगस्त्यम् आराधयिष्यामि, वनवासस्य शेषं च, हे सौम्य प्रभो, अत्र एव वत्स्यामि। अत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः परमर्षयः च नियताहाराः सन्तः सततम् अगस्त्यं पर्युपासते। अत्र मृषावादी, क्रूरः, शठः, नृशंसः, पापवृत्तः वा न जीवेत् — तथाविधः एषः मुनिः। अत्र देवाः यक्षाः नागाः पतगैः सह नियताहाराः धर्मम् आराधयिष्णवः वसन्ति। अत्र महात्मानः सिद्धाः परमर्षयः च देहान् त्यक्त्वा नवैः देहैः सूर्यसंनिभैः विमानैः स्वर्याताः। अत्र शुभैः भूतैः आराधिताः देवाः यक्षत्वम्, अमरत्वम्, विविधानि राज्यानि च प्रयच्छन्ति।’ अन्ते सः लक्ष्मणम् आदिशति — ‘आश्रमपदम् आगताः स्मः, हे सौमित्रे; अग्रतः प्रविश, सीतया सह प्राप्तं मां च ऋषये निवेदय।’ अत्र अगस्त्यस्य नाम्नः निर्वचनम् अपि निहितम् — यः अगं पर्वतं स्तम्भयति सः अगस्त्यः; विन्ध्यस्य वर्धनं निरुद्धम् इति कथया तत् सूचितम्। मुद्रणे एतत् निर्वचनं पादटिप्पण्यां स्पष्टम् एव दत्तम्। ‘नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक्प्रदक्षिणा’ इति श्लोके श्लेषः — ‘प्रदक्षिणा’ इति शब्दः दिशम् अपि पूजाक्रमम् अपि सूचयति। आश्रमस्य वर्णने रामः क्रमेण उपरि गच्छति — प्रथमं मृगाः, ततः देवगन्धर्वसिद्धाः, ततः यक्षनागपतगाः, अन्ते च सिद्धानां विमानैः स्वर्गगमनम्; एवं स्थानस्य महिमा त्रिलोकव्यापिनी दर्शिता। ‘नात्र जीवेन्मृषावादी’ इति श्लोकेन तु आश्रमस्य नैतिकः नियमः उक्तः — असत्यवादिनः शठस्य नृशंसस्य च तत्र स्थितिः एव न सम्भवति। अन्ते रामः स्वयं न प्रविशति, अपितु लक्ष्मणं प्रेषयति — एषा अतिथेः मर्यादा, यत् पूर्वं निवेदनम्, ततः प्रवेशः। ‘अस्मानधिगतानेष श्रेयसा योजयिष्यति’ इति वचने रामस्य श्रद्धा दृश्यते — सः न वरं याचते, अपितु श्रेयसः सम्भावनाम् एव वदति। ‘शेषं च वनवासस्य अत्र एव वत्स्यामि’ इति सङ्कल्पः तु अग्रे परिवर्तिष्यते, यतः अगस्त्यः एव तं पञ्चवटीं प्रति प्रेषयिष्यति; अतः अयं सङ्कल्पः कथायाः आगामिनं परिवर्तनं सूचयति। ‘आगताः स्माश्रमपदम्’ इति बहुवचनेन च सः आत्मानं सीतां लक्ष्मणं च एकत्र गणयति — त्रयः अपि समानाः अतिथयः इति तस्य भावः।

Rāma went on to magnify the sage: ‘Through the reverend one's name this southern quarter is famed in the three worlds as the auspicious one, and those of cruel deeds cannot assail it. That best of mountains, the Vindhya, which once rose up to block the path of the sun, obeys his command and grows no more to this day. This glorious hermitage, frequented by gentle deer, belongs to the long-lived Agastya, whose deeds are famous in the world. He is a holy man honoured by all, ever devoted to the good of the good; now that we have come to him he will bring us to what is best. Here I shall worship the great sage Agastya, and here, gentle brother, I shall spend the rest of our exile in the forest. Here gods and gandharvas, siddhas and the greatest seers, eating sparingly, constantly wait upon Agastya. No liar, no cruel, crooked or savage man, no one of evil life could live here — such is this sage. Here gods, yakṣas and nāgas, with the birds, live on a measured diet, eager to serve dharma. Here great-souled siddhas and supreme seers have cast off their bodies and gone to heaven in new bodies, in chariots bright as the sun. Here the gods, worshipped by auspicious beings, grant the state of a yakṣa, immortality and kingdoms of many kinds.’ Finally he told Lakṣmaṇa: ‘We have reached the hermitage, Saumitri. Go in ahead and tell the seer that I have come, and Sītā with me.’ The meaning of Agastya's name is hidden here: he who stills the mountain — the story of the Vindhya that stopped growing at his word points to it. There is a play on the word for the southern quarter too, for ‘auspicious’ here also means the reverent circling of worship. In describing the hermitage Rāma rises step by step — first the deer, then gods, gandharvas and siddhas, then yakṣas, nāgas and birds, and at last siddhas going to heaven in shining chariots — so the glory of the place is shown to reach all three worlds. The verse that no liar could live there states the moral law of the hermitage: the untruthful, the crooked and the cruel cannot so much as remain in it. His confidence that the sage would bring them to what is best shows his faith: he asks no boon, only speaks of the good that may come. His resolve to spend the rest of the exile here will change, for Agastya himself will send him to Pañcavaṭī, so it hints at the turn the story is about to take. In the end Rāma does not walk in himself but sends Lakṣmaṇa ahead — a guest's courtesy, first to announce and then to enter. And with ‘we have reached the hermitage’ he counts himself, Sītā and Lakṣmaṇa together, as three guests alike.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

४४ पदानि
धनुष्पाणि ११.१ हस्ते धनुर्धारी
सन्धिः
धनुस् + पाणि → धनुष्पाणि — विसर्गस्य षत्वम् (सकारस्य मूर्धन्यः)
समासः
धनुः पाणौ यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘लक्ष्मणः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शैलप्रस्थ ११.२ पर्वतानां समतलशिखराणि
सन्धिः
शैल + प्रस्थ → शैलप्रस्थ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शैलानां प्रस्थाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
नदीपुलिनचारिणः ११.३ नदीतटेषु विचरन्तः
सन्धिः
नदी + पुलिन → नदीपुलिन — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
नदीनां पुलिनेषु चरन्ति इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्; प्रातिपदिकं ‘नदीपुलिनचारिन्’
द्रुमवैरिणः ११.४ वृक्षाणां शत्रवः, वृक्षभञ्जकाः
सन्धिः
द्रुम + वैरिन् → द्रुमवैरिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
द्रुमाणां वैरिणः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्; प्रातिपदिकं ‘द्रुमवैरिन्’ (‘गजान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
योजनायुत ११.५ योजनपरिमाणविस्तृतम्
सन्धिः
योजन + आयुत → योजनायुत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
योजनम् आयुतं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘तटाकम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पद्मपुष्करसम्बाध ११.६ कमलैः नीलोत्पलैः च निबिडम्
सन्धिः
सम् + बाध → सम्बाध — मकारस्य अनुस्वारः, ततः बकारे परे मकारागमः
समासः
पद्मैः पुष्करैः च सम्बाधम् — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदे द्वन्द्वः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
गीतवादित्रनिर्घोष ११.७ गानवाद्ययोः शब्दः
सन्धिः
निर् + घोष → निर्घोष — विसर्गस्य रेफादेशः
समासः
गीतस्य वादित्रस्य च निर्घोषः — षष्ठीतत्पुरुषः (पूर्वपदे द्वन्द्वः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कौतूहल ११.८ उत्सुक्यम्, जिज्ञासा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कुतूहल’ शब्दात् स्वार्थे अण्, आदिवृद्धिः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (हेत्वर्थे)
सार्वकालिक ११.११ सर्वदा समानरूपेण स्थितम्
सन्धिः
सर्वकाल + ठक् → सार्वकालिक — आदिवृद्धिः (अ → आ)
समासः
सर्वेषु कालेषु भवम् — तद्धितान्तं सप्तमीतत्पुरुषगर्भम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
वायुभक्ष ११.१२ वायुमात्राहारः
सन्धिः
वायु + भक्ष → वायुभक्ष — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वायुः भक्षः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रव्यथित ११.१३ अत्यन्तं व्याकुलाः
सन्धिः
प्र + व्यथित → प्रव्यथित — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वि + अथ्’ इत्यत्र तु यण्सन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र + व्यथ्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
साग्निपुरोगम ११.१३ अग्निं पुरस्कृत्य स्थिताः
सन्धिः
स + अग्नि → साग्नि — सवर्णदीर्घः न, किन्तु ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशे अकारेण सह सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अग्निः पुरोगमः येषां ते — बहुव्रीहिः, सहार्थे ‘स’ पूर्वपदम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
संविग्नमनस् ११.१४ उद्विग्नचित्ताः
सन्धिः
सम् + विग्न → संविग्न — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
संविग्नं मनः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
विद्युच्चलितवर्चस् ११.१५ विद्युत्तुल्यचञ्चलकान्तयः
सन्धिः
विद्युत् + चलित → विद्युच्चलित — श्चुत्वसन्धिः (त् + च् = च् + च्)
समासः
विद्युत् इव चलितं वर्चः यासां ताः — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
दृष्टपरावर ११.१६ पारलौकिकं लौकिकं च ज्ञातवान्
सन्धिः
पर + अवर → परावर — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दृष्टं परावरं येन सः — बहुव्रीहिः (परं च अवरं च इति अन्तः द्वन्द्वः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मदनवश्यत्व ११.१६ कामाधीनता
सन्धिः
मदन + वश्य → मदनवश्य, ततः त्वप्रत्ययः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मदनस्य वश्यः, तस्य भावः — षष्ठीतत्पुरुषगर्भं भाववाचकम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अन्तर्हित ११.१७ गुप्तम्, अदृश्यम्
सन्धिः
अन्तर् + हित → अन्तर्हित — सन्धिकार्यं नास्ति (रेफानन्तरं हकारः)
समासः
अन्तः हितम् — अव्ययपूर्वपदः तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘गृहम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
भूषणोन्मिश्र ११.१९ आभरणध्वनिना मिलितः
सन्धिः
भूषण + उन्मिश्र → भूषणोन्मिश्र — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
भूषणैः उन्मिश्रः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कुशचीरपरिक्षिप्त ११.२१ कुशवल्कलैः परितः व्याप्तम्
सन्धिः
परि + क्षिप्त → परिक्षिप्त — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कुशैः चीरैः च परिक्षिप्तम् — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदे द्वन्द्वः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
महास्त्रवित् ११.२४ महास्त्राणां ज्ञाता
सन्धिः
महत् + अस्त्र → महास्त्र — समासे ‘महत्’ इत्यस्य ‘महा’ इति आदेशः, ततः सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
महताम् अस्त्राणां वेत्ता — उपपदसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अध्यर्ध ११.२५ सार्धम्, अर्धाधिकम्
सन्धिः
अधि + अर्ध → अध्यर्ध — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
अर्धेन अधिकम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अनुकूल्य ११.२७ अनुकूलतया, सुखेन
सन्धिः
अनुकूल + ष्यञ् → अनुकूल्य — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — भावार्थे ष्यञ्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
अरिंदम ११.२९ शत्रुदमनः
सन्धिः
अरिम् + दम → अरिंदम — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
अरीन् दमयति इति — उपपदसमासः (द्वितीयातत्पुरुषः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मनोरथ ११.३३ अभिलाषः, कामना
सन्धिः
मनस् + रथ → मनोरथ — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणः (अ + उ = ओ)
समासः
मनसः रथः — षष्ठीतत्पुरुषः (रूढ्या अभिलाषवाचकः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शुश्रूषेयम् ११.३४ सेवेय, परिचरेयम्
सन्धिः
श्रु + सन् → शुश्रूष् — सन्नन्ते अभ्यासः, ततः विधिलिङ्
समासः
समासः नास्ति — सन्नन्तात् विधिलिङ्रूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम्, विधिलिङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
स्थलीप्राय ११.३८ प्रायः समतलभूमिः
सन्धिः
स्थली + प्राय → स्थलीप्राय — सन्धिकार्यं नास्ति (ईकारानन्तरं प्रकारः)
समासः
स्थली प्रायः यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘वनोद्देशे’ इत्यस्य विशेषणम्)
हंसकारण्डवाकीर्ण ११.३९ हंसैः जलकुक्कुटैः च व्याप्ताः
सन्धिः
कारण्डव + आकीर्ण → कारण्डवाकीर्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
हंसैः कारण्डवैः च आकीर्णाः — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदे द्वन्द्वः)
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
पवनोत्क्षिप्त ११.४९ वायुना प्रेरितः
सन्धिः
पवन + उत्क्षिप्त → पवनोत्क्षिप्त — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
पवनेन उत्क्षिप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘गन्धः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कटुकोदय ११.४९ यस्य परिणामे तीक्ष्णः रसः
सन्धिः
कटुक + उदय → कटुकोदय — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
कटुकः उदयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वैदूर्यवर्चस् ११.५० वैदूर्यमणितुल्यकान्तयः
सन्धिः
वैदूर्य + वर्चस् → वैदूर्यवर्चस् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वैदूर्यस्य इव वर्चः येषां ते — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘दर्भाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
हितकाम्यया ११.५४ कल्याणेच्छया
सन्धिः
हित + काम्या → हितकाम्या — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
हितस्य काम्या — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (हेत्वर्थे); प्रातिपदिकं ‘हितकाम्या’
ब्राह्मणघ्न ११.५५ ब्राह्मणहन्तारौ
सन्धिः
ब्राह्मण + घ्न → ब्राह्मणघ्न — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
ब्राह्मणान् घ्नन्ति इति — उपपदसमासः (‘हन्’ धातोः टक्प्रत्यये ‘घ्न’)
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
निर्घृण ११.५६ निर्दयः, दयारहितः
सन्धिः
निर् + घृण → निर्घृण — विसर्गस्य रेफादेशः
समासः
निर्गता घृणा यस्मात् सः — नञर्थे बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अवनेजन ११.६२ श्राद्धे हस्तप्रक्षालनार्थं दीयमानं जलम्
सन्धिः
अव + नेजन → अवनेजन — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘णिज्’ धातोः ल्युट्प्रत्यये वृद्धिः
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं करणसाधनम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विप्रघातिन् ११.६३ ब्राह्मणहन्ता
सन्धिः
विप्र + घातिन् → विप्रघातिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विप्राणां घाती — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘भ्रातरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
यमसादन ११.६४ यमलोकः
सन्धिः
यम + सादन → यमसादन — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यमस्य सादनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अनलकल्प ११.६६ अग्नितुल्यः
सन्धिः
अनल + कल्प → अनलकल्प — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अनलेन कल्पः (तुल्यः) — तृतीयातत्पुरुषः (कल्पप् इति ईषदसमाप्तौ)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘चक्षुषा’ इत्यस्य विशेषणम्)
परिश्रान्तश्रमापह ११.७९ क्लान्तानां श्रमनाशकः
सन्धिः
श्रम + अपह → श्रमापह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
परिश्रान्तानां श्रमम् अपहन्ति इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘आश्रमः’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्राज्यधूमाकुलवन ११.८० विपुलयज्ञधूमव्याप्तवनः
सन्धिः
धूम + आकुल → धूमाकुल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
प्राज्येन धूमेन आकुलं वनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्रदक्षिणा ११.८४ अनुकूला, शुभा (दिक्)
सन्धिः
प्र + दक्षिणा → प्रदक्षिणा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रकृष्टा दक्षिणा — प्रादिसमासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अचलोत्तम ११.८५ पर्वतश्रेष्ठः
सन्धिः
अचल + उत्तम → अचलोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
अचलेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विनीतमृगसेवित ११.८६ शान्तमृगैः उपसेवितः
सन्धिः
विनीत + मृग → विनीतमृग — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विनीतैः मृगैः सेवितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
आराधयिष्णवः ११.९१ आराधनशीलाः
सन्धिः
आ + राधयिष्णु → आराधयिष्णु — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘राध्’ धातोः णिचि इष्णुच्प्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — इष्णुच्प्रत्ययान्तं तच्छीलार्थकम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्; प्रातिपदिकम् ‘आराधयिष्णु’
स्वर्यात ११.९२ स्वर्गं गताः
सन्धिः
स्वर् + यात → स्वर्यात — सन्धिकार्यं नास्ति (रेफानन्तरं यकारः)
समासः
स्वः यातः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्