- सन्धिः
- राघव + अनुज → राघवानुज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- राघवस्य अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
अरण्यकाण्डम् — द्वादशः सर्गः
अगस्त्येन रामाय दिव्यायुधप्रदानम्
लक्ष्मणस्य निवेदनम्, अगस्त्यस्य आतिथ्यम्, वैष्णवधनुषः अक्षय्यतूणीरयोः खड्गस्य च समर्पणम्
अस्मिन् सर्गे लक्ष्मणः अगस्त्याश्रमं प्रविश्य मुनेः शिष्यम् उपेत्य रामस्य आगमनं निवेदयति — दशरथस्य ज्येष्ठः पुत्रः रामः भार्यया सीतया सह, अनुजः च लक्ष्मणः, पितृशासनात् वनं प्रविष्टाः भगवन्तं द्रष्टुम् इच्छन्ति इति। शिष्यः अग्निशरणं प्रविश्य तत् निवेदयति; अगस्त्यः प्रसन्नः सन् वदति — दिष्ट्या चिरस्य रामः माम् उपागतः, मनसा तु अस्य आगमनं मया अपि काङ्क्षितम्; सत्कृत्य शीघ्रं प्रवेश्यताम् इति। शिष्यः सम्भ्रान्तः बहिः निष्क्रम्य रामं प्रवेशयति। आश्रमे रामः ब्रह्मणः, अग्नेः, विष्णोः, महेन्द्रस्य, विवस्वतः, सोमस्य, भगस्य, कुबेरस्य, धातुः, विधातुः, वायोः, वरुणस्य, गायत्र्याः, वसूनाम्, नागराजस्य, गरुडस्य, कार्तिकेयस्य, धर्मस्य च स्थानानि पश्यति। ततः शिष्यैः परिवृतः अगस्त्यः बहिः निष्क्रामति; तं दृष्ट्वा रामः लक्ष्मणं वदति — औदार्येण एव अहम् एनं तपसां निधानम् अवगच्छामि इति। रामः तस्य पादौ गृह्णाति; मुनिः आसनोदकैः पूजयित्वा वानप्रस्थधर्मेण भोजनं दत्त्वा आतिथ्यधर्मस्य महिमानं कथयति। अन्ते सः विश्वकर्मनिर्मितं वैष्णवं धनुः, ब्रह्मदत्तम् अमोघं शरम्, महेन्द्रदत्तौ अक्षय्यसायकौ तूणीरौ, हेमविभूषितम् असिं च रामाय प्रयच्छति — यथा वज्रधरः वज्रं गृह्णाति तथा जयाय गृह्णातु इति।
१लक्ष्मणस्य निवेदनम् — अगस्त्यशिष्यं प्रति
१स प्रविश्याश्रमपदं लक्ष्मणो राघवानुजः।
अगस्त्यशिष्यमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह॥
२राजा दशरथो नाम ज्येष्ठस्तस्य सुतो बली।
रामः प्राप्तो मुनिं द्रष्टुं भार्यया सह सीतया॥
३लक्ष्मणो नाम तस्याहं भ्राता त्ववरजो हितः।
अनुकूलश्च भक्तश्च यदि ते श्रोत्रमागतः॥
४ते वयं वनमत्युग्रं प्रविष्टाः पितृशासनात्।
द्रष्टुमिच्छामहे सर्वे भगवन्तं निवेद्यताम्॥
५तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य तपोधनः।
तथेत्युक्त्वाग्निशरणं प्रविवेश निवेदितुम्॥
६स प्रविश्य मुनिश्रेष्ठं तपसा दुष्प्रधर्षणम्।
कृताञ्जलिरुवाचेदं रामागमनमञ्जसा॥
७यथोक्तं लक्ष्मणेनैव शिष्योऽगस्त्यस्य सम्मतः।
पुत्रौ दशरथस्येमौ रामो लक्ष्मण एव च॥
८प्रविष्टावाश्रमपदं सीतया सह भार्यया।
द्रष्टुं भवन्तमायातौ शुश्रूषार्थमरिंदमौ॥
रामस्य आदेशम् अनुसृत्य राघवानुजः लक्ष्मणः आश्रमपदं प्रविश्य अगस्त्यशिष्यम् आसाद्य एतत् वाक्यम् उवाच — ‘राजा दशरथः नाम आसीत्; तस्य ज्येष्ठः बली सुतः रामः भार्यया सीतया सह मुनिं द्रष्टुं प्राप्तः। अहं तु तस्य अवरजः भ्राता, हितः अनुकूलः भक्तः च; लक्ष्मणः इति मम नाम, यदि ते श्रोत्रम् आगतम् अस्ति। ते वयं पितृशासनात् एतत् अत्युग्रं वनं प्रविष्टाः; सर्वे भगवन्तं द्रष्टुम् इच्छामः, तत् निवेद्यताम्।’ तस्य लक्ष्मणस्य तत् वचनं श्रुत्वा तपोधनः ‘तथा’ इति उक्त्वा निवेदयितुम् अग्निशरणं प्रविवेश। सः प्रविश्य तपसा दुष्प्रधर्षणं मुनिश्रेष्ठं कृताञ्जलिः सन् रामागमनम् अञ्जसा उवाच — यथोक्तं लक्ष्मणेन एव, सः अगस्त्यस्य सम्मतः शिष्यः न्यवेदयत् — ‘इमौ दशरथस्य पुत्रौ रामः लक्ष्मणः एव च भार्यया सीतया सह आश्रमपदं प्रविष्टौ। अरिंदमौ तौ शुश्रूषार्थं भवन्तं द्रष्टुम् आयातौ।’ अत्र द्रष्टव्यम् — लक्ष्मणः स्वस्य परिचयं न प्रथमं ददाति, अपितु पितुः ज्येष्ठभ्रातुः च परिचयं पूर्वं कृत्वा पश्चात् आत्मानं नामयति; एषा एव कुलीनस्य मर्यादा। ‘यदि ते श्रोत्रमागतः’ इति वचने लक्ष्मणस्य विनयः पराकाष्ठां गच्छति — सः स्वस्य प्रसिद्धिं न कल्पयति, अपितु सन्देहेन एव वदति। ‘पितृशासनात्’ इति हेतुना च वनवासस्य कारणम् एकेन एव पदेन निवेदितम्; न तत्र कैकेय्याः नाम, न च भरतस्य, न च कोऽपि आक्षेपः — एतेन रामकथायाः मर्यादा रक्षिता। शिष्यस्य निवेदनम् अपि विशिष्टम् — सः न स्वबुद्ध्या किमपि योजयति, अपितु ‘यथोक्तं लक्ष्मणेनैव’ इति लक्ष्मणस्य एव वचनं यथावत् मुनये न्यवेदयत्; एषा एव शिष्यस्य निष्ठा। ‘तपसा दुष्प्रधर्षणम्’ इति विशेषणेन अगस्त्यस्य तपोबलं प्रथमम् एव सूचितम्, तेन च आगामिनः दर्शनस्य गौरवं वर्धते। ‘अग्निशरणं प्रविवेश’ इति पदेन च आश्रमस्य अन्तःस्थानम् — अग्निहोत्रशाला — दर्शिता, यत्र मुनिः नित्यं तिष्ठति। एवम् अष्टभिः एव श्लोकैः कविः निवेदनस्य द्वौ स्तरौ दर्शयति — लक्ष्मणात् शिष्यं प्रति, शिष्यात् च मुनिं प्रति।
Following Rāma's instruction, Lakṣmaṇa, Rāghava's younger brother, entered the hermitage, went up to a pupil of Agastya and said: ‘There was a king named Daśaratha. His eldest son, the mighty Rāma, has come with his wife Sītā to see the sage. I am his younger brother, devoted to his good, loyal and true to him; my name is Lakṣmaṇa, if it has ever reached your ears. At our father's command we have entered this most fearsome forest, and we all wish to see the reverend sage. Please announce us.’ Note that Lakṣmaṇa does not introduce himself first; he names his father and his elder brother and only then himself — the courtesy of a well-born man. ‘If it has ever reached your ears’ is humility at its height: he does not presume that he is known, but speaks as one unsure. And ‘at our father's command’ gives the cause of the exile in a single phrase, without naming Kaikeyī or Bharata and without a word of complaint; so the dignity of Rāma's story is preserved. Hearing Lakṣmaṇa's words, the pupil, whose wealth was austerity, said ‘So be it’ and went into the fire-chamber, the inner sanctuary where the sage always sat, to announce them. There, with folded hands, he told the best of sages, whom none could assail because of his austerity — an epithet that at once suggests Agastya's power and adds to the weight of the coming meeting — plainly of Rāma's arrival. The pupil, who stood high in Agastya's esteem, repeated it just as Lakṣmaṇa had said it, adding nothing of his own, as a faithful pupil should: ‘These two sons of Daśaratha, Rāma and Lakṣmaṇa, have entered the hermitage with Rāma's wife Sītā. Those two tamers of foes have come to see you and to serve you.’ So in eight verses the poet shows the message passing in two stages, from Lakṣmaṇa to the pupil and from the pupil to the sage.
२अगस्त्यस्य आह्वानम्, रामस्य प्रवेशः
९यदत्रानन्तरं तत्त्वमाज्ञापयितुमर्हसि।
ततः शिष्यादुपश्रुत्य प्राप्तं रामं सलक्ष्मणम्॥
१०वैदेहीं च महाभागामिदं वचनमब्रवीत्।
दिष्ट्या रामश्चिरस्याद्य द्रष्टुं मां समुपागतः॥
११मनसा कांक्षितं ह्यस्य मयाप्यागमनं प्रति।
गम्यतां सत्कृतो रामः सभार्यः सहलक्ष्मणः॥
१२प्रवेश्यतां समीपं मे किमसौ न प्रवेशितः।
एवमुक्तस्तु मुनिना धर्मज्ञेन महात्मना॥
१३अभिवाद्याब्रवीच्छिष्यस्तथेति नियताञ्जलिः।
तदा निष्क्रम्य सम्भ्रान्तः शिष्यो लक्ष्मणमब्रवीत्॥
१४कोऽसौ रामो मुनिं द्रष्टुमेतु प्रविशतु स्वयम्।
ततो गत्वाऽऽश्रमपदं शिष्येण सह लक्ष्मणः॥
१५दर्शयामास काकुत्स्थं सीतां च जनकात्मजाम्।
तं शिष्यः प्रश्रितं वाक्यमगस्त्यवचनं ब्रुवन्॥
१६प्रावेशयद्यथान्यायं सत्कारार्हं सुसत्कृतम्।
प्रविवेश ततो रामः सीतया सह लक्ष्मणः॥
‘अत्र यत् अनन्तरं कर्तव्यं तत् तत्त्वतः आज्ञापयितुम् अर्हसि’ इति शिष्यः न्यवेदयत्। ततः शिष्यात् उपश्रुत्य रामं सलक्ष्मणं महाभागां वैदेहीं च प्राप्तान् ज्ञात्वा मुनिः इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘दिष्ट्या अद्य चिरस्य रामः मां द्रष्टुं समुपागतः; मनसा तु अस्य आगमनं मया अपि काङ्क्षितम् आसीत्। गम्यताम्, सत्कृतः रामः सभार्यः सलक्ष्मणः मम समीपं प्रवेश्यताम्; असौ किम् अद्यापि न प्रवेशितः?’ एवं धर्मज्ञेन महात्मना मुनिना उक्तः शिष्यः नियताञ्जलिः सन् अभिवाद्य ‘तथा’ इति अब्रवीत्। तदा निष्क्रम्य सम्भ्रान्तः सः शिष्यः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘कः असौ रामः? मुनिं द्रष्टुम् एतु, स्वयं प्रविशतु।’ ततः शिष्येण सह आश्रमपदं गत्वा लक्ष्मणः तस्मै काकुत्स्थं जनकात्मजां सीतां च दर्शयामास। सः शिष्यः अगस्त्यस्य वचनं प्रश्रितं वाक्यं ब्रुवन् सत्कारार्हं सुसत्कृतं रामं यथान्यायं प्रावेशयत्। ततः रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह प्रविवेश — प्रशान्तहरिणाकीर्णम् आश्रमम् अवलोकयन्। अत्र मुनेः औत्सुक्यं ‘किमसौ न प्रवेशितः’ इति वाक्ये स्पष्टम्; शिष्यस्य च ‘सम्भ्रान्तः’ इति विशेषणेन तस्य त्वरा सूचिता। अत्र अगस्त्यस्य वात्सल्यं विशेषेण दर्शनीयम् — सः न केवलं प्रवेशम् अनुजानाति, अपितु ‘किम् असौ न प्रवेशितः’ इति ईषत् कोपेन इव पृच्छति; एतेन तस्य औत्सुक्यं प्रकटीभवति। ‘मनसा काङ्क्षितम्’ इति च वचनेन स्पष्टं यत् मुनिः रामस्य आगमनं चिरात् प्रतीक्षते स्म। शिष्यस्य ‘सम्भ्रान्तः’ इति विशेषणं तु गुरोः आज्ञायाः तात्कालिकं पालनं सूचयति। ‘सत्कारार्हं सुसत्कृतम्’ इति द्विरुक्त्या कविः वदति — यः सत्कारयोग्यः, सः सम्यक् एव सत्कृतः; अतः अत्र कोऽपि न्यूनता नास्ति। रामस्य प्रवेशे ‘प्रशान्तहरिणाकीर्णम् आश्रमम् अवलोकयन्’ इति पदेन आश्रमस्य शान्तिः एकेन एव चित्रेण दर्शिता — यत्र मृगाः अपि निर्भयाः, तत्र तपसः प्रभावः स्वयम् एव प्रकटः। एवम् अत्र आह्वानस्य प्रतिनिवेदनस्य च क्रमः पूर्णः भवति।
‘Please tell me truly what should be done next,’ the pupil said. Learning from him that Rāma had come with Lakṣmaṇa and the noble Vaidehī, the sage said: ‘How fortunate that Rāma has come to see me today at last! In my heart I too have long wished for his coming. Go, honour Rāma and bring him in to me, with his wife and Lakṣmaṇa. Why has he not been brought in already?’ Agastya's affection is especially striking here: he not only allows them in but asks, almost as if annoyed, why Rāma has not been brought in yet, so eager is he; and ‘in my heart I have long wished for his coming’ shows he had been waiting for him a long time. Thus addressed by the great-souled sage who knew dharma, the pupil saluted him with folded hands and said, ‘So be it.’ He hurried out — his haste shows how promptly he carried out his teacher's command — and said to Lakṣmaṇa, ‘Which of you is Rāma? Let him come in himself to see the sage.’ Then Lakṣmaṇa went with the pupil to the edge of the hermitage and showed him Kākutstha and Sītā, the daughter of Janaka. Repeating Agastya's courteous words, the pupil ushered in with due ceremony Rāma, who was worthy of honour and was honoured fully — the doubling of the words makes the point that nothing was lacking in his welcome. Then Rāma entered with Sītā and Lakṣmaṇa, gazing at the hermitage thronged with peaceful deer; that single picture conveys its calm, for where even the deer are unafraid, the power of austerity reveals itself. So the round of summons and reply is complete.
३आश्रमे देवस्थानदर्शनम्, अगस्त्यस्य निष्क्रमणम्
१७प्रशान्तहरिणाकीर्णमाश्रमं ह्यवलोकयन्।
स तत्र ब्रह्मणः स्थानमग्नेः स्थानं तथैव च॥
१८विष्णोः स्थानं महेन्द्रस्य स्थानं चैव विवस्वतः।
सोमस्थानं भगस्थानं स्थानं कौबेरमेव च॥
१९धातुर्विधातुः स्थानं च वायोः स्थानं तथैव च।
स्थानं च पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः॥
२०स्थानं तथैव गायत्र्या वसूनां स्थानमेव च।
स्थानं च नागराजस्य गरुडस्थानमेव च॥
२१कार्तिकेयस्य च स्थानं धर्मस्थानं च पश्यति।
ततः शिष्यैः परिवृतो मुनिरप्यभिनिष्पतत्॥
२२तं ददर्शाग्रतो रामो मुनीनां दीप्ततेजसाम्।
अब्रवीद्वचनं वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्॥
प्रविष्टः रामः तत्र क्रमेण बहूनि देवस्थानानि पश्यति — ब्रह्मणः स्थानम्, अग्नेः स्थानम्, विष्णोः स्थानम्, महेन्द्रस्य, विवस्वतः, सोमस्य, भगस्य, कुबेरस्य, धातुः विधातुः च, वायोः, पाशहस्तस्य महात्मनः वरुणस्य, गायत्र्याः, वसूनाम्, नागराजस्य, गरुडस्य, कार्तिकेयस्य, धर्मस्य च। एषा स्थानगणना आश्रमस्य वैश्वदेवतां सूचयति — एकस्मिन् एव तपोवने सर्वे देवाः उपासिताः, अतः तत् स्थानं समग्रस्य धर्मस्य केन्द्रम् इव। तावता शिष्यैः परिवृतः मुनिः अपि अभिनिष्पतत्। मुनीनां मध्ये दीप्ततेजसम् अग्रतः आगच्छन्तं तं दृष्ट्वा वीरः रामः लक्ष्मिवर्धनं लक्ष्मणं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे लक्ष्मण, बहिः निष्क्रामति एषः भगवान् अगस्त्यः ऋषिः; औदार्येण एव अहम् एनं तपसां निधानम् इति अवगच्छामि।’ अत्र रामः न कञ्चित् पृच्छति; केवलं तेजसा एव मुनिं परिचिनोति — एतेन तस्य सूक्ष्मदृष्टिः पुनः दर्शिता। एतेषु स्थानेषु केचन देवाः वैदिकाः (अग्निः, विवस्वान्, वायुः, वरुणः, वसवः), केचन पौराणिकाः (विष्णुः, कुबेरः, कार्तिकेयः, गरुडः), एका च छन्दोमयी देवता (गायत्री) — एवं सर्वासां परम्पराणां समन्वयः एकस्मिन् आश्रमे दर्शितः। ‘धर्मस्थानम्’ इति अन्ते उक्तं, तेन च सर्वेषां देवानां मूलं धर्मः एव इति ध्वनितम्। कविः अत्र वर्णनं न विस्तारयति; केवलं नामानि गणयित्वा विरमति, यतः गणना एव माहात्म्यस्य प्रमाणम्। रामस्य दृष्टिः च क्रमेण स्थानात् स्थानं गच्छति, अन्ते च मुनौ एव विश्राम्यति; एषा एव कवेः दृश्यरचना।
Once inside, Rāma saw one after another many shrines of the gods: the places of Brahmā and of Agni, of Viṣṇu, of great Indra and Vivasvat, of Soma, Bhaga and Kubera, of Dhātṛ and Vidhātṛ, of Vāyu, and of the great-souled Varuṇa who holds the noose; the places of Gāyatrī, of the Vasus, of the king of the nāgas and of Garuḍa; and the places of Kārttikeya and of Dharma. This list shows that all the gods were honoured in the hermitage: in a single grove of austerity every god was worshipped, so that it was like the centre of the whole of dharma. Some of these are Vedic gods — Agni, Vivasvat, Vāyu, Varuṇa, the Vasus — some are gods of the later tradition — Viṣṇu, Kubera, Kārttikeya, Garuḍa — and one, Gāyatrī, is a goddess embodied in a sacred metre; so every tradition was brought together in one hermitage. The place of Dharma comes last, hinting that dharma is the root of all the gods. The poet does not describe them at length; he merely counts the names and stops, for the counting is itself the proof of greatness. Rāma's eye moved from shrine to shrine and came to rest at last on the sage, for just then the sage too came out, surrounded by his pupils. Seeing him in front of the sages, blazing with splendour, the heroic Rāma said to Lakṣmaṇa, the increaser of his fortune: ‘Lakṣmaṇa, the reverend seer Agastya is coming out. From his noble bearing alone I know him for that treasure-house of austerities.’ Rāma asked no one; he recognised the sage by his radiance alone, and his keen perception shows once more.
४पादाभिवन्दनम्, आतिथ्यम्, अगस्त्यस्य वचनं च
२३बहिर्लक्ष्मण निष्क्रामत्यगस्त्यो भगवानृषिः।
औदार्येणावगच्छामि निधानं तपसामिमम्॥
२४एवमुक्त्वा महाबाहुरगस्त्यं सूर्यवर्चसम्।
जग्राहापततस्तस्य पादौ च रघुनन्दनः॥
२५अभिवाद्य तु धर्मात्मा तस्थौ रामः कृताञ्जलिः।
सीतया सह वैदेह्या तदा रामः सलक्ष्मणः॥
२६प्रतिगृह्य च काकुत्स्थमर्चयित्वाऽऽसनोदकैः।
कुशलप्रश्नमुक्त्वा च आस्यतामिति सोऽब्रवीत्॥
२७अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथीन्प्रतिपूज्य च।
वानप्रस्थेन धर्मेण स तेषां भोजनं ददौ॥
२८प्रथमं चोपविश्याथ धर्मज्ञो मुनिपुंगवः।
उवाच राममासीनं प्राञ्जलिं धर्मकोविदम्॥
२९अग्निं हुत्वा प्रदायार्घ्यमतिथिं प्रतिपूजयेत्।
अन्यथा खलु काकुत्स्थ तपस्वी समुदाचरन्।
दुःसाक्षीव परे लोके स्वानि मांसानि भक्षयेत्॥
३०राजा सर्वस्य लोकस्य धर्मचारी महारथः।
पूजनीयश्च मान्यश्च भवान्प्राप्तः प्रियातिथिः॥
३१एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैश्चान्यैश्च राघवम्।
पूजयित्वा यथाकामं ततोऽगस्त्यस्तमब्रवीत्॥
एवम् उक्त्वा महाबाहुः रघुनन्दनः सूर्यवर्चसम् आपततः अगस्त्यस्य पादौ जग्राह। अभिवाद्य धर्मात्मा रामः वैदेह्या सीतया लक्ष्मणेन च सह कृताञ्जलिः तस्थौ। मुनिः काकुत्स्थं प्रतिगृह्य आसनोदकैः अर्चयित्वा कुशलप्रश्नम् उक्त्वा ‘आस्यताम्’ इति अब्रवीत्। अग्निं हुत्वा, अर्घ्यं प्रदाय, अतिथीन् प्रतिपूज्य च सः वानप्रस्थेन धर्मेण तेषां भोजनं ददौ। ततः धर्मज्ञः मुनिपुंगवः प्रथमं स्वयम् उपविश्य आसीनं प्राञ्जलिं धर्मकोविदं राममुवाच — ‘अग्निं हुत्वा अर्घ्यं प्रदाय अतिथिः प्रतिपूजनीयः; हे काकुत्स्थ, यः तपस्वी अन्यथा समुदाचरति, सः परे लोके दुःसाक्षी इव स्वानि मांसानि भक्षयेत्। भवान् तु सर्वस्य लोकस्य राजा, धर्मचारी, महारथः, पूजनीयः, मान्यः, प्रियातिथिः च सन् प्राप्तः।’ एवम् उक्त्वा फलैः मूलैः पुष्पैः अन्यैः च राघवं यथाकामं पूजयित्वा ततः अगस्त्यः तम् अब्रवीत्। अत्र एकोनत्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः षट्पादः; तत्र मुनिः प्रथमम् आतिथ्यविधिम् एव सामान्यरूपेण कथयति, ततः तस्य उल्लङ्घने दोषं वदति, अन्ते च रामं प्रशंसति। अत्र आतिथ्यक्रमः सम्पूर्णः दर्शितः — प्रतिग्रहः, आसनम्, उदकम्, कुशलप्रश्नः, उपवेशनाज्ञा, अग्निहोत्रम्, अर्घ्यदानम्, अतिथिपूजनम्, भोजनम् इति। मुनिः स्वयं प्रथमम् उपविशति, ततः रामम् उपवेशयति; एषः अपि विधेः अंशः। तस्य उपदेशे भयङ्करम् एकं वाक्यम् — यः तपस्वी अतिथिं न पूजयति, सः मिथ्यासाक्षी इव परलोके स्वमांसम् एव भक्षयति; एतेन आतिथ्यस्य अनुल्लङ्घनीयता स्थापिता। ततः सः रामं ‘सर्वस्य लोकस्य राजा’ इति सम्बोधयति — यद्यपि रामः अधुना वल्कलधारी वनवासी, तथापि मुनेः दृष्टौ सः सर्वलोकस्य राजा एव। एतेन अग्रे दीयमानस्य वैष्णवधनुषः औचित्यम् अपि सिद्धं भवति। ‘फलैः मूलैः पुष्पैः अन्यैः च यथाकामं पूजयित्वा’ इति पदेन दानस्य उदारता सूचिता — यावत् अतिथिः इच्छति तावत् एव दीयते, न तु परिमितम्। ‘प्राञ्जलिं धर्मकोविदम्’ इति रामस्य विशेषणद्वयेन च शिष्यभावः दर्शितः — यद्यपि सः धर्मकोविदः, तथापि गुरोः पुरतः अञ्जलिं बद्ध्वा एव तिष्ठति। एवं नवभिः श्लोकैः कविः आतिथ्यस्य समग्रं शास्त्रं दर्शयति।
So saying, the mighty-armed delight of the Raghus clasped the feet of Agastya, bright as the sun, as he came towards them. Having saluted him, righteous Rāma stood with folded hands, with Vaidehī Sītā and Lakṣmaṇa. The sage received Kākutstha, honoured him with a seat and water, asked after his welfare and said, ‘Sit down.’ He made an offering in the fire, gave the guest-water, honoured his guests, and fed them according to the dharma of a forest hermit. Then the great sage, knower of dharma, first took his own seat — for that too is part of the rule — and said to Rāma, who sat with folded hands, himself skilled in dharma: ‘One should offer oblation in the fire, give the guest-water and honour the guest. An ascetic who does otherwise, Kākutstha, will eat his own flesh in the next world, like one who has borne false witness. You have come here as the king of the whole world, a follower of dharma, a great chariot-fighter, worthy of worship and honour, a welcome guest.’ Having said this, Agastya honoured Rāghava with fruits, roots, flowers and other things to his heart's content, and then spoke to him. The whole sequence of hospitality is shown here — reception, seat, water, inquiry after welfare, the invitation to sit, the fire-offering, the guest-water, the honouring of the guest, and the meal. The sage first states the rule of hospitality in general, then the penalty for breaking it, and finally praises Rāma. His warning is a fearful one — the ascetic who does not honour a guest will eat his own flesh in the next world like a false witness — and it establishes that hospitality must never be neglected. Then he calls Rāma ‘king of the whole world’: though Rāma now wore bark and lived in the forest, in the sage's eyes he was the king of all the world, and this makes fitting the gift of Viṣṇu's bow that follows. ‘To his heart's content’ shows the generosity of the giving, as much as the guest wished and not a measured portion. And Rāma sitting with folded hands, though himself skilled in dharma, shows the attitude of a pupil before his teacher. So in these verses the poet sets out the whole art of hospitality.
५वैष्णवधनुषः, तूणीरयोः, खड्गस्य च प्रदानम्
३२इदं दिव्यं महच्चापं हेमवज्रविभूषितम्।
वैष्णवं पुरुषव्याघ्र निर्मितं विश्वकर्मणा॥
३३अमोघः सूर्यसंकाशो ब्रह्मदत्तः शरोत्तमः।
दत्तौ मम महेन्द्रेण तूणी चाक्षय्यसायकौ॥
३४सम्पूर्णौ निशितैर्बाणैर्ज्वलद्भिरिव पावकैः।
महाराजतकोशोऽयमसिर्हेमविभूषितः॥
३५अनेन धनुषा राम हत्वा संख्ये महासुरान्।
आजहार श्रियं दीप्तां पुरा विष्णुर्दिवौकसाम्॥
३६तद्धनुस्तौ च तूणी च शरं खड्गं च मानद।
जयाय प्रतिगृह्णीष्व वज्रं वज्रधरो यथा॥
३७एवमुक्त्वा महातेजाः समस्तं तद्वरायुधम्।
दत्त्वा रामाय भगवानगस्त्यः पुनरब्रवीत्॥
ततः अगस्त्यः अस्त्राणि समर्पयति — ‘इदं दिव्यं महत् चापं हेमवज्रविभूषितं वैष्णवम्, हे पुरुषव्याघ्र, विश्वकर्मणा निर्मितम्। अयम् अमोघः सूर्यसंकाशः शरोत्तमः ब्रह्मणा दत्तः। इमौ अक्षय्यसायकौ तूणीरौ महेन्द्रेण मह्यं दत्तौ; तौ ज्वलद्भिः पावकैः इव निशितैः बाणैः सम्पूर्णौ। अयं च महाराजतकोशः हेमविभूषितः असिः। हे राम, अनेन धनुषा पुरा विष्णुः संख्ये महासुरान् हत्वा दिवौकसां दीप्तां श्रियम् आजहार। तत् धनुः, तौ तूणीरौ, शरं खड्गं च, हे मानद, जयाय प्रतिगृहीष्व — यथा वज्रधरः वज्रं गृह्णाति।’ एवम् उक्त्वा महातेजाः भगवान् अगस्त्यः तत् समस्तं वरायुधं रामाय दत्त्वा पुनः अब्रवीत्। अत्र कथायाः महान् सन्धिः — अद्यावधि रामः केवलं तापसानाम् अतिथिः आसीत्; अधुना सः विष्णोः एव धनुषा सज्जितः रक्षकः जातः। आयुधानां परम्परा अपि सूचिता — विश्वकर्मा, विष्णुः, ब्रह्मा, महेन्द्रः, अगस्त्यः, रामः इति; अतः एतत् दानं न केवलं शस्त्रदानम्, अपितु दायित्वस्य समर्पणम् अपि। सर्गः तु ‘पुनरब्रवीत्’ इति अर्धोक्ते एव समाप्यते, येन आगामिनः सर्गस्य प्रति औत्सुक्यं जायते। ‘हेमवज्रविभूषितम्’ इति चापस्य वर्णने सुवर्णं हीरकाः च; ‘ज्वलद्भिः पावकैः इव निशितैः बाणैः सम्पूर्णौ’ इति तूणीरयोः वर्णने अग्नेः उपमा — एवं दानस्य वस्तूनि अपि तेजोमयानि। ‘अक्षय्यसायकौ’ इति विशेषणेन तयोः अक्षयत्वं सूचितम्, तेन च आगामिनि खरदूषणयुद्धे बाणानां क्षयः न भविष्यति इति पूर्वसूचना। ‘मानद’ इति सम्बोधनम् अपि सार्थकम् — यः अन्येषां मानं करोति, तस्मै एव एतानि आयुधानि योग्यानि। एतेन सर्गः समाप्तिं प्राप्नोति।
Then Agastya handed over the weapons: ‘Here is this great divine bow, tiger among men, adorned with gold and diamond — the bow of Viṣṇu, made by Viśvakarman. Here is the best of arrows, unfailing and bright as the sun, given by Brahmā. And these two quivers with inexhaustible arrows, full of sharp shafts like blazing fires, were given to me by great Indra. And here is this sword with its great silver scabbard, adorned with gold. With this bow, Rāma, Viṣṇu long ago slew great asuras in battle and won back the shining glory of the gods. Take the bow, the two quivers, the arrow and the sword for your victory, you who honour others, as the wielder of the thunderbolt takes up his bolt.’ Having said this, the radiant, reverend Agastya gave all those splendid weapons to Rāma and then spoke again. Here is a great juncture in the story: until now Rāma had been only a guest of the ascetics; now he became their protector, armed with Viṣṇu's own bow. The lineage of the weapons is suggested too — Viśvakarman, Viṣṇu, Brahmā, great Indra, Agastya, and now Rāma — so this was not merely a gift of arms but a handing on of responsibility. The gifts themselves are all radiance: gold and diamond on the bow, arrows in the quivers like blazing fires. The inexhaustible quivers hint in advance that in the coming battle with Khara and Dūṣaṇa his arrows will never run out. The address ‘you who honour others’ is apt as well, for such weapons befit one who gives others their due. The sarga ends with Agastya about to speak again, leaving us eager for the next.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- अगस्त्य + शिष्य → अगस्त्यशिष्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अगस्त्यस्य शिष्यः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- अवर + ज → अवरज — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अवरः सन् जातः — उपपदसमासः (कर्मधारयगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पितृ + शासन → पितृशासन — सन्धिकार्यं नास्ति (ऋकारानन्तरं शकारः)
- समासः
- पितुः शासनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेत्वर्थे)
- सन्धिः
- तपस् + धन → तपोधन — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणः (अ + उ = ओ)
- समासः
- तपः एव धनं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अग्नि + शरण → अग्निशरण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अग्नेः शरणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- दुस् + प्रधर्षण → दुष्प्रधर्षण — विसर्गस्य षत्वम् (सकारस्य मूर्धन्यादेशः)
- समासः
- दुःखेन प्रधर्षणीयः — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- कृत + अञ्जलि → कृताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतः अञ्जलिः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘अञ्जस्’ इत्यस्य तृतीयैकवचनम् अव्ययवत् प्रयुक्तम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
- सन्धिः
- शुश्रूषा + अर्थ → शुश्रूषार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- शुश्रूषायै अर्थः यस्य तत् — बहुव्रीहिः (हेत्वर्थे)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
- सन्धिः
- अरिम् + दम → अरिंदम — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- अरीन् दमयतः इति — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, द्विवचनम्
- सन्धिः
- उप + श्रुत्य → उपश्रुत्य — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘श्रु’ धातोः ल्यबन्तम्
- समासः
- समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)
- सन्धिः
- महत् + भागा → महाभागा — समासे ‘महत्’ इत्यस्य ‘महा’ आदेशः
- समासः
- महान् भागः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘दिष्ट’ शब्दस्य तृतीयैकवचनम् अव्ययवत्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (हर्षार्थे अव्ययवत्)
- सन्धिः
- स + भार्य → सभार्य — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भार्यया सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- नियत + अञ्जलि → नियताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- नियतः अञ्जलिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + भ्रान्त → सम्भ्रान्त — मकारस्य अनुस्वारे भकारे परे मकारागमः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + भ्रम्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + श्रित → प्रश्रित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + श्रि’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सत्कार + अर्ह → सत्कारार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सत्कारम् अर्हति इति — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- हरिण + आकीर्ण → हरिणाकीर्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- प्रशान्तैः हरिणैः आकीर्णम् — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘विवस्’ इत्यस्मात् मतुप्प्रत्यये वत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — मतुबन्तं नाम
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- पाश + हस्त → पाशहस्त — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पाशः हस्ते यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘वरुणस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- नाग + राज → नागराज — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नागानां राजा — षष्ठीतत्पुरुषः (टच्समासान्तः)
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- अभि + निस् + पतत् → अभिनिष्पतत् — विसर्गस्य षत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + निस् + पत्’ धातोः लङ्रूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम्, लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- लक्ष्मी + वर्धन → लक्ष्मिवर्धन — समासे ह्रस्वः
- समासः
- लक्ष्मीं वर्धयति इति — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- उदार + ष्यञ् → औदार्य — आदिवृद्धिः (उ → औ)
- समासः
- समासः नास्ति — भावार्थे ष्यञ्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- आ + पतत् → आपतत् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ + पत्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘तस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- आसन + उदक → आसनोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- आसनं च उदकं च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- वन + प्रस्थ → वानप्रस्थ — आदिवृद्धिः (अ → आ)
- समासः
- वनं प्रस्थितः इति तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘धर्मेण’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दुस् + साक्षिन् → दुःसाक्षिन् — विसर्गसन्धिः (सकारे परे विसर्गः)
- समासः
- दुष्टः साक्षी — प्रादितत्पुरुषः (कुत्सितार्थे ‘दुस्’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्; प्रातिपदिकं ‘दुःसाक्षिन्’ (मूले ‘दुःसाक्षीव’ इति ‘इव’ शब्देन सह)
- सन्धिः
- प्रिय + अतिथि → प्रियातिथि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- प्रियः अतिथिः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वि + भूषित → विभूषित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हेम्ना वज्रैः च विभूषितम् — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदे द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘चापम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- न + मोघ → अमोघ — नञः अकारादेशः
- समासः
- न मोघः इति — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + क्षय्य → अक्षय्य — नञः अकारादेशः
- समासः
- अक्षय्याः सायकाः ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम् (‘तूणी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- महत् + राजत → महाराजत — समासे ‘महा’ आदेशः
- समासः
- महान् राजतः कोशः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘असिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दिव् + ओकस् → दिवौकस् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- दिवि ओकः येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- मान + द → मानद — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मानं ददाति इति — उपपदसमासः
- विभक्तिः
- सम्बुद्धिः, एकवचनम्
- सन्धिः
- वर + आयुध → वरायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- वराणि आयुधानि — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्