॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः १३

अरण्यकाण्डम् — त्रयोदशः सर्गः

अगस्त्यस्य पञ्चवटीनिर्देशः

अगस्त्यस्य प्रसन्नता, सीतायाः प्रशंसा, स्त्रीस्वभाववर्णनम्, पञ्चवटीगमनादेशः, रामस्य प्रस्थानम्

अस्मिन् सर्गे अगस्त्यः रामलक्ष्मणयोः आगमनेन प्रीतिं प्रकटयति — ‘माम् अभिवादयितुं सीतया सह प्राप्तौ स्थः इति परितुष्टोऽस्मि’ इति। सुकुमार्याः सीतायाः भर्तृस्नेहप्रचोदितं वनगमनं प्रशंसन् सः रामम् उपदिशति — ‘यथा एषा इह रमते तथा कुरु’ इति। स्त्रीणां सामान्यं चापल्यं विद्युच्छस्त्रगरुडानिलोपमाभिः वर्णयित्वा सीतां तु तैः दोषैः विवर्जितां देवीषु अरुन्धतीम् इव श्लाघ्यां वदति। रामः संयताञ्जलिः सन् आत्मानं धन्यम् अनुगृहीतं च मन्यमानः सोदकं बहुकाननं देशं याचते। मुहूर्तं ध्यात्वा मुनिः पञ्चवटीं निर्दिशति — इतः द्वियोजने बहुमूलफलोदकः बहुमृगः देशः, गोदावर्याः समीपे, विविक्तः पुण्यः रम्यः च; तत्र वसन् रामः तापसान् अपि पालयिष्यति इति। मधूकवनस्य उत्तरेण न्यग्रोधम् अभिगच्छता स्थलम् उपारुह्य पर्वतस्य अविदूरतः सः देशः प्राप्यते इति मार्गम् अपि दर्शयति। अन्ते अगस्त्येन अभ्यनुज्ञातौ कृतपादाभिवन्दनौ रामलक्ष्मणौ सीतया सह गृहीतचापौ विषक्ततूणी च सन्तौ उपदिष्टेन पथा समाहितौ पञ्चवटीं प्रति प्रस्थितौ।

१अगस्त्यस्य प्रसन्नता अध्वश्रमस्मरणं सीतात्यागप्रशंसा च

१राम प्रीतोऽस्मि भद्रं ते परितुष्टोऽस्मि लक्ष्मण।
अभिवादयितुं यन्मां प्राप्तौ स्थः सह सीतया॥

२अध्वश्रमेण वां खेदो बाधते प्रचुरश्रमः।
व्यक्तमुत्कण्ठते वापि मैथिली जनकात्मजा॥

३एषा च सुकुमारी च खेदैश्च न विमानिता।
प्राज्यदोषं वनं प्राप्ता भर्तृस्नेहप्रचोदिता॥

४यथैषा रमते राम इह सीता तथा कुरु।
दुष्करं कृतवत्येषा वने त्वामभिगच्छती॥

५एषा हि प्रकृतिः स्त्रीणामासृष्टे रघुनन्दन।
समस्थमनुरज्यन्ते विषमस्थं त्यजन्ति च॥

पूर्वस्मिन् सर्गे रामः अगस्त्याश्रमं प्राप्य महर्षिणा पूजितः आसीत्। अस्मिन् सर्गे मुनिः स्वयम् एव प्रसन्नतां प्रकटयति — ‘राम, त्वयि प्रीतः अस्मि; लक्ष्मण, त्वयि परितुष्टः अस्मि; यत् युवां सीतया सह माम् अभिवादयितुं प्राप्तौ स्थः, तत् एव मे तोषस्य कारणम्।’ ‘भद्रं ते’ इति आशीर्वचनं रामं प्रति, ‘परितुष्टोऽस्मि’ इति च पृथक् लक्ष्मणं प्रति — मुनिः उभयोः विषये पृथक् पृथक् स्नेहं दर्शयति; ‘अभिवादयितुम्’ इति पदेन च तयोः आगमनस्य प्रयोजनं विनयः एव इति सूचितम्, न कापि याचना। ततः सः अध्वश्रमं स्मरति — मार्गपरिश्रमेण जनितः खेदः युवां बाधते, जनकात्मजा मैथिली च व्यक्तम् उत्कण्ठते इति। अनन्तरं सीतायाः त्यागं वर्णयति — सुकुमारी इयं खेदैः कदापि न विमानिता, तथापि भर्तृस्नेहेन प्रचोदिता प्राज्यदोषं वनं प्राप्ता। अतः सः रामम् उपदिशति — ‘यथा एषा इह रमते तथा कुरु’ इति; वने त्वाम् अनुगच्छन्ती सा दुष्करं कर्म कृतवती इति च कथयति। अन्ते स्त्रीस्वभावस्य सामान्यं लक्षणं वदति — सृष्टेः आरभ्य स्त्रियः समस्थं भर्तारम् अनुरज्यन्ते, विषमस्थं च त्यजन्ति इति। एतेन विरोधेन सीतायाः वैशिष्ट्यम् अग्रे स्थापयितुं भूमिका रचिता।

In the previous sarga Rāma had reached Agastya's hermitage and been honoured by the great seer. In this one the sage himself declared his pleasure: ‘Rāma, I am pleased with you — may all go well with you; and Lakṣmaṇa, I am delighted with you, for you have both come here with Sītā to pay me your respects.’ The blessing is addressed to Rāma and the words of delight separately to Lakṣmaṇa, so the sage shows his affection for each of them in turn; and ‘to pay your respects’ marks that they had come in humility, asking for nothing. Then he thought of the hardship of their journey: ‘The weariness of the road and the fatigue it brings are troubling you both, and Maithilī, the daughter of Janaka, is plainly longing for rest.’ He went on to describe Sītā's sacrifice: ‘She is delicate and has never been humbled by hardship, yet, moved by love for her husband, she has come into this forest full of dangers. Act so that Sītā may be happy here, Rāma; in following you to the forest she has done a hard thing.’ Finally he spoke of the common nature of women: ‘For since the world was made, Raghunandana, women have clung to a man while his fortunes are even and left him when they go awry.’ With this contrast he prepared the ground for setting Sītā apart.

२स्त्रीणां चापल्यम्, सीतायाः अरुन्धतीतुल्यता, देशस्य अलंकारः

६शतह्रदानां लोलत्वं शस्त्राणां तीक्ष्णतां तथा।
गरुडानिलयोः शैघ्र्यमनुगच्छन्ति योषितः॥

७इयं तु भवतो भार्या दोषैरेतैर्विवर्जिता।
श्लाघ्या च व्यपदेश्या च यथा देवीष्वरुन्धती॥

८अलंकृतोऽयं देशश्च यत्र सौमित्रिणा सह।
वैदेह्या चानया राम वत्स्यसि त्वमरिंदम॥

षष्ठे श्लोके मुनिः त्रिभिः उपमानैः स्त्रीणां चापल्यं दर्शयति — विद्युतां लोलत्वम्, शस्त्राणां तीक्ष्णताम्, गरुडवाय्वोः शैघ्र्यं च ताः अनुगच्छन्ति इति। किन्तु एषा निन्दा सामान्यविषया एव; सीतायाः तु स्थितिः अन्यैव। ‘इयं तु भवतः भार्या एतैः दोषैः विवर्जिता’ इति उक्त्वा तां श्लाघ्यां व्यपदेश्यां च वदति — देवीषु अरुन्धती यथा प्रशस्ता, तथा नारीषु एषा। निन्दास्तुत्योः सन्निधानेन कविः सीतायाः माहात्म्यं तीव्रतरं करोति। अष्टमे श्लोके मुनिः देशम् एव अलंकृतं वदति — यत्र सौमित्रिणा वैदेह्या च सह रामः वत्स्यति, सः प्रदेशः तेषाम् एव सान्निध्येन भूषितः भवति इति भावः। अत्र ‘अरिंदम’ इति सम्बोधनेन आगामिनः राक्षससंघर्षस्य सूचना अपि निहिता।

The sage used three comparisons to show how fickle women are: they follow the flicker of lightning, the sharpness of weapons, and the speed of Garuḍa and the wind. But this censure was meant of women in general; Sītā's case was quite different. ‘This wife of yours is free of all these faults,’ he said. ‘She is to be praised and held up as an example, as Arundhatī is among the noble ladies.’ By setting blame and praise side by side, the poet makes Sītā's greatness shine the more. Then the sage said that the very region was adorned: ‘This country too is graced, Rāma, tamer of foes, since you will live here with Saumitri and Vaidehī’ — the land would be beautified by their mere presence. And the address ‘tamer of foes’ quietly hints at the struggle with the rākṣasas to come.

३रामस्य प्रश्रितं वचनं, देशयाचना, मुनेः मुहूर्तध्यानम्

९एवमुक्तस्तु मुनिना राघवः संयताञ्जलिः।
उवाच प्रश्रितं वाक्यमृषिं दीप्तमिवानलम्॥

१०धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुंगवः।
गुणैः सभ्रातृभार्यस्य गुरुर्नः परितुष्यति॥

११किं तु व्यादिश मे देशं सोदकं बहुकाननम्।
यत्राश्रमपदं कृत्वा वसेयं निरतः सुखम्॥

१२ततोऽब्रवीन्मुनिश्रेष्ठः श्रुत्वा रामस्य भाषितम्।
ध्यात्वा मुहूर्तं धर्मात्मा ततोवाच वचः शुभम्॥

मुनिना एवम् उक्तः राघवः संयताञ्जलिः सन् दीप्तम् अनलम् इव तम् ऋषिं प्रति प्रश्रितं वाक्यम् उवाच — ‘धन्यः अस्मि, अनुगृहीतः अस्मि, यस्य मे सभ्रातृभार्यस्य गुणैः गुरुः परितुष्यति।’ अत्र रामः स्वं न स्तौति, अपितु गुरोः तोषम् एव स्वस्य भाग्यं मन्यते — एषा एव तस्य विनयस्य पराकाष्ठा। ततः सः प्रार्थयते — ‘सोदकं बहुकाननं देशं मे व्यादिश, यत्र आश्रमपदं कृत्वा निरतः सुखं वसेयम्।’ ‘निरतः’ इति पदेन रामः केवलं वासम् एव न याचते, अपितु तपसि रतिं धर्मे च स्थितिम् इच्छति इति स्पष्टम्। ‘सोदकं बहुकाननम्’ इति विशेषणाभ्यां तापसजीवनस्य द्वे एव अपेक्षे — जलम् इन्धनं च — सूचिते। मुनिश्रेष्ठः रामस्य भाषितं श्रुत्वा मुहूर्तं ध्यात्वा शुभं वचनम् उवाच। एतत् क्षणिकं ध्यानं महत्त्वपूर्णम् — वासस्थानस्य निर्णयः न केवलं रामस्य सुखार्थम्, अपितु अग्रिमस्य सर्वस्य वृत्तान्तस्य आधारः इति कविः सूचयति।

Addressed in this way by the sage, Rāghava folded his hands and spoke courteously to the seer, who blazed like a kindled fire: ‘I am fortunate and I am favoured, since our teacher is pleased with the virtues of one who comes to him with his brother and his wife.’ Rāma does not praise himself; he counts his teacher's pleasure as his own good fortune, and that is humility at its height. Then he made his request: ‘Show me a place with water and plenty of woodland, where I may make a hermitage and live happily and content.’ By ‘content’ he meant not merely a place to live but a life absorbed in austerity and rooted in dharma, and his two conditions, water and woodland, are the two needs of an ascetic's life — water and fuel. Hearing Rāma's words, the best of sages reflected for a moment and then spoke auspicious words. That moment of reflection matters: the poet hints that the choice of a dwelling was not only for Rāma's comfort but the foundation of everything that was to follow.

४पञ्चवटीनिर्देशः, मुनेः सर्वज्ञता, देशस्य गुणवर्णनम्

१३इतो द्वियोजने तात बहुमूलफलोदकः।
देशो बहुमृगः श्रीमान्पञ्चवट्यभिविश्रुतः॥

१४तत्र गत्वाऽऽश्रमपदं कृत्वा सौमित्रिणा सह।
रमस्व त्वं पितुर्वाक्यं यथोक्तमनुपालयन्॥

१५विदितो ह्येष वृत्तान्तो मम सर्वस्तवानघ।
तपसश्च प्रभावेण स्नेहाद्दशरथस्य च॥

१६हृदयस्थं च ते च्छन्दो विज्ञातं तपसा मया।
इह वासं प्रतिज्ञाय मया सह तपोवने॥

१७अतश्च त्वामहं ब्रूमि गच्छ पञ्चवटीमिति।
स हि रम्यो वनोद्देशो मैथिली तत्र रंस्यते॥

१८स देशः श्लाघनीयश्च नातिदूरे च राघव।
गोदावर्याः समीपे च मैथिली तत्र रंस्यते॥

१९प्राज्यमूलफलैश्चैव नानाद्विजगणैर्युतः।
विविक्तश्च महाबाहो पुण्यो रम्यस्तथैव च॥

२०भवानपि सदाचारः शक्तश्च परिरक्षणे।
अपि चात्र वसन्राम तापसान्पालयिष्यसि॥

धर्मात्मा अगस्त्यः पञ्चवटीं निर्दिशति — ‘इतः द्वियोजने बहुमूलफलोदकः बहुमृगः श्रीमान् पञ्चवटी इति विश्रुतः देशः अस्ति। तत्र गत्वा सौमित्रिणा सह आश्रमपदं कृत्वा पितुः वाक्यं यथोक्तम् अनुपालयन् रमस्व।’ ततः सः स्वस्य ज्ञानस्य मूलं प्रकटयति — ‘तव सर्वः वृत्तान्तः मया विदितः, तपसः प्रभावेण दशरथस्य स्नेहेन च। तव हृदयस्थं छन्दः अपि तपसा मया विज्ञातम् — मया सह तपोवने वासं प्रतिज्ञाय अपि त्वं किञ्चित् अन्यत् इच्छसि इति। अतः एव अहं ब्रवीमि — गच्छ पञ्चवटीम् इति।’ ‘तात’ इति सम्बोधनेन मुनिः रामं पुत्रवत् पश्यति। ‘द्वियोजने’ इति निश्चितं परिमाणं वदन् सः मार्गस्य सौकर्यम् अपि सूचयति — न अतिदूरं गन्तव्यम्, यतः तपस्विनां सान्निध्यं न त्याज्यम्। ‘विदितो ह्येष वृत्तान्तः’ इति वचनेन मुनेः त्रिकालज्ञता प्रकटिता; किन्तु सः तां न तपोबलमात्रेण, अपितु दशरथस्य स्नेहेन अपि युक्तां वदति — ज्ञानं स्नेहेन मिश्रितम् इति एषा अस्य मुनेः विशेषता। ‘इह वासं प्रतिज्ञाय’ इति अर्धेन सूच्यते — रामः पूर्वं तत्र एव स्थातुम् इष्टवान् आसीत्, किन्तु मुनिः तस्य अन्तर्गतं भावम् अन्यम् एव जानाति। एवं मुनेः वचनं न आज्ञामात्रम्, अपितु अन्तःकरणस्य अनुमोदनम्। अनन्तरं तस्य देशस्य गुणाः क्रमेण गण्यन्ते — रम्यः वनोद्देशः, तत्र मैथिली रंस्यते; श्लाघनीयः सः, नातिदूरः, गोदावर्याः समीपे च स्थितः; प्राज्यमूलफलैः नानाद्विजगणैः च युक्तः; विविक्तः पुण्यः रम्यः च। द्विः उक्तम् ‘मैथिली तत्र रंस्यते’ इति पदं सीतायाः सुखम् एव मुनेः मुख्यं प्रयोजनम् इति सूचयति। अन्ते सः प्रयोजनान्तरम् अपि दर्शयति — ‘भवान् सदाचारः सदारः च, परिरक्षणे समर्थः; अत्र वसन् त्वं तापसान् अपि पालयिष्यसि।’ एवं वासस्थाननिर्देशे सुखं धर्मः च उभयम् अपि संगृहीतम्।

The righteous Agastya pointed him to Pañcavaṭī: ‘Two yojanas from here, my son, is a splendid place, widely known as Pañcavaṭī, rich in roots, fruit and water and full of deer. Go there, build a hermitage with Saumitri, and live happily, keeping your father's word exactly as it was given.’ Calling him ‘my son’, the sage looked on Rāma as his own child, and by giving a fixed distance of two yojanas he showed that the way was easy — not too far, for the nearness of ascetics was not to be given up. Then he revealed the source of his knowledge: ‘All your story is known to me, blameless one, through the power of my austerity and through my affection for Daśaratha. Through austerity I have also discerned the wish in your heart: though you promised to live here with me in this grove of penance, you want something else. That is why I tell you, go to Pañcavaṭī.’ These words show the sage's knowledge of past, present and future, yet he says it came not from the power of austerity alone but also from his love for Daśaratha — knowledge mixed with affection is this sage's special mark. Rāma had earlier meant to stay there, but the sage knew his inner feeling was otherwise, so his words were not a mere command but an assent to what was in Rāma's own heart. Then he counted the virtues of the place: ‘That stretch of woodland is delightful, and Maithilī will be happy there. It is worthy of praise, Rāghava, and not far off, near the Godāvarī, and Maithilī will be happy there. It is rich in roots and fruit, thronged with flocks of many kinds of birds, secluded, holy and lovely.’ The repeated promise that Maithilī would be happy there shows that Sītā's happiness was the sage's first concern. Finally he gave another purpose as well: ‘You are a man of upright life, and with your wife beside you, you are able to protect; living there, Rāma, you will guard the ascetics too.’ So in choosing a dwelling he joined happiness and dharma together.

५मार्गनिर्देशः, अनुज्ञा, पञ्चवटीं प्रति प्रस्थानम्

२१एतदालक्ष्यते वीर मधूकानां महावनम्।
उत्तरेणास्य गन्तव्यं न्यग्रोधमपि गच्छता॥

२२ततः स्थलमुपारुह्य पर्वतस्याविदूरतः।
ख्यातः पञ्चवटीत्येव नित्यपुष्पितकाननः॥

२३अगस्त्येनैवमुक्तस्तु रामः सौमित्रिणा सह।
सत्कृत्यामन्त्रयामास तमृषिं सत्यवादिनम्॥

२४तौ तु तेनाभ्यनुज्ञातौ कृतपादाभिवन्दनौ।
तमाश्रमं पञ्चवटीं जग्मतुः सह सीतया॥

२५गृहीतचापौ तु नराधिपात्मजौ विषक्ततूणी समरेष्वकातरौ।
यथोपदिष्टेन पथा महर्षिणा प्रजग्मतुः पञ्चवटीं समाहितौ॥

ततः मुनिः साक्षात् मार्गं दर्शयति — ‘एतत् मधूकानां महत् वनं दृश्यते; अस्य उत्तरेण गन्तव्यं न्यग्रोधम् अपि गच्छता। ततः स्थलम् उपारुह्य पर्वतस्य अविदूरतः नित्यपुष्पितकाननः पञ्चवटी इति ख्यातः देशः।’ ‘एतत् आलक्ष्यते’ इति वर्तमानकालिकेन पदेन मुनिः अङ्गुल्या इव दिशं दर्शयति; श्रोता रामः तत् वनं तदैव पश्यति इति नाट्यरूपं वर्णनम्। अगस्त्येन एवम् उक्तः रामः सौमित्रिणा सह तं सत्यवादिनम् ऋषिं सत्कृत्य आमन्त्रयामास। तेन अभ्यनुज्ञातौ कृतपादाभिवन्दनौ च तौ सीतया सह तस्मात् आश्रमात् पञ्चवटीं जग्मतुः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन चित्रं पूरयति — गृहीतचापौ विषक्ततूणी समरेषु अकातरौ नराधिपात्मजौ महर्षिणा यथोपदिष्टेन पथा समाहितौ पञ्चवटीं प्रजग्मतुः। ‘सत्यवादिनम्’ इति विशेषणेन मुनेः उपदेशस्य प्रामाण्यम् उपसंहृतम् — यत् सः वदति तत् अवश्यं सत्यं भविष्यति इति। धनुर्धारणेन तूणीरबन्धनेन च भाविनः संघर्षस्य सूचना, ‘समाहितौ’ इति पदेन च तयोः शान्तः निश्चयः सूचितः। एवं सर्गः शान्तात् आश्रमात् नूतनस्य अध्यायस्य आरम्भं प्रति नयति।

Then the sage showed him the actual way: ‘You can see this great forest of madhūka trees. Go along its northern side and make for a banyan tree. Then climb the rising ground not far from the mountain, and you will come to the place known as Pañcavaṭī, whose woods are always in flower.’ His words are in the present tense, as though he were pointing the way with his finger and Rāma could see that forest at that very moment — a description with the vividness of a play. Thus addressed by Agastya, Rāma and Saumitri honoured that truthful seer and took their leave — ‘truthful’ seals the authority of his counsel: what he said would surely come true. With his permission, and after bowing at his feet, the two set out with Sītā from the hermitage for Pañcavaṭī. Bows in hand, quivers slung at their sides, undaunted in battle, the two princes went steadily along the path the great sage had shown them and came to Pañcavaṭī. The bows taken up and the quivers fastened on hint at the struggle ahead, while ‘steadily’ speaks of their calm resolve. So the sarga leads from the peaceful hermitage to the opening of a new chapter.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रयोदशः सर्गः॥ १३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३४ पदानि
प्राप्तौ १३.१ उभौ आगतौ, समीपं प्राप्तवन्तौ
सन्धिः
प्र + आप्त → प्राप्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र’ उपसर्गपूर्वकात् ‘आप्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (रामलक्ष्मणयोः विशेषणम्)
परितुष्ट १३.१ सर्वथा सन्तुष्टः, प्रसन्नहृदयः
सन्धिः
परि + तुष्ट — स्वरसन्धिः नास्ति, व्यञ्जनसंयोगमात्रम्
समासः
समासः नास्ति — ‘परि’ उपसर्गः, ‘तुष्’ धातोः क्तान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अस्मि’ इत्यनेन सम्बद्धम्)
जनकात्मजा १३.२ जनकराजस्य पुत्री, सीता
सन्धिः
जनक + आत्मजा → जनकात्मजा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
जनकस्य आत्मजा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
प्राज्यदोष १३.३ प्रभूतभयोपद्रवयुक्तम्, बहुदोषम्
सन्धिः
प्र + आज्य → प्राज्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ततः ‘प्राज्य + दोष’ इत्यत्र स्वरसन्धिः न
समासः
प्राज्याः दोषाः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः (वनविशेषणम्)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वनम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
भर्तृस्नेहप्रचोदिता १३.३ पत्युः प्रेम्णा प्रेरिता
सन्धिः
पदमध्ये स्वरसन्धिः नास्ति; ‘प्र + चोदिता’ इत्यत्र अपि व्यञ्जनसंयोगः एव
समासः
भर्तुः स्नेहेन प्रचोदिता — षष्ठीगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
आसृष्टे १३.५ सृष्टिकालात् आरभ्य, अनादिकालतः
सन्धिः
आ + सृष्टि → आसृष्टि — स्वरसन्धिः नास्ति (आकारानन्तरं व्यञ्जनम्)
समासः
‘आ’ इति मर्यादार्थकः उपसर्गः, ‘सृज्’ धातोः क्तिन्नन्तेन सह
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘सृष्टेः आरभ्य’ इति अर्थे)
शतह्रदा १३.६ विद्युत्, तडित्
सन्धिः
शत + ह्रद → शतह्रद — स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
शतं ह्रदाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (विद्युतः रूढं नाम)
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम् (‘शतह्रदानाम्’)
गरुडानिलयोः १३.६ गरुडस्य वायोश्च
सन्धिः
गरुड + अनिल → गरुडानिल — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
गरुडश्च अनिलश्च तयोः — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
षष्ठी, द्विवचनम्
शैघ्र्य १३.६ शीघ्रता, वेगः
सन्धिः
शीघ्र + ष्यञ् → शैघ्र्य — आदिवृद्धिः (ई → ऐ)
समासः
समासः नास्ति — ‘शीघ्र’ शब्दात् भावार्थे तद्धितरूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
व्यपदेश्या १३.७ उदाहरणत्वेन निर्देष्टुं योग्या, दृष्टान्तरूपा
सन्धिः
वि + अपदेश्या → व्यपदेश्या — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + अप + दिश्’ इत्यस्मात् यत्प्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
देवीष्वरुन्धती १३.७ देवीनां मध्ये अरुन्धती यथा, तथा
सन्धिः
देवीषु + अरुन्धती → देवीष्वरुन्धती — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः
समासः नास्ति — सप्तम्यन्तं पदं नामपदेन सह सन्धिना युक्तम्
विभक्तिः
‘देवीषु’ सप्तमी बहुवचनम्, ‘अरुन्धती’ प्रथमा एकवचनम्
अलंकृत १३.८ भूषितः, शोभायुक्तः कृतः
सन्धिः
अलम् + कृत → अलंकृत — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
समासः नास्ति — ‘अलम्’ इति गतिसंज्ञकं पदं ‘कृ’ धातुना सह
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘देशः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरिंदम १३.८ हे शत्रुदमन
सन्धिः
अरिम् + दम → अरिंदम — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
अरीन् दमयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
सम्बोधनम्, प्रथमा एकवचनम्
संयताञ्जलि १३.९ बद्धाञ्जलिः, विनम्रः
सन्धिः
सम् + यत → संयत; ततः संयत + अञ्जलि → संयताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
संयतः अञ्जलिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
दीप्त १३.९ प्रज्वलितः, तेजस्वी
सन्धिः
‘दीप्’ धातोः क्तप्रत्यये स्वरसन्धिः न
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अनलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अनुगृहीत १३.१० कृपापात्रीकृतः, प्रसादं प्राप्तः
सन्धिः
अनु + गृहीत — स्वरसन्धिः नास्ति (उकारानन्तरं व्यञ्जनम्)
समासः
समासः नास्ति — ‘अनु + ग्रह्’ धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सभ्रातृभार्य १३.१० भ्रात्रा पत्न्या च सहितः
सन्धिः
पदमध्ये स्वरसन्धिः नास्ति; ‘स’ इति ‘सह’ इत्यस्य आदेशः
समासः
भ्रात्रा भार्यया च सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘मे’ इत्यस्य विशेषणम्)
व्यादिश १३.११ निर्दिश, आदेशेन दर्शय
सन्धिः
वि + आदिश → व्यादिश — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + आ + दिश्’ इति धातुः
विभक्तिः
लोट् लकारः, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
सोदक १३.११ जलसहितः, जलसम्पन्नः
सन्धिः
स + उदक → सोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
उदकेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘देशम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
ततोवाच १३.१२ ततः उक्तवान्, तदनन्तरम् अवदत्
सन्धिः
ततः + उवाच → ततोवाच — विसर्गसन्धिः (अः + उ = ओ)
समासः
समासः नास्ति — अव्ययं क्रियापदेन सह सन्धिना युक्तम्
विभक्तिः
‘उवाच’ लिट् लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
बहुमूलफलोदक १३.१३ प्रचुरकन्दमूलफलजलयुक्तः
सन्धिः
फल + उदक → फलोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
बहूनि मूलफलानि उदकं च यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘देशः’ इत्यस्य विशेषणम्)
पञ्चवट्यभिविश्रुत १३.१३ ‘पञ्चवटी’ इति नाम्ना प्रसिद्धः
सन्धिः
पञ्चवटी + अभिविश्रुत → पञ्चवट्यभिविश्रुत — यण्सन्धिः (ई + अ = य् + अ)
समासः
पञ्चवटी इति अभिविश्रुतः — मध्यमपदलोपी कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
गत्वाऽऽश्रमपद १३.१४ तत्र गत्वा आश्रमस्थानम्
सन्धिः
गत्वा + आश्रमपदम् → गत्वाऽऽश्रमपदम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ); मुद्रणे द्विगुणावग्रहेण सूचितः
समासः
आश्रमस्य पदम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
‘गत्वा’ क्त्वान्तम् अव्ययम्; ‘आश्रमपदम्’ द्वितीया एकवचनम्
यथोक्त १३.१४ यथा कथितं तथैव, अविकृतम्
सन्धिः
यथा + उक्त → यथोक्त — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
यथा उक्तं तथा — अव्ययीभावगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘वाक्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
वृत्तान्त १३.१५ समग्रः वृत्तः, सम्पूर्णा कथा
सन्धिः
वृत्त + अन्त → वृत्तान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वृत्तस्य अन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
हृदयस्थ १३.१६ अन्तःकरणे स्थितः, अप्रकाशितः
सन्धिः
पदमध्ये स्वरसन्धिः नास्ति
समासः
हृदये तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘छन्दः’ इत्यस्य विशेषणम्)
वनोद्देश १३.१७ वनस्य प्रदेशः, अरण्यभागः
सन्धिः
वन + उद्देश → वनोद्देश — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
वनस्य उद्देशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सदाचार १३.२० शिष्टाचारयुक्तः, सदाचरणशीलः
सन्धिः
सत् + आचार → सदाचार — जश्त्वसन्धिः (त् + आ = द् + आ)
समासः
सन् आचारः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
न्यग्रोध १३.२१ वटवृक्षः, यस्य शाखाः अधः रोहन्ति
सन्धिः
न्यक् + रोध → न्यग्रोध — जश्त्वसन्धिः (क् → ग्)
समासः
न्यक् रोहति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
उपारुह्य १३.२२ आरुह्य, उपरि गत्वा
सन्धिः
उप + आरुह्य → उपारुह्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘उप + आ + रुह्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यबन्तम्)
अभ्यनुज्ञात १३.२४ अनुमतिं प्रापितौ, अनुज्ञातौ
सन्धिः
अभि + अनुज्ञात → अभ्यनुज्ञात — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
समासः नास्ति — ‘अभि + अनु + ज्ञा’ धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
कृतपादाभिवन्दन १३.२४ चरणयोः प्रणामं कृतवन्तौ
सन्धिः
पाद + अभिवन्दन → पादाभिवन्दन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कृतं पादयोः अभिवन्दनं याभ्यां तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
समरेष्वकातरौ १३.२५ युद्धेषु अभीतौ, निर्भयौ
सन्धिः
समरेषु + अकातरौ → समरेष्वकातरौ — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
समासः
न कातरौ इति अकातरौ — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
‘समरेषु’ सप्तमी बहुवचनम्, ‘अकातरौ’ प्रथमा द्विवचनम्
यथोपदिष्ट १३.२५ यथा निर्दिष्टं तेन एव, उपदेशानुसारेण
सन्धिः
यथा + उपदिष्ट → यथोपदिष्ट — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
यथा उपदिष्टं तथा — अव्ययीभावगर्भः कर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘पथा’ इत्यस्य विशेषणम्)