- सन्धिः
- गच्छन् + अन्तरा → गच्छन्नन्तरा — ह्रस्वात् परस्य नकारस्य अचि द्वित्वम् (नकारद्वित्वसन्धिः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘गम्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तं रूपम्, ‘अन्तरा’ इति अव्ययम्
- विभक्तिः
- ‘गच्छन्’ प्रथमा एकवचनम्; ‘अन्तरा’ अव्ययम्
अरण्यकाण्डम् — चतुर्दशः सर्गः
जटायुषः आत्मपरिचयः
मार्गे गृध्रदर्शनम्, पितृसख्यनिवेदनम्, प्रजापतिवंशवर्णनम्, भूतसृष्टिक्रमः, सीतारक्षणप्रतिज्ञा
अस्मिन् सर्गे पञ्चवटीं प्रति गच्छन् रामः अन्तरा महाकायं भीमपराक्रमं गृध्रम् आससाद। तं दृष्ट्वा रामलक्ष्मणौ राक्षसं पक्षिरूपिणं मत्वा ‘कः भवान्’ इति अपृच्छताम्। सः मधुरया सौम्यया वाचा तौ प्रीणयन् इव ‘वत्स, मां पितुः वयस्यं विद्धि’ इति अवदत्। पितृसखं मत्वा राघवः तं पूजयित्वा कुलं नाम च पप्रच्छ। ततः गृध्रः सर्वभूतसमुद्भवम् आचचक्षे — कर्दमादयः प्रजापतयः, दक्षस्य षष्टिः दुहितरः, कश्यपेन गृहीताः अष्टौ कन्याः, अदित्यां त्रयस्त्रिंशत् देवाः, दितौ दैत्याः, दनौ अश्वग्रीवः, ताम्रायां क्रौञ्च्यादयः पञ्च कन्याः, तासु च पक्षिवर्गः, क्रोधवशायां दश कन्याः, तासु च मृगगजव्याघ्रादयः, सुरभौ रोहिणीगन्धर्व्यौ, तयोः गावः वाजिनश्च, मनौ चातुर्वर्ण्यं मनुष्याः, अनलायां वृक्षाः, कद्रूसुरसयोः नागपन्नगाः, विनतायां गरुडारुणौ इति। अन्ते सः आत्मानं निवेदयति — ‘अरुणात् अहं जातः, सम्पातिः मम अग्रजः; मां जटायुम् इति विद्धि।’ तदनन्तरं सः षट्पादेन श्लोकेन प्रतिजानीते — ‘इच्छसि चेत् अहं ते वाससहायः भविष्यामि; इदं दुर्गं कान्तारं मृगराक्षससेवितम्; त्वयि सलक्ष्मणे याते सीतां रक्षिष्ये।’ रामः तं प्रतिपूज्य मुदा परिष्वज्य संनतः अभवत्, यतः पितुः मुखात् तस्य सख्यं पुनः पुनः श्रुतम् आसीत्। ततः सीतां तस्मिन् परिदाय सः तेन बलिना पक्षिणा सह शलभान् दग्धुम् इच्छन् अनलः इव रिपून् दिधक्षन् पञ्चवटीं जगाम।
१मार्गे गृध्रदर्शनम्, शङ्का, पितृवयस्यत्वनिवेदनम्
१अथ पञ्चवटीं गच्छन्नन्तरा रघुनन्दनः।
आससाद महाकायं गृध्रं भीमपराक्रमम्॥
२तं दृष्ट्वा तौ महाभागौ वनस्थं रामलक्ष्मणौ।
मेनाते राक्षसं पक्षिं ब्रुवाणौ को भवानिति॥
३ततो मधुरया वाचा सौम्यया प्रीणयन्निव।
उवाच वत्स मां विद्धि वयस्यं पितुरात्मनः॥
४स तं पितृसखं मत्वा पूजयामास राघवः।
स तस्य कुलमव्यग्रमथ पप्रच्छ नाम च॥
५रामस्य वचनं श्रुत्वा कुलमात्मानमेव च।
आचचक्षे द्विजस्तस्मै सर्वभूतसमुद्भवम्॥
पूर्वसर्गान्ते अगस्त्येन अनुज्ञातौ रामलक्ष्मणौ सीतया सह पञ्चवटीं प्रति प्रस्थितौ। अस्मिन् सर्गे मार्गमध्ये एव रघुनन्दनः महाकायं भीमपराक्रमं गृध्रम् आससाद। ‘महाकायम्’ ‘भीमपराक्रमम्’ इति विशेषणाभ्यां पक्षिणः बाह्यम् आकारं बलं च कविः सूचयति; एतत् एव अग्रिमायाः शङ्कायाः कारणम्। वनस्थौ तौ महाभागौ तं दृष्ट्वा राक्षसं पक्षिरूपधारिणं मेनाते, ‘को भवान्’ इति च अपृच्छताम् — दण्डकारण्ये सर्वं संदिग्धम् इति पूर्वानुभवः एव अत्र हेतुः। ‘मेनाते’ इति पदेन तयोः आन्तरिकः तर्कः एव सूचितः; बहिः तु तौ शस्त्रं न उद्यच्छतः, केवलं प्रश्नं पृच्छतः — एषा एव आर्यमर्यादा। किन्तु सः पक्षी मधुरया सौम्यया च वाचा तौ प्रीणयन् इव उवाच — ‘वत्स, मां पितुः आत्मनः वयस्यं विद्धि’ इति। ‘वत्स’ इति सम्बोधनेन एव सम्बन्धः स्थापितः, शङ्का च अपगता। पितृसखं मत्वा राघवः तं पूजयामास, अव्यग्रं च तस्य कुलं नाम च पप्रच्छ — प्रथमं पूजा, ततः प्रश्नः इति रामस्य शिष्टाचारः। द्विजः रामस्य वचनं श्रुत्वा केवलं स्वकुलं न कथयति, अपितु सर्वभूतसमुद्भवम् एव आदितः आचचक्षे — एकस्य पक्षिणः परिचयः समग्रायाः सृष्टेः कथया एव पूर्णः भवति इति कवेः योजना।
At the end of the previous sarga Rāma and Lakṣmaṇa, with Agastya's leave, set out with Sītā for Pañcavaṭī. Now, on the way, Raghunandana came upon a vulture of huge body and fearsome strength — two epithets that describe the bird's outward form and power, and that account for the suspicion that follows. Seeing him there in the forest, the two illustrious brothers took him for a rākṣasa in the shape of a bird and asked, ‘Who are you?’ Their past experience was the reason: in the Daṇḍaka forest everything was open to doubt. Yet they only thought it; outwardly they raised no weapon but merely asked a question, as noble men should. But the bird spoke in a sweet and gentle voice, as though to reassure them: ‘My child, know me for a friend of your father's.’ With that one word ‘my child’ a bond was formed and suspicion vanished. Taking him for his father's friend, Rāghava honoured him and then calmly asked his family and his name — honour first, then questions, as courtesy requires. Hearing Rāma's words, the bird did not simply name his family but told from the very beginning how all creatures came to be; the poet's design is that one bird's introduction is completed only by the story of the whole creation.
२प्रजापतीनां गणना, दक्षस्य षष्टिः दुहितरः, कश्यपेन अष्टानां ग्रहणम्
६पूर्वकाले महाबाहो ये प्रजापतयोऽभवन्।
तान्मे निगदतः सर्वानादितः शृणु राघव॥
७कर्दमः प्रथमस्तेषां विकृतस्तदनन्तरम्।
शेषश्च संश्रयश्चैव बहुपुत्रश्च वीर्यवान्॥
८स्थाणुर्मरीचिरत्रिश्च क्रतुश्चैव महाबलः।
पुलस्त्यश्चाङ्गिराश्चैव प्रचेताः पुलहस्तथा॥
९दक्षो विवस्वानपरोऽरिष्टनेमिश्च राघव।
कश्यपश्च महातेजास्तेषामासीच्च पश्चिमः॥
१०प्रजापतेस्तु दक्षस्य बभूवुरिति विश्रुताः।
षष्टिर्दुहितरो राम यशस्विन्यो महायशः॥
११कश्यपः प्रतिजग्राह तासामष्टौ सुमध्यमाः।
अदितिं च दितिं चैव दनूमपि च कालकाम्॥
गृध्रः रामं महाबाहुम् आमन्त्र्य वदति — ‘पूर्वकाले ये प्रजापतयः अभवन्, तान् सर्वान् आदितः निगदतः मे शृणु।’ अनेन षष्ठीप्रयोगेण कथयितुः श्रोतुश्च सम्बन्धः विनयपूर्वकः स्थापितः; वृद्धः पक्षी राजपुत्रं ‘महाबाहो’ ‘राघव’ इति च सम्बोधयति। ततः सः नामानि क्रमेण गणयति — कर्दमः तेषां प्रथमः, तदनन्तरं विकृतः, शेषः, संश्रयः, वीर्यवान् बहुपुत्रः, स्थाणुः, मरीचिः, अत्रिः, महाबलः क्रतुः, पुलस्त्यः, अङ्गिराः, प्रचेताः, पुलहः, दक्षः, विवस्वान्, अरिष्टनेमिः; तेषां सर्वेषां पश्चिमः महातेजाः कश्यपः। एषा गणना न केवला नामावलिः — अस्याः अन्ते कश्यपस्य स्थापनेन अग्रिमा सर्वा सृष्टिकथा तस्मात् एव प्रवर्तते इति सूचितम्। एतेषु केचन प्रसिद्धाः महर्षयः एव — मरीचिः, अत्रिः, पुलस्त्यः, अङ्गिराः, पुलहः, क्रतुः इति; अन्ये तु केवलं प्रजापतित्वेन परिगणिताः। रावणस्य पितामहः पुलस्त्यः अपि अत्र गणितः इति स्मर्तव्यम्, येन अग्रिमस्य वैरस्य मूलम् अपि अस्मिन् एव कुलवृक्षे निहितम्। प्रजापतीनां सङ्ख्या पुराणेषु भिन्ना भिन्ना दृश्यते, किन्तु अत्र वाल्मीकिः स्वकीयं क्रमम् एव अनुसरति। ततः दक्षप्रजापतेः षष्टिः दुहितरः यशस्विन्यः महायशसः च बभूवुः इति श्रुतम् इति कथयति। तासां मध्ये कश्यपः अष्टौ सुमध्यमाः प्रतिजग्राह — अदितिं, दितिं, दनुम्, कालकां च। मुद्रणे अत्र पादटिप्पणी विद्यते — पुराणेषु कश्यपस्य त्रयोदश पत्न्यः उच्यन्ते, किन्तु अत्र या सन्ततिपरम्परा वर्ण्यते तस्यां एतासाम् अष्टानाम् एव उपयोगः इति अष्टसङ्ख्या दत्ता।
Addressing the mighty-armed Rāma, the vulture said: ‘Hear from me, Rāghava, told from the beginning, the names of all those who were the Prajāpatis, the lords of creatures, in ancient times.’ The old bird speaks courteously to the prince, calling him ‘mighty-armed’ and ‘Rāghava’. Then he named them in order: Kardama was the first of them, and after him came Vikṛta, Śeṣa, Saṃśraya, the valiant Bahuputra, Sthāṇu, Marīci, Atri, the mighty Kratu, Pulastya, Aṅgiras, Pracetas, Pulaha, Dakṣa, Vivasvān and Ariṣṭanemi; and last of them all came Kaśyapa of great splendour. This is no mere list of names: by placing Kaśyapa at its end he signals that the whole story of creation to follow flows from him. Some of these — Marīci, Atri, Pulastya, Aṅgiras, Pulaha, Kratu — are famous great seers; the others are counted only as lords of creatures. It is worth remembering that Pulastya, Rāvaṇa's grandfather, is counted here, so the root of the coming enmity lies hidden in this same family tree. Then he said: ‘To Dakṣa Prajāpati, so it is told, sixty daughters were born, Rāma, glorious women of great renown. Of them Kaśyapa took eight slender-waisted ones as wives: Aditi, Diti, Danu and Kālakā,’
३कश्यपस्य वरवचनम्, अदितिदितिदनुकालकानां सन्ततिः
१२ताम्रां क्रोधवशां चैव मनुं चाप्यनलामपि।
तास्तु कन्यास्ततः प्रीतः कश्यपः पुनरब्रवीत्॥
१३पुत्रांस्त्रैलोक्यभर्तॄन्वै जनयिष्यथ मत्समान्।
अदितिस्तन्मना राम दितिश्च दनुरेव च॥
१४कालका च महाबाहो शेषास्त्वमनसोऽभवन्।
अदित्यां जज्ञिरे देवास्त्रयस्त्रिंशदरिंदम॥
१५आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च परंतप।
दितिस्त्वजनयत्पुत्रान्दैत्यांस्तात यशस्विनः॥
१६तेषामियं वसुमती पुराऽऽसीत्सवनार्णवा।
दनुस्त्वजनयत्पुत्रमश्वग्रीवमरिंदम॥
अवशिष्टानि नामानि अपि गण्यन्ते — ताम्रा, क्रोधवशा, मनुः, अनला च। तासु कन्यासु प्रीतः कश्यपः पुनः अब्रवीत् — ‘यूयं मत्समान् त्रैलोक्यभर्तॄन् पुत्रान् जनयिष्यथ’ इति। ‘प्रीतः’ इति पदेन वरदानस्य हेतुः प्रसादः एव इति सूचितम्; ‘मत्समान्’ इति पदेन च पितुः तेजसः सन्ततौ संक्रमणम्। अदितिः, दितिः, दनुः, कालका च तस्मिन् वचने मनः दत्तवत्यः; शेषाः तु अमनसः अभवन् — इच्छायाः भेदेन एव सन्ततेः भेदः इति सूक्ष्मः सिद्धान्तः। यासां मनः पितुः वचने स्थितम्, तासाम् एव सन्ततिः त्रैलोक्यभर्त्री जाता; याः उदासीनाः, तासां सन्ततिः अपि अल्पप्रभावा — एतेन सङ्कल्पस्य सामर्थ्यं दर्शितम्। अदित्यां त्रयस्त्रिंशत् देवाः जज्ञिरे — द्वादश आदित्याः, अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, अश्विनौ च। दितिः तु यशस्विनः दैत्यान् अजनयत्; तेषाम् एव इयं सवनार्णवा वसुमती पुरा आसीत् इति अपि उक्तम् — एतेन देवासुरयोः पुरातनः अधिकारविवादः सूचितः, यः पुराणेषु बहुधा विस्तारितः। ‘सवनार्णवा’ इति एकेन पदेन कविः पृथिव्याः वनसमुद्रयुक्तं समग्रं रूपम् एव गृह्णाति। दनुः पुनः अश्वग्रीवं नाम पुत्रम् अजनयत् — सः एव अग्रे प्रसिद्धः दानवः।
‘and Tāmrā, Krodhavaśā, Manu and Analā.’ Pleased with those maidens, Kaśyapa said to them: ‘You shall bear sons equal to me, lords of the three worlds.’ ‘Pleased’ shows that grace was the cause of this boon, and ‘equal to me’ that the father's splendour would pass into his offspring. Aditi, Diti, Danu and Kālakā set their minds on his words, but the rest were indifferent — a subtle principle: the difference in their offspring came from a difference in their desire. Those whose minds held to his words bore children who ruled the three worlds; those who were indifferent bore offspring of lesser power, and so the strength of resolve is shown. In Aditi were born the thirty-three gods, subduer of foes — the Ādityas, the Vasus, the Rudras and the two Aśvins. Diti, my son, gave birth to the glorious Daityas, and in days of old this earth with its forests and its ocean belonged to them — a hint of the ancient dispute between gods and asuras over who should rule, so often told at length. In one word the poet takes in the whole earth with its forests and seas. And Danu bore a son named Aśvagrīva, who later became a famous dānava.
४कालकायाः ताम्रायाश्च सन्ततिः — पक्षिवर्गस्य उत्पत्तिः
१७नरकं कालकं चैव कालकापि व्यजायत।
क्रौञ्चीं भासीं तथा श्येनीं धृतराष्ट्रीं तथा शुकीम्॥
१८ताम्रा तु सुषुवे कन्याः पञ्चैता लोकविश्रुताः।
उलूकाञ्जनयत्क्रौञ्ची भासी भासान्व्यजायत॥
१९श्येनी श्येनांश्च गृध्रांश्च व्यजायत सुतेजसः।
धृतराष्ट्री तु हंसांश्च कलहंसांश्च सर्वशः॥
२०चक्रवाकांश्च भद्रं ते विजज्ञे सापि भामिनी।
शुकी नतां विजज्ञे तु नतायां विनता सुता॥
२१दश क्रोधवशा राम विजज्ञेऽप्यात्मसंभवाः।
मृगीं च मृगमन्दां च हरीं भद्रमदामपि॥
२२मातङ्गीमथ शार्दूलीं श्वेतां च सुरभीं तथा।
सर्वलक्षणसम्पन्नां सुरसां कद्रुकामपि॥
कालका नरकं कालकं च व्यजायत। ताम्रा तु पञ्च लोकविश्रुताः कन्याः सुषुवे — क्रौञ्चीं, भासीं, श्येनीं, धृतराष्ट्रीं, शुकीं च। अत्र नामानि एव अर्थानुगुणानि — पञ्च कन्यानामानि पञ्चानां पक्षिवर्गाणाम् एव मातृनामानि। तासां प्रत्येकं स्वः पक्षिवर्गः जातः — क्रौञ्ची उलूकान् अजनयत्, भासी भासान्, श्येनी सुतेजसः श्येनान् गृध्रांश्च, धृतराष्ट्री हंसान् कलहंसान् चक्रवाकांश्च। अत्र वक्तुः जटायोः निजः वर्गः अपि गणितः — श्येन्याः एव गृध्राः इति। शुकी नतां विजज्ञे, नतायां च विनता सुता जाता — एषा एव अग्रे गरुडारुणयोः माता। एवं गृध्रः स्वस्य मातृवंशम् अपि अस्मिन् एव क्रमे निवेशयति, येन तस्य परिचयः सृष्टिकथायाः अङ्गम् एव भवति। पक्षिणां जन्मकथनेन कविः वनस्य कोलाहलम् एव सजीवं करोति; प्रत्येकः पक्षी अत्र कस्याश्चित् मातुः पुत्रः इति दृष्ट्वा अरण्यं कुटुम्बम् इव प्रतिभाति। अनन्तरं क्रोधवशा दश आत्मसंभवाः कन्याः विजज्ञे — मृगीं, मृगमन्दां, हरीं, भद्रमदाम्, मातङ्गीं, शार्दूलीं, श्वेतां, सुरभीं, सर्वलक्षणसम्पन्नां सुरसां, कद्रुकां च। नामानि एव तासां सन्ततिं सूचयन्ति — मृगीतः मृगाः, शार्दूल्याः व्याघ्राः, मातङ्ग्याः गजाः इति। दशसु नामसु ‘सर्वलक्षणसम्पन्नाम्’ इति एकम् एव विशेषणं सुरसायाः दत्तम्, येन सा अन्याभ्यः विशिष्टा सूचिता। एवं कविः पशुपक्षिजगतः सर्वस्य एकं कुलवृक्षं रचयति, येन वनवासिनः रामस्य पुरतः सर्वं प्राणिजातं बन्धुवत् प्रतिभाति।
‘Kālakā bore Naraka and Kālaka. Tāmrā bore five daughters famous in the world: Krauñcī, Bhāsī, Śyenī, Dhṛtarāṣṭrī and Śukī.’ Their names match their meaning, for the names of the five daughters are the names of the mothers of five kinds of birds. Each of them gave rise to her own race of birds: Krauñcī bore the owls, Bhāsī the bhāsa birds, Śyenī hawks and vultures of great vigour, and Dhṛtarāṣṭrī swans, kalahaṃsas of every kind and ruddy geese. Here the speaker's own kind is counted too, since the vultures come from Śyenī. Śukī bore Natā, and from Natā was born the daughter Vinatā, who would later be the mother of Garuḍa and Aruṇa. In this way the vulture sets his own mother's line within the same sequence, so that his introduction becomes part of the story of creation itself. By telling the birth of the birds the poet brings the clamour of the forest to life; seeing each bird as some mother's child, the wilderness seems like one great family. ‘Then Krodhavaśā, Rāma, bore ten daughters of her own: Mṛgī, Mṛgamandā, Harī, Bhadramadā, Mātaṅgī, Śārdūlī, Śvetā, Surabhī, Surasā who had every auspicious mark, and Kadrukā.’ Their very names point to their offspring — the deer from Mṛgī, the tigers from Śārdūlī, the elephants from Mātaṅgī — and of the ten only Surasā is given an epithet, which sets her apart from the rest. So the poet builds a single family tree for the whole world of beasts and birds, so that before Rāma, living in the forest, every living creature appears as kin.
५मृगगजव्याघ्रगवाश्वानां सृष्टिः, मनोः मनुष्याः, अनलायाः वृक्षाः
२३अपत्यं तु मृगाः सर्वे मृग्या नरवरोत्तम।
ऋक्षाश्च मृगमन्दायाः सृमराश्चमरास्तथा॥
२४ततस्त्विरावतीं नाम जज्ञे भद्रमदा सुताम्।
तस्यास्त्वैरावतः पुत्रो लोकनाथो महागजः॥
२५हर्याश्च हरयोऽपत्यं वानराश्च तपस्विनः।
गोलाङ्गूलाश्च शार्दूली व्याघ्रांश्चाजनयत्सुतान्॥
२६मातङ्ग्यास्त्वथ मातङ्गा अपत्यं मनुजर्षभ।
दिशागजं तु काकुत्स्थ श्वेता व्यजनयत्सुतम्॥
२७ततो दुहितरौ राम सुरभिर्द्वे व्यजायत।
रोहिणीं नाम भद्रं ते गन्धर्वीं च यशस्विनीम्॥
२८रोहिण्यजनयद्गावो गन्धर्वी वाजिनः सुतान्।
सुरसाजनयन्नागान्राम कद्रूश्च पन्नगान्॥
२९मनुर्मनुष्याञ्जनयत्कश्यपस्य महात्मनः।
ब्राह्मणान्क्षत्रियान्वैश्याञ्छूद्रांश्च मनुजर्षभ॥
३०मुखतो ब्राह्मणा जाता उरसः क्षत्रियास्तथा।
ऊरुभ्यां जज्ञिरे वैश्याः पद्भ्यां शूद्रा इति श्रुतिः॥
३१सर्वान्पुण्यफलान्वृक्षाननलापि व्यजायत।
विनता च शुकीपौत्री कद्रूश्च सुरसास्वसा॥
गृध्रः नरवरोत्तमं रामं प्रति वर्गशः सन्ततिं गणयति — मृग्याः अपत्यं सर्वे मृगाः; मृगमन्दायाः ऋक्षाः, सृमराः, चमराः च। ‘अपत्यं तु मृगाः सर्वे’ इति वाक्ये एकवचनान्तं ‘अपत्यम्’ पदं समष्टिवाचकम्, अतः बहुवचनान्तेन ‘मृगाः’ इति पदेन सह योजितम्। भद्रमदा इरावतीं नाम सुतां जज्ञे, तस्याः पुत्रः लोकनाथः महागजः ऐरावतः। हर्याः अपत्यं हरयः तपस्विनः वानराश्च — एतत् पदं किष्किन्धाकाण्डस्य वानरकुलस्य मूलं सूचयति। शार्दूली गोलाङ्गूलान् व्याघ्रांश्च सुतान् अजनयत्; मातङ्ग्याः अपत्यं मातङ्गाः; श्वेता दिशागजं सुतं व्यजनयत्। ऐरावतस्य ‘लोकनाथः’ इति विशेषणं दिग्गजत्वं सूचयति, श्वेतायाः पुत्रः अपि दिशागजः एव — एवं दिशां धारकाणां गजानाम् अपि कुलम् अत्र निर्दिष्टम्। गोलाङ्गूलाः वानराणाम् एव भेदः, अतः वानरव्याघ्रयोः एका एव माता इति विचित्रः सृष्टिक्रमः अत्र सूचितः। ततः सुरभिः द्वे दुहितरौ अजनयत् — रोहिणीं गन्धर्वीं च यशस्विनीम्। रोहिणी गावः अजनयत्, गन्धर्वी वाजिनः सुतान्; सुरसा नागान्, कद्रूश्च पन्नगान्। गवाम् अश्वानां नागानां पन्नगानां च जन्म एकस्मिन् एव श्लोके निबद्धम्, येन गृहपशवः वनसर्पाश्च समानकुलजाः इति दर्शितम्। मनुः महात्मनः कश्यपस्य मनुष्यान् अजनयत् — ब्राह्मणान्, क्षत्रियान्, वैश्यान्, शूद्रांश्च। तेषाम् उत्पत्तिस्थानं श्रुतिवचनेन उच्यते — मुखतः ब्राह्मणाः, उरसः क्षत्रियाः, ऊरुभ्यां वैश्याः, पद्भ्यां शूद्राः इति। ‘इति श्रुतिः’ इति पदेन कविः पुरुषसूक्तस्य प्रसिद्धं वचनम् एव प्रमाणत्वेन उद्धरति, न स्वमतम्। अनला सर्वान् पुण्यफलान् वृक्षान् व्यजायत, येन सृष्टिवर्णनं स्थावरजङ्गमोभयव्यापि जातम्। अन्ते सम्बन्धाः पुनः स्मार्यन्ते — विनता शुक्याः पौत्री, कद्रूश्च सुरसायाः स्वसा इति। एवं देवाः, दैत्याः, पक्षिणः, पशवः, मनुष्याः, वृक्षाः च एकस्मात् एव कश्यपकुलात् निर्गताः इति दर्शयन् कविः सर्वभूतानां बन्धुतां स्थापयति — एषा एव कथा अग्रे सीतारक्षणप्रतिज्ञायाः नैतिकं मूलम्।
The vulture went on counting their offspring kind by kind for Rāma, best of men: ‘The children of Mṛgī are all the deer; from Mṛgamandā come the bears, the sṛmaras and the yaks. Bhadramadā bore a daughter named Irāvatī, and her son is Airāvata, the great elephant, lord of the world. From Harī come the tawny monkeys and the apes who live like ascetics in the forest’ — words that point to the root of the monkey race of the Kiṣkindhā Kāṇḍa. ‘Śārdūlī bore the golāṅgūla monkeys and the tigers as her sons; from Mātaṅgī come the elephants; and Śvetā, Kākutstha, bore the elephant who guards a quarter of the sky.’ Calling Airāvata ‘lord of the world’ marks him as one of the elephants of the quarters, and Śvetā's son is another; so the race of the elephants who uphold the directions is named here too. The golāṅgūlas are a kind of monkey, so monkeys and tigers share one mother — a curious order of creation. ‘Surabhi bore two daughters, Rāma, Rohiṇī — may all go well with you — and the glorious Gandharvī. Rohiṇī bore the cattle, and Gandharvī the horses; Surasā bore the nāgas, Rāma, and Kadrū the serpents.’ The birth of cattle, horses, nāgas and serpents is set in a single verse, showing that tame beasts and forest snakes are of one family. ‘Manu bore the human beings of great-souled Kaśyapa — brāhmaṇas, kṣatriyas, vaiśyas and śūdras, best of men. From the mouth the brāhmaṇas were born, from the chest the kṣatriyas, from the thighs the vaiśyas and from the feet the śūdras: so says the sacred word.’ With ‘so says the sacred word’ the speaker cites the well-known hymn of the Veda as his authority rather than his own opinion. ‘Analā bore all the trees that bear wholesome fruit’ — so the account of creation takes in both moving and unmoving things. At the end he recalled the relationships again: Vinatā is Śukī's granddaughter, and Kadrū is Surasā's sister. Showing that gods, daityas, birds, beasts, men and trees all came from the one line of Kaśyapa, the poet establishes the kinship of all beings — and this story is the moral root of the vow to protect Sītā that follows.
६जटायुषः परिचयः, षट्पादा प्रतिज्ञा, पञ्चवटीगमनम्
३२कद्रूर्नागसहस्रं तु विजज्ञे धरणीधरान्।
द्वौ पुत्रौ विनतायास्तु गरुडोऽरुण एव च॥
३३तस्माज्जातोऽहमरुणात्सम्पातिश्च ममाग्रजः।
जटायुरिति मां विद्धि श्येनीपुत्रमरिंदम॥
३४सोऽहं वाससहायस्ते भविष्यामि यदीच्छसि।
इदं दुर्गं हि कान्तारं मृगराक्षससेवितम्।
सीतां च तात रक्षिष्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे॥
३५जटायुषं तु प्रतिपूज्य राघवो मुदा परिष्वज्य च संनतोऽभवत्।
पितुर्हि शुश्राव सखित्वमात्मवाञ्जटायुषा संकथितं पुनः पुनः॥
३६स तत्र सीतां परिदाय मैथिलीं सहैव तेनातिबलेन पक्षिणा।
जगाम तां पञ्चवटीं सलक्ष्मणो रिपून्दिधक्षञ्छलभानिवानलः॥
कद्रूः धरणीधरान् नागसहस्रं विजज्ञे; विनतायाः तु द्वौ पुत्रौ — गरुडः अरुणश्च। ‘तस्मात् अरुणात् अहं जातः, सम्पातिश्च मम अग्रजः; मां श्येनीपुत्रं जटायुम् इति विद्धि’ इति सः आत्मानं निवेदयति। दीर्घायाः वंशकथायाः अन्ते एव निजं नाम कथयति इति विनयस्य लक्षणम्। अनन्तरं चतुस्त्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः प्रतिज्ञां वहति — ‘इच्छसि चेत् सः अहं ते वाससहायः भविष्यामि; इदं दुर्गं कान्तारं मृगराक्षससेवितम्; त्वयि सलक्ष्मणे याते सीतां च रक्षिष्ये।’ मध्यमम् अर्धम् एव प्रतिज्ञायाः हेतुं वहति — वनस्य भयङ्करत्वम् एव रक्षकस्य आवश्यकतां साधयति। ‘वाससहायः’ इति पदेन सः रक्षकत्वमात्रं न याचते, अपितु सहवासम् एव — मैत्री एव तस्य प्रयोजनम्। रामः जटायुषं प्रतिपूज्य मुदा परिष्वज्य संनतः अभवत्, यतः पितुः मुखात् जटायुषा सह सख्यं पुनः पुनः श्रुतम् आसीत् — स्मृतिः एव अत्र विश्वासस्य आधारः। अन्ते सः तत्र सीतां परिदाय तेन अतिबलेन पक्षिणा सह सलक्ष्मणः पञ्चवटीं जगाम — शलभान् दग्धुम् इच्छन् अनलः इव रिपून् दिधक्षन्। उपमा एव अग्रिमस्य खरदूषणवधस्य सूचिका, सर्गान्ते च शान्तात् वंशकथनात् संग्रामस्य छाया प्रसारिता।
‘Kadrū bore a thousand serpents, the bearers of the earth; Vinatā had two sons, Garuḍa and Aruṇa. From that Aruṇa I was born, and Saṃpāti is my elder brother. Know me as Jaṭāyu, son of Śyenī.’ Only at the end of the long account of his lineage does he give his own name — a sign of modesty. Then he made his pledge: ‘If you wish, I will be your companion where you live. This is a hard wilderness, haunted by wild beasts and rākṣasas; when you go out with Lakṣmaṇa, I will guard Sītā.’ The dangers of the forest are the reason for his pledge, since they make a guardian necessary; and in offering to be a companion he asks not merely to be a guard but to share their life — friendship is what he seeks. Rāghava honoured Jaṭāyu, embraced him with joy and bowed low before him, for he had often heard from his father of their friendship; that memory was the ground of his trust. Then, entrusting Sītā of Mithilā to him, he went on to Pañcavaṭī with Lakṣmaṇa and that mighty bird, eager to burn his enemies as a fire longs to burn moths. The image foreshadows the slaying of Khara and Dūṣaṇa, and so at the close of the sarga the shadow of battle falls across the calm account of lineage.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- ‘परा + क्रम’ इत्यत्र स्वरसन्धिः नास्ति; पदमध्ये अपि न
- समासः
- भीमः पराक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘गृध्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः (आन्महतः समानाधिकरणजातीयस्य)
- समासः
- महान् भागः (भाग्यम्) ययोः तौ — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, द्विवचनम्
- सन्धिः
- ‘प्री’ धातोः णिजन्तात् शतृप्रत्यये स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- पितृ + सख — स्वरसन्धिः नास्ति (ऋकारानन्तरं व्यञ्जनम्)
- समासः
- पितुः सखा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + व्यग्र → अव्यग्र — नञः नकारलोपः (अकारादेशः)
- समासः
- न व्यग्रः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत् प्रयुक्तम्)
- सन्धिः
- सम् + उत् + भव → समुद्भव — जश्त्वसन्धिः (त् + भ = द् + भ)
- समासः
- सर्वेषां भूतानां समुद्भवः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- च + अङ्गिराः → चाङ्गिराः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘च’ इति अव्ययं नामपदेन सन्धिना युक्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अङ्गिरस्’ इति शब्दस्य)
- सन्धिः
- अपरः + अरिष्टनेमिः → अपरोऽरिष्टनेमिः — विसर्गसन्धिः सह पूर्वरूपेण (अः + अ = ओ ऽ)
- समासः
- अरिष्टा (अक्षता) नेमिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘महत्’ इत्यस्य समासे ‘महा’ इति आदेशः
- समासः
- महत् तेजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- यशस् + विनि — सकारस्य विकारः न, स्वरसन्धिः अपि न
- समासः
- समासः नास्ति — ‘यशस्’ शब्दात् मत्वर्थीयः विनिप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (स्त्रीलिङ्गम्)
- सन्धिः
- सु + मध्यमा — स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- शोभनं मध्यं यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- च + अपि → चापि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ततः अपि + अनला → अप्यनला — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे अव्यये नामपदेन सह सन्धिना युक्ते
- विभक्तिः
- ‘अनला’ द्वितीया एकवचनम् (‘अनलाम्’)
- सन्धिः
- त्रिलोकी → त्रैलोक्य — आदिवृद्धिः (इ → ऐ); ‘त्रैलोक्य + भर्तृ’ इत्यत्र स्वरसन्धिः न
- समासः
- त्रैलोक्यस्य भर्तारः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘भर्तृ’ इति ऋकारान्तात्, दीर्घः ॠकारः मुद्रणे स्पष्टः)
- सन्धिः
- न + मनस् → अमनस् — नञः नकारलोपः
- समासः
- न विद्यते मनः (अनुमतिः) यासां ताः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- त्रयः + त्रिंशत् → त्रयस्त्रिंशत् — विसर्गस्य सकारादेशः; ततः त्रयस्त्रिंशत् + अरिंदम → त्रयस्त्रिंशदरिंदम — जश्त्वसन्धिः (त् + अ = द्)
- समासः
- त्रयः अधिकाः त्रिंशत् — द्विगुगर्भः सङ्ख्यासमासः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘देवाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- वन + अर्णव → वनार्णव — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- वनैः अर्णवेन च सह वर्तमाना — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘वसुमती’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अश्व + ग्रीवा — स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- अश्वस्य ग्रीवा इव ग्रीवा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- उलूकान् + जनयत् → उलूकाञ्जनयत् — श्चुत्वसन्धिः (न् + ज = ञ् + ज)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘उलूकान्’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘जनयत्’ लङ् प्रथमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- आत्म + संभवा — स्वरसन्धिः नास्ति; ‘सम् + भव’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- आत्मनः संभवः यासां ताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- नरवर + उत्तम → नरवरोत्तम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- नरवरेषु उत्तमः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- लोक + नाथ — स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- लोकस्य नाथः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पुत्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- गो + लाङ्गूल — स्वरसन्धिः नास्ति (ओकारानन्तरं व्यञ्जनम्)
- समासः
- गोः लाङ्गूलम् इव लाङ्गूलं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- मनुज + ऋषभ → मनुजर्षभ — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- मनुजेषु ऋषभः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- रोहिणी + अजनयत् → रोहिण्यजनयत् — यण्सन्धिः (ई + अ = य् + अ); ततः अजनयत् + गावः → अजनयद्गावः — जश्त्वसन्धिः (त् + ग = द् + ग)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘रोहिणी’ प्रथमा एकवचनम्; ‘अजनयत्’ लङ् प्रथमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- सुरसा + अजनयत् → सुरसाजनयत् — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ); ततः अजनयत् + नागान् → अजनयन्नागान् — अनुनासिकसन्धिः (त् + न = न् + न)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘नागान्’ द्वितीया बहुवचनम्
- सन्धिः
- मनुः + मनुष्यान् → मनुर्मनुष्यान् — विसर्गस्य रेफादेशः (उकारात् परस्य विसर्गस्य घोषे रः); ततः मनुष्यान् + जनयत् → मनुष्याञ्जनयत् — श्चुत्वसन्धिः (न् + ज = ञ् + ज)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘मनुः’ प्रथमा एकवचनम्; ‘मनुष्यान्’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘जनयत्’ लङ् प्रथमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘पाद्’ इति शब्दस्य भकारादौ ‘पद्’ इति आदेशः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- पञ्चमी, द्विवचनम्
- सन्धिः
- शुकी + पौत्री — स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- शुक्याः पौत्री — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- धरणी + धर — स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- धरणीं धरति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- तस्मात् + जातः → तस्माज्जातः — श्चुत्वसन्धिः (त् + ज = ज् + ज)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘तस्मात्’ पञ्चमी एकवचनम्; ‘जातः’ प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- वास + सहाय — स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- वासे सहायः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- यदि + इच्छसि → यदीच्छसि — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘इच्छसि’ लट् मध्यमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- आत्मवान् + जटायुषा → आत्मवाञ्जटायुषा — श्चुत्वसन्धिः (न् + ज = ञ् + ज); मुद्रणे पादान्ते ‘आत्मवा-’ इति विभज्य अग्रिमपङ्क्त्यारम्भे ‘ञ्जटायुषा’ इति योजितम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आत्मन्’ शब्दात् मतुप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- ‘आत्मवान्’ प्रथमा एकवचनम्; ‘जटायुषा’ तृतीया एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘दह्’ धातोः सन्नन्तात् शतृप्रत्यये — दह् + सन् → दिधक्ष् (अभ्यासः, षत्वम्)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- इव + अनलः → इवानलः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘इव’ इति उपमावाचकम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- ‘शलभान्’ द्वितीया बहुवचनम्; ‘अनलः’ प्रथमा एकवचनम्