- सन्धिः
- मृग + आयुत → मृगायुत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- नानाविधैः व्यालैः मृगैश्च आयुता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पञ्चवटीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरण्यकाण्डम् — पञ्चदशः सर्गः
पञ्चवट्यां पर्णशालानिर्माणम्
पञ्चवटीप्रवेशः, आश्रमस्थाननिर्णयः, गोदावरीगिरिवनवर्णनम्, लक्ष्मणेन पर्णशालानिर्माणम्, रामस्य प्रीतिवचनम्
अस्मिन् सर्गे नानाव्यालमृगायुतां पञ्चवटीं प्राप्य रामः दीप्ततेजसं भ्रातरं लक्ष्मणम् आह — ‘महर्षिणा यः देशः उद्दिष्टः, तम् आगताः स्मः; अयम् एव पुष्पितकाननः पञ्चवटीदेशः। सर्वतः दृष्टिम् आर्य, त्वं कानने निपुणः; कस्मिन् देशे नः आश्रमः सम्मतः भवति? यत्र वैदेही त्वम् अहं च रमेमहि, तादृशः संनिकृष्टजलाशयः देशः दृश्यताम्।’ लक्ष्मणः संयताञ्जलिः सीतासमक्षं वदति — ‘त्वयि स्थिते अहं परवान् अस्मि; स्वयम् एव रुचिरे देशे क्रियताम् इति मां वद।’ तेन वाक्येन सुप्रीतः रामः सर्वगुणान्वितं देशं विमृश्य रोचयामास, लक्ष्मणस्य हस्तं गृहीत्वा च तं देशं वर्णयति — समः श्रीमान् पुष्पितैः तरुभिः वृतः, अदूरे पद्मिनी, अगस्त्येन यथाख्याता रम्या गोदावरी, हंसकारण्डवाकीर्णा चक्रवाकोपशोभिता, मयूरनादिताः प्रांशवः गिरयः, सौवर्णै राजतैः ताम्रैः धातुभिः गवाक्षिताः इव गजाः, सालतालतमालखर्जूरादिभिः वृक्षैः उपशोभिताः च। ‘इदं पुण्यम्, इदं रम्यम्; इह पक्षिणा सह वत्स्यामः’ इति उक्ते लक्ष्मणः अचिरेण संघातमृत्तिकां सुस्तम्भां कृतवंशां शमीशाखाभिः आस्तीर्णां कुशकाशशरपर्णैः सुपरिच्छादितां समीकृततलां पर्णशालां चकार। ततः गोदावर्यां स्नात्वा पद्मानि आदाय पुष्पबलिं शान्तिं च कृत्वा सः रामाय आश्रमं दर्शयामास। रामः हर्षेण तं परिष्वज्य ‘भावज्ञेन कृतज्ञेन धर्मज्ञेन त्वया पुत्रेण मम पिता न संवृत्तः’ इति अवदत्; ततः तस्मिन् बहुफले देशे सीतया लक्ष्मणेन च अन्वास्यमानः स्वर्गलोके अमरः इव सुखं न्यवसत्।
१पञ्चवटीप्राप्तिः, रामस्य आदेशः — आश्रमयोग्यः देशः दृश्यताम्
१ततः पञ्चवटीं गत्वा नानाव्यालमृगायुताम्।
उवाच लक्ष्मणं रामो भ्रातरं दीप्ततेजसम्॥
२आगताः स्म यथोद्दिष्टं यं देशं मुनिरब्रवीत्।
अयं पञ्चवटीदेशः सौम्य पुष्पितकाननः॥
३सर्वतश्चार्यतां दृष्टिः कानने निपुणो ह्यसि।
आश्रमः कतरस्मिन्नो देशे भवति सम्मतः॥
४रमते यत्र वैदेही त्वमहं चैव लक्ष्मण।
तादृशो दृश्यतां देशः संनिकृष्टजलाशयः॥
५वनरामण्यकं यत्र जलरामण्यकं तथा।
संनिकृष्टं च यस्मिंस्तु समित्पुष्पकुशोदकम्॥
पूर्वसर्गान्ते जटायुषा सह प्रस्थितः रामः अस्मिन् सर्गे नानाव्यालमृगायुतां पञ्चवटीं प्राप्नोति। तत्र सः दीप्ततेजसं भ्रातरं लक्ष्मणम् आमन्त्र्य वदति — ‘यं देशं मुनिः अब्रवीत्, तं यथोद्दिष्टम् आगताः स्मः; अयम् एव सौम्य पुष्पितकाननः पञ्चवटीदेशः।’ ‘नानाव्यालमृगायुताम्’ इति प्रथमम् एव विशेषणं सूचयति — अयं देशः रमणीयः एव न, अपितु सापायः अपि; अग्रिमे काण्डे यत् भविष्यति तस्य बीजम् अत्र एव निहितम्। अनन्तरं सः कार्यं लक्ष्मणे न्यस्यति — ‘सर्वतः दृष्टिः आर्यताम्, त्वं हि कानने निपुणः असि; कस्मिन् देशे नः आश्रमः सम्मतः भविष्यति?’ अत्र रामः स्वयं न निर्णयति, अपितु अनुजस्य कौशलं मानयति — एतत् एव भ्रातृसम्बन्धस्य माधुर्यम्। ततः सः त्रीणि लक्षणानि वदति — यत्र वैदेही त्वम् अहं च रमेमहि, यत्र जलाशयः संनिकृष्टः, यत्र च वनरामण्यकं जलरामण्यकं च सह वर्तेते, समित्पुष्पकुशोदकं च समीपे लभ्येत। ‘वनरामण्यकं जलरामण्यकं च’ इति द्वन्द्वेन दृश्यस्य द्वे अङ्गे — स्थलं जलं च — एकत्र योजिते। प्रथमं सीतायाः रतिः उक्ता, ततः जलम्, अन्ते च यज्ञसामग्री — गृहस्थस्य तापसस्य च द्वयी अपेक्षा एकत्र संगृहीता।
Rāma, who had set out with Jaṭāyu at the end of the previous sarga, now reached Pañcavaṭī, thronged with beasts of prey and deer of every kind. There he said to his radiant brother Lakṣmaṇa: ‘We have come to the place the sage described, just as he directed; this, gentle brother, is the country of Pañcavaṭī, with its woods in flower.’ The first epithet, ‘thronged with beasts of prey’, suggests that the place was not only lovely but dangerous; the seed of what will happen later in the kāṇḍa is already planted here. Then he entrusted the task to Lakṣmaṇa: ‘Look around in every direction, for you are skilled in the ways of the forest. Where here would a hermitage suit us best?’ Rāma did not decide on his own but honoured his younger brother's skill — that is the sweetness of their bond. Then he named three requirements: ‘Look for a place where Vaidehī, you and I can all be happy, with water close at hand, where the beauty of the woods and the beauty of the water can both be enjoyed, and where firewood, flowers, kuśa grass and water are near by.’ The pairing of the beauty of woods and of water joins the two parts of the scene, land and water, in one. Sītā's happiness is named first, then water, and last the materials for worship — so the needs of a householder and of an ascetic are gathered together.
२लक्ष्मणस्य परवत्त्ववचनम्, रामस्य प्रीतिः, देशरोचनम्
६एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः संयताञ्जलिः।
सीतासमक्षं काकुत्स्थमिदं वचनमब्रवीत्॥
७परवानस्मि काकुत्स्थ त्वयि वर्षशतं स्थिते।
स्वयं तु रुचिरे देशे क्रियतामिति मां वद॥
८सुप्रीतस्तेन वाक्येन लक्ष्मणस्य महाद्युतिः।
विमृशन्रोचयामास देशं सर्वगुणान्वितम्॥
९स तं रुचिरमाक्रम्य देशमाश्रमकर्मणि।
हस्ते गृहीत्वा हस्तेन रामः सौमित्रिमब्रवीत्॥
रामेण एवम् उक्तः लक्ष्मणः संयताञ्जलिः सन् सीतासमक्षं काकुत्स्थम् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘काकुत्स्थ, त्वयि वर्षशतं स्थिते अपि अहं परवान् एव अस्मि; अतः स्वयम् एव रुचिरे देशे ‘क्रियताम्’ इति मां वद।’ ‘त्वयि वर्षशतं स्थिते’ इति अतिशयोक्त्या सः स्वस्य आज्ञाधीनताम् अनन्तकालिकीं करोति। ‘सीतासमक्षम्’ इति पदं सोद्देशम् — यत् वक्तव्यं तत् सः गोपनीयं न मन्यते, अपितु ज्येष्ठस्य आधिपत्यं सर्वेषां पुरतः स्वीकरोति। ‘परवान्’ इति एकेन पदेन लक्ष्मणस्य समग्रं चरित्रं व्यज्यते — स्वतन्त्रेच्छायाः सम्पूर्णः त्यागः। तेन वाक्येन महाद्युतिः रामः सुप्रीतः अभवत्, विमृशन् च सर्वगुणान्वितं देशं रोचयामास। ‘विमृशन्’ इति पदेन रामः तत्क्षणं न निर्णयति, अपितु विचार्य एव रोचयति इति दर्शितम्। ततः सः तं रुचिरं देशम् आश्रमकर्मणि आक्रम्य हस्तेन लक्ष्मणस्य हस्तं गृहीत्वा सौमित्रिम् अब्रवीत् — हस्तग्रहणम् एव अत्र स्नेहस्य साक्षात् चिह्नम्, वचनात् पूर्वम् एव स्पर्शेन सम्मतिः प्रकाशिता।
So addressed by Rāma, Lakṣmaṇa folded his hands and, in Sītā's presence, said to Kākutstha: ‘While you are here, Kākutstha, I am another's to command, for a hundred years and more. Choose a pleasing spot yourself and simply tell me, “Build it here.”’ With the hyperbole of a hundred years he makes his obedience endless, and by saying it in Sītā's presence he openly acknowledges his elder brother's authority before them all, keeping nothing hidden. The single phrase ‘another's to command’ expresses Lakṣmaṇa's whole character — the complete surrender of his own will. Greatly pleased by these words, the radiant Rāma considered carefully and chose a place endowed with every good quality; ‘considered’ shows that he did not decide in a moment but only after reflection. Then, stepping onto that lovely spot for the work of the hermitage, he took Lakṣmaṇa's hand in his own and spoke to him — the clasp of hands being the plain sign of affection, his consent shown by touch before any word.
३देशवर्णनम् — पद्मिनी, गोदावरी, मयूरनादिताः गिरयः
१०अयं देशः समः श्रीमान्पुष्पितैस्तरुभिर्वृतः।
इहाश्रमपदं रम्यं यथावत्कर्तुमर्हसि॥
११इयमादित्यसंकाशैः पद्मैः सुरभिगन्धिभिः।
अदूरे दृश्यते रम्या पद्मिनी पद्मशोभिता॥
१२यथाख्यातमगस्त्येन मुनिना भावितात्मना।
इयं गोदावरी रम्या पुष्पितैस्तरुभिर्वृता॥
१३हंसकारण्डवाकीर्णा चक्रवाकोपशोभिता।
नातिदूरे न चासन्ने मृगयूथनिपीडिता॥
१४मयूरनादिता रम्याः प्रांशवो बहुकन्दराः।
दृश्यन्ते गिरयः सौम्य फुल्लैस्तरुभिरावृताः॥
रामस्य वर्णनं क्रमेण विस्तीर्यते — ‘अयं देशः समः श्रीमान् पुष्पितैः तरुभिः वृतः; अत्र रम्यम् आश्रमपदं यथावत् कर्तुम् अर्हसि।’ ‘समः’ इति पदेन भूमेः समता, ‘श्रीमान्’ इति शोभा, ‘पुष्पितैस्तरुभिर्वृतः’ इति परिवेष्टनम् — त्रिभिः एव पदैः स्थानस्य समग्रं रूपम् उक्तम्। ततः सः दूरं दूरं दृष्टिं नयति — अदूरे आदित्यसंकाशैः सुरभिगन्धिभिः पद्मैः शोभिता रम्या पद्मिनी दृश्यते; भावितात्मना मुनिना अगस्त्येन यथाख्याता इयम् एव पुष्पितैः तरुभिः वृता रम्या गोदावरी। सा हंसकारण्डवाकीर्णा चक्रवाकोपशोभिता, न अतिदूरे न च अतिसन्निकटे, मृगयूथैः निपीडिता — अत्र ‘नातिदूरे न चासन्ने’ इति पदेन तापसजीवनस्य उचितं मानं सूचितम्, यतः अतिदूरं जलं क्लेशाय, अतिसमीपं च मृगोपद्रवाय भवति। ‘यथाख्यातम् अगस्त्येन’ इति पदेन कविः मुनेः वचनस्य सत्यताम् एव प्रत्यक्षेण प्रमाणयति — यत् श्रुतम्, तत् एव दृष्टम्। अन्ते दृष्टिः ऊर्ध्वं गच्छति — मयूरनादिताः रम्याः प्रांशवः बहुकन्दराः गिरयः फुल्लैः तरुभिः आवृताः दृश्यन्ते। एवं जलं, पुष्पम्, पक्षी, मृगः, पर्वतः इति क्रमेण समग्रं दृश्यं चित्रितम्।
Rāma's description unfolds step by step: ‘This ground is level and fair, ringed by flowering trees. Here, gentle brother, you should build us a pleasant hermitage as it ought to be built.’ In three phrases — level, fair, ringed by flowering trees — the whole character of the place is given. Then he let his gaze travel further: ‘Not far off is a lovely lotus pool, bright with sweet-scented lotuses that shine like the sun. And here is the lovely Godāvarī, just as Agastya, the sage of perfected soul, described it, hedged with flowering trees, crowded with geese and kāraṇḍava ducks, graced by ruddy geese, neither too far nor too near, and thronged with herds of deer.’ ‘Neither too far nor too near’ points to the right measure for an ascetic's life, since water too far away is a hardship and water too close invites trouble from animals. ‘Just as Agastya described it’ confirms the sage's word by the evidence of Rāma's own eyes: what had been heard was now seen. At last his gaze rose upward: ‘And there, gentle brother, are the hills, lovely and lofty, full of caves, loud with peacocks and covered with trees in bloom.’ So water, flowers, birds, beasts and mountains are painted one after another into a complete scene.
४धातुभिः चित्रिताः गिरयः, वृक्षगणना, वासनिश्चयः
१५सौवर्णै राजतैस्ताम्रैर्देशे देशे तथा शुभैः।
गवाक्षिता इवाभान्ति गजाः परमभक्तिभिः॥
१६सालैस्तालैस्तमालैश्च खर्जूरैः पनसैर्द्रुमैः।
नीवारैस्तिनिशैश्चैव पुन्नागैश्चोपशोभिताः॥
१७चूतैरशोकैस्तिलकैः केतकैरपि चम्पकैः।
पुष्पगुल्मलतोपेतैस्तैस्तैस्तरुभिरावृताः॥
१८स्यन्दनैश्चन्दनैर्नीपैः पर्णासैर्लकुचैरपि।
धवाश्वकर्णखदिरैः शमीकिंशुकपाटलैः॥
१९इदं पुण्यमिदं रम्यमिदं बहुमृगद्विजम्।
इह वत्स्याम सौमित्रे सार्धमेतेन पक्षिणा॥
गिरीणां वर्णनं विस्तार्यते — देशे देशे सौवर्णैः राजतैः ताम्रैः शुभैः धातुभिः ते गवाक्षिताः इव भान्ति, परमभक्तिभिः चित्रिताः गजाः इव। उपमा अत्र द्विगुणा — गवाक्षयुक्ताः प्रासादाः इव, चित्रितलेखायुक्ताः गजाः इव च। ‘सौवर्णैः राजतैः ताम्रैः’ इति त्रिभिः धातुवर्णैः पर्वतानां चित्रितता वर्णिता; एते एव वर्णाः प्रासादस्य गवाक्षाणाम् अपि भवन्ति इति उपमायाः सङ्गतिः। ततः वृक्षाणां दीर्घा गणना — सालाः, तालाः, तमालाः, खर्जूराः, पनसाः, नीवाराः, तिनिशाः, पुन्नागाः, चूताः, अशोकाः, तिलकाः, केतकाः, चम्पकाः, स्यन्दनाः, चन्दनाः, नीपाः, पर्णासाः, लकुचाः, धवाः, अश्वकर्णाः, खदिराः, शमी, किंशुकाः, पाटलाः च; पुष्पगुल्मलतोपेतैः तैः तैः तरुभिः सर्वे गिरयः आवृताः। एषा नामावली केवला सूचिः न — प्रत्येकं वृक्षः काष्ठेन फलेन पुष्पेण वा तापसजीवनोपयोगी इति ज्ञेयम्। एतेषु केचन पुष्पप्रधानाः, केचन फलप्रधानाः, केचन च काष्ठप्रधानाः — एवं गणनायाम् अपि क्रमः विद्यते। अन्ते रामः निश्चयं वदति — ‘इदं पुण्यम्, इदं रम्यम्, इदं बहुमृगद्विजम्; हे सौमित्रे, एतेन पक्षिणा सार्धम् इह वत्स्यामः।’ जटायुः अत्र कुटुम्बस्य अङ्गम् एव गणितः इति ‘सार्धमेतेन पक्षिणा’ इति पदेन स्पष्टम्।
The description of the hills widens: ‘In place after place they shine with fine ores of gold, silver and copper, as though set with lattice windows, like elephants painted with splendid streaks.’ The comparison is double — like palaces with latticed windows, and like elephants decorated with painted lines — and the colours of the ores, gold, silver and copper, are the very colours of a palace's windows, which is why the image fits. Then comes a long list of trees: ‘They are covered with sāl, palmyra and tamāla, date palms and jackfruit, wild rice, tiniśa and punnāga, mango, aśoka, tilaka, ketaka and campaka, syandana, sandalwood and nīpa, parṇāsa and lakuca, dhava, aśvakarṇa and khadira, śamī, kiṃśuka and pāṭala — tree after tree wreathed in flowers, thickets and vines.’ This is no mere catalogue: each tree is useful to an ascetic's life for its wood, its fruit or its flowers, and the list itself has an order, some trees chiefly for flowers, some for fruit, some for timber. Finally Rāma gave his decision: ‘This place is holy, this place is lovely, this place is full of deer and birds. Here, Saumitri, we shall live, together with this bird.’ The words ‘together with this bird’ make it clear that Jaṭāyu was counted as one of the family.
५लक्ष्मणेन पर्णशालानिर्माणम्
२०एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः परवीरहा।
अचिरेणाश्रमं भ्रातुश्चकार सुमहाबलः॥
२१पर्णशालां सुविपुलां तत्र संघातमृत्तिकाम्।
सुस्तम्भां मस्करैर्दीर्घैः कृतवंशां सुशोभनाम्॥
२२शमीशाखाभिरास्तीर्य दृढपाशावपाशिताम्।
कुशकाशशरैः पर्णैः सुपरिच्छादितां तथा॥
२३समीकृततलां रम्यां चकार सुमहाबलः।
निवासं राघवस्यार्थे प्रेक्षणीयमनुत्तमम्॥
रामेण एवम् उक्तः परवीरहा सुमहाबलः लक्ष्मणः अचिरेण एव भ्रातुः आश्रमं चकार। पर्णशालायाः निर्माणं कविः शिल्पशास्त्रवत् क्रमेण वर्णयति — सा सुविपुला, संघातमृत्तिका (सङ्घातिता मृत्तिका यस्याः भित्तिषु), दीर्घैः मस्करैः (वेणुभिः) सुस्तम्भा, कृतवंशा, सुशोभना च। ततः शमीशाखाभिः आस्तीर्य दृढपाशैः अवपाशिता, कुशकाशशरपर्णैः सुपरिच्छादिता, समीकृततला च कृता। ‘अचिरेण’ इति पदेन कार्यस्य शीघ्रता सूचिता; महाबलः इति विशेषणेन च तस्य शरीरसामर्थ्यम्। अन्ते सः तां राघवस्य अर्थे प्रेक्षणीयम् अनुत्तमं निवासं चकार। ‘सुस्तम्भाम्’ ‘कृतवंशाम्’ इति पदाभ्यां वेणुनिर्मितः आधारः सूचितः। चत्वारः एव श्लोकाः, किन्तु तेषु भित्तिः, स्तम्भः, वंशः, छादनम्, बन्धनम्, तलम् इति गृहनिर्माणस्य सर्वे अवयवाः गणिताः। एतेन लक्ष्मणस्य केवलं भक्तिः न, अपितु कौशलम् अपि दर्शितम् — वने राजपुत्रः स्वहस्तेन गृहं रचयति इति एव वनवासस्य यथार्थं चित्रम्। द्वाविंशत्रयोविंशौ श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे न स्तः; तौ वुल्गेटस्य एव विस्तारः।
So addressed by Rāma, the mighty Lakṣmaṇa, slayer of enemy champions, quickly built a hermitage for his brother — ‘quickly’ marks the speed of the work and ‘mighty’ his physical strength. The poet describes the building of the leaf hut step by step, like a manual of craftsmanship: it was spacious, with walls of packed earth, set on stout pillars of long bamboo with a bamboo frame, and beautiful to see. He spread śamī branches over it and lashed them fast with strong cords, thatched it well with kuśa, kāśa and śara grass and with leaves, and levelled the floor. So that man of great strength made for Rāghava a dwelling fair to look on and beyond compare. In these few verses every part of a house is counted — walls, pillars, frame, roof, lashings and floor. This shows not only Lakṣmaṇa's devotion but his skill as well; a prince building a house with his own hands in the forest is a true picture of life in exile.
६गोदावरीस्नानम्, पुष्पबलिः, आश्रमदर्शनम्, रामस्य हर्षः
२४स गत्वा लक्ष्मणः श्रीमान्नदीं गोदावरीं तदा।
स्नात्वा पद्मानि चादाय सफलः पुनरागतः॥
२५ततः पुष्पबलिं कृत्वा शान्तिं च स यथाविधि।
दर्शयामास रामाय तदाश्रमपदं कृतम्॥
२६स तं दृष्ट्वा कृतं सौम्यमाश्रमं सह सीतया।
राघवः पर्णशालायां हर्षमाहारयत्परम्॥
२७सुसंहृष्टः परिष्वज्य बाहुभ्यां लक्ष्मणं तदा।
अतिस्निग्धं च गाढं च वचनं चेदमब्रवीत्॥
निर्माणं समाप्य श्रीमान् लक्ष्मणः गोदावरीं नदीं गत्वा स्नात्वा पद्मानि आदाय सफलः पुनः आगतः — ‘सफलः’ इति पदं द्व्यर्थम्, फलानि गृहीतवान् इति कृतकार्यः च इति। पद्मानि गृहीत्वा आगमनं देवपूजायाः सिद्धतां सूचयति। ततः यथाविधि पुष्पबलिं शान्तिं च कृत्वा सः रामाय कृतम् आश्रमपदं दर्शयामास। गृहप्रवेशात् पूर्वं वास्तुशान्तिः इति गृह्यविधिः अत्र वनवासे अपि अनुसृतः — धर्मः देशकालाभ्यां न त्यज्यते इति भावः। रामः सीतया सह तं कृतं सौम्यम् आश्रमं दृष्ट्वा पर्णशालायां परमं हर्षम् आहारयत्। ‘हर्षम् आहारयत्’ इति प्रयोगः सूचयति — हर्षः स्वयम् एव न आगतः, अपितु रामेण आहृतः, यतः वनवासे हर्षः यत्नसाध्यः। ततः सुसंहृष्टः सः बाहुभ्यां लक्ष्मणं परिष्वज्य अतिस्निग्धं गाढं च वचनम् अब्रवीत्। आलिङ्गनम् एव अत्र पुरस्कारः, यतः वने अन्यत् किमपि दातुं नास्ति।
When the building was finished, the illustrious Lakṣmaṇa went to the river Godāvarī, bathed, gathered lotuses, and came back with fruit as well — the word also means that he returned with his work accomplished. Bringing lotuses shows that all was ready for the worship of the gods. Then, as prescribed, he made an offering of flowers and performed the rite of appeasement, and showed Rāma the hermitage he had built; the household rule of consecrating a dwelling before entering it was followed even in the forest, for dharma is not abandoned because of place or time. Seeing the pleasant hermitage made ready, Rāghava and Sītā found the greatest joy in the leaf hut. The poet's phrase suggests that the joy did not simply come of itself but was gathered in by Rāma, for in exile joy must be striven for. Then, overjoyed, he embraced Lakṣmaṇa in both arms and spoke to him with deep tenderness; the embrace itself was the reward, since in the forest there was nothing else to give.
७रामस्य प्रीतिवचनम् — पिता न संवृत्तः; सुखनिवासः
२८प्रीतोऽस्मि ते महत्कर्म त्वया कृतमिदं प्रभो।
प्रदेयो यन्निमित्तं ते परिष्वङ्गो मया कृतः॥
२९भावज्ञेन कृतज्ञेन धर्मज्ञेन च लक्ष्मण।
त्वया पुत्रेण धर्मात्मा न संवृत्तः पिता मम॥
३०एवं लक्ष्मणमुक्त्वा तु राघवो लक्ष्मिवर्धनः।
तस्मिन्देशे बहुफले न्यवसत्स सुखं सुखी॥
३१कञ्चित्कालं स धर्मात्मा सीतया लक्ष्मणेन च।
अन्वास्यमानो न्यवसत्स्वर्गलोके यथामरः॥
रामस्य वचनं त्रिभिः पदैः प्रवर्तते — ‘प्रीतः अस्मि; त्वया इदं महत् कर्म कृतम्, हे प्रभो। यत्निमित्तं ते प्रदेयं किमपि नास्ति, अतः मया परिष्वङ्गः एव कृतः।’ ततः परमं वचनम् — ‘भावज्ञेन कृतज्ञेन धर्मज्ञेन च त्वया पुत्रेण मम धर्मात्मा पिता न संवृत्तः’ इति; अर्थात् त्वादृशे पुत्रे विद्यमाने दशरथः मृतः इति न वक्तव्यम्, सः त्वयि एव जीवति। त्रीणि विशेषणानि क्रमेण हृदयस्य, स्मृतेः, धर्मस्य च ज्ञानं सूचयन्ति। एवं लक्ष्मणम् उक्त्वा लक्ष्मिवर्धनः राघवः तस्मिन् बहुफले देशे वशी सन् सुखं न्यवसत्। कञ्चित् कालं सः धर्मात्मा सीतया लक्ष्मणेन च अन्वास्यमानः स्वर्गलोके अमरः इव उषितवान् — ‘स्वर्गलोके यथामरः’ इति उपमया वनवासस्य दुःखं क्षणार्थं तिरोहितम्। किन्तु ‘कञ्चित्कालम्’ इति पदम् एव सूचयति — एषा शान्तिः चिरस्थायिनी न; अनन्तरं सप्तदशे सर्गे शूर्पणखायाः आगमनेन सा भज्यते।
Rāma said: ‘I am pleased with you. You have done a great work, my lord. Since I have nothing to give you for it, I have given you my embrace.’ Then came his highest praise: ‘With a son like you, Lakṣmaṇa — one who knows my heart, who is grateful, and who knows dharma — my righteous father has not died at all.’ That is, while such a son lives, it cannot be said that Daśaratha is dead; he lives on in Lakṣmaṇa. The three qualities point in turn to understanding of the heart, a memory of kindness, and knowledge of what is right. Having said this to Lakṣmaṇa, Rāghava, the increaser of good fortune, lived happily and in self-command in that land rich in fruit. For some time that righteous man dwelt there, attended by Sītā and Lakṣmaṇa, like an immortal in heaven; with that image the sorrow of exile vanishes for a while. But the words ‘for some time’ themselves hint that this peace would not last: it is soon to be broken, in sarga 17, by the coming of Śūrpaṇakhā.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चदशः सर्गः॥ १५॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- दीप्त + तेजस् — स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- दीप्तं तेजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘भ्रातरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- यथा + उद्दिष्ट → यथोद्दिष्ट — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- यथा उद्दिष्टं तथा — अव्ययीभावगर्भः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
- सन्धिः
- पुष्पित + कानन — स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- पुष्पितानि काननानि यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘देशः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- च + आर्यताम् → चार्यताम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘ऋ’ धातोः णिजन्तात् कर्मणि लोट्
- विभक्तिः
- लोट् लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (कर्मणि प्रयोगः)
- सन्धिः
- जल + आशय → जलाशय — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- संनिकृष्टः जलाशयः यस्मिन् सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘देशः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- रमणीय → रामण्यक — आदिवृद्धिः (अ → आ)
- समासः
- वनस्य रामण्यकम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- कुश + उदक → कुशोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समिधः पुष्पाणि कुशाः उदकं च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- पर + मतुप् → परवत् — मतुपः ‘व’ आदेशः (अवर्णात्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पर’ शब्दात् मत्वर्थीयः प्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- गुण + अन्वित → गुणान्वित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- सर्वैः गुणैः अन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘देशम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- आश्रम + कर्मन् — स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- आश्रमस्य कर्म — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (निमित्तार्थे)
- सन्धिः
- आदित्य + संकाश — स्वरसन्धिः नास्ति; ‘सम् + काश’ इत्यत्र मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- आदित्येन संकाशः (सदृशः) — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘पद्मैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- भावित + आत्मन् → भावितात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- भावितः आत्मा येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘मुनिना’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कारण्डव + आकीर्णा → कारण्डवाकीर्णा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- हंसैः कारण्डवैश्च आकीर्णा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘गोदावरी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- चक्रवाक + उपशोभिता → चक्रवाकोपशोभिता — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- चक्रवाकैः उपशोभिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + अंशु → प्रांशु — सवर्णदीर्घसन्धिः सह अनुस्वारेण
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘गिरयः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- तरुभिः + आवृताः → तरुभिरावृताः — विसर्गस्य रेफादेशः (घोषे रः)
- समासः
- तरुभिः आवृताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- गो + अक्ष → गवाक्ष — अयादिसन्धिः (ओ + अ = अव् + अ)
- समासः
- गवाक्षैः युक्ताः कृताः — तद्धितान्तं क्तप्रत्ययरूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- परम + भक्ति — स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- परमाः भक्तयः (चित्ररेखाः) — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पनसैः + द्रुमैः → पनसैर्द्रुमैः — विसर्गस्य रेफादेशः (घोषे रः)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे तृतीयान्ते पदे
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- च + उपशोभिताः → चोपशोभिताः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- पुन्नागैः उपशोभिताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- चूतैः + अशोकैः → चूतैरशोकैः — विसर्गस्य रेफादेशः (घोषे रः)
- समासः
- समासः नास्ति — द्वे तृतीयान्ते पदे
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- लता + उपेत → लतोपेत — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- पुष्पैः गुल्मैः लताभिः च उपेताः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- धव + अश्वकर्ण → धवाश्वकर्ण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- धवाः अश्वकर्णाः खदिराश्च — इतरेतरद्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- मृग + द्विज — स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- बहवः मृगाः द्विजाश्च यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
- सन्धिः
- वीर + हन् → वीरहन् — स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- परेषां वीरान् हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + घात → संघात — मकारस्य अनुस्वारः
- समासः
- संघातिता मृत्तिका यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पर्णशालाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पाश + अवपाशिता → पाशावपाशिता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- दृढैः पाशैः अवपाशिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रेक्षणीयम् + अनुत्तमम् → प्रेक्षणीयमनुत्तमम् — मकारस्य अनुनासिकरक्षणेन सन्धिः (म् + अ)
- समासः
- न विद्यते उत्तमः यस्मात् सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः (‘अनुत्तम’)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- तत् + आश्रमपदम् → तदाश्रमपदम् — जश्त्वसन्धिः (त् + आ = द् + आ)
- समासः
- आश्रमस्य पदम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- हर्षम् + आहारयत् → हर्षमाहारयत् — मकारस्य अनुनासिकरक्षणेन सन्धिः (म् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘हर्षम्’ द्वितीया एकवचनम्; ‘आहारयत्’ लङ् प्रथमपुरुषः एकवचनम् (णिजन्तम्)
- सन्धिः
- परि + स्वङ्ग → परिष्वङ्ग — षत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + स्वञ्ज्’ धातोः घञन्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- भाव + ज्ञ — स्वरसन्धिः नास्ति
- समासः
- भावं जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- लक्ष्मि + वर्धन — स्वरसन्धिः नास्ति (मुद्रणे ह्रस्वः इकारः)
- समासः
- लक्ष्मीं वर्धयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- अनु + आस्यमान → अन्वास्यमान — यण्सन्धिः (उ + आ = व् + आ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अनु + आस्’ धातोः कर्मणि शानच्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- यथा + अमरः → यथामरः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- अमरः इव — अव्ययीभावगर्भा उपमा
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्