- सन्धिः
- वि + अपाय → व्यपाय — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- शरदः व्यपायः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (भावसप्तमी)
अरण्यकाण्डम् — षोडशः सर्गः
हेमन्तर्तुवर्णनं भरतप्रशंसा च
शरदपाये हेमन्तप्रवृत्तिः, गोदावर्यां स्नानगमनम्, लक्ष्मणेन ऋतुवर्णनम्, भरतस्य तपसः प्रशंसा, कैकेयीनिन्दायाः निवारणम्, अभिषेकः
अस्मिन् सर्गे महात्मनः राघवस्य सुखनिवासे वर्तमाने शरदः अपाये इष्टः हेमन्तर्तुः प्रववृते। कदाचित् प्रभातायां शर्वर्यां रामः अभिषेकार्थं रम्यां गोदावरीं प्रययौ; प्रह्वः कलशहस्तः लक्ष्मणः सीतया सह पृष्ठतः अनुव्रजन् दीर्घम् ऋतुवर्णनम् आरभते। नीहारपरुषः लोकः, सस्यमालिनी पृथिवी, अनुपभोग्यानि जलानि, सुभगः हव्यवाहनः; नवाग्रयणपूजाभिः पितृदेवताः अर्चिताः; जनपदाः प्राज्यकामाः, महीपालाः यात्रार्थं विचरन्ति। अन्तकसेवितां दिशं सूर्ये सेवमाने उत्तरा दिक् विहीनतिलका स्त्री इव न प्रकाशते; हिमवान् यथार्थनामा जातः। दिवसाः मृदुसूर्याः सनीहाराः, रात्रयः च शीताः वृद्धतरायामाः। तुषारारुणमण्डलः चन्द्रः निःश्वासान्धः आदर्शः इव न प्रकाशते; ‘संक्रान्तसौभाग्यः’ इति पदं सूक्ष्मम् — सौभाग्यं न नष्टम्, अपितु सूर्यं प्रति संक्रान्तम्, यतः हेमन्ते सूर्यः एव प्रियः। आदर्शोपमायां गृहस्य नित्यानुभवः काव्ये प्रविष्टः। ज्योत्स्ना तुषारमलिना पौर्णमास्याम् अपि न राजते। बाष्पच्छन्नानि अरण्यानि, कनकप्रभाः शालयः, शशाङ्कः इव लक्ष्यमाणः सूर्यः, अवश्यायनिपातेन क्लिन्नशाद्वला वनभूमिः, प्रतिसंहृतकरः तृषितः द्विरदः, अप्रगल्भाः जलचारिणः विहगाः, प्रसुप्ताः इव वनराजयः, बाष्पसंछन्नसलिलाः सरितः, नालशेषाः कमलाकराः — इति चतुर्विंशतिभिः श्लोकैः ऋतुः चित्रितः। ततः लक्ष्मणः भरतं स्मरति — सः त्वद्भक्त्या पुरे तपः चरति, राज्यं मानं भोगांश्च त्यक्त्वा शीते महीतले शेते; सुकुमारः सः अपररात्रे सरयूम् अवगाहते। ‘भरतेन स्वर्गः जितः; मातृकम् अनुवर्तन्ते इति लोकप्रवादः तेन अन्यथा कृतः; भर्ता दशरथः, सुतः साधुः भरतः, तथापि कैकेयी कथं क्रूरदर्शिनी?’ इति उक्ते रामः जनन्याः परिवादम् असहन् निवारयति — ‘मध्यमा अम्बा कदाचन न गर्हितव्या; इक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य एव कथां कुरु। वनवासे दृढव्रता मम बुद्धिः भरतस्नेहसंतप्ता पुनः बालिशीक्रियते।’ अन्ते सः विलपन् गोदावरीं प्राप्य सानुजः सीतया सह अभिषेकं चकार, पितॄन् देवताश्च तर्पयित्वा उदितं सूर्यं तुष्टाव; कृताभिषेकः सः अगराजपुत्र्या सनन्दिना च सह कृताभिषेकः रुद्रः इव रराज।
१हेमन्तर्तोः प्रवृत्तिः, गोदावरीगमनम्, लक्ष्मणस्य ऋतुवर्णनारम्भः
१वसतस्तस्य तु सुखं राघवस्य महात्मनः।
शरद्व्यपाये हेमन्तऋतुरिष्टः प्रवर्तत॥
२स कदाचित्प्रभातायां शर्वर्यां रघुनन्दनः।
प्रययावभिषेकार्थं रम्यां गोदावरीं नदीम्॥
३प्रह्वः कलशहस्तस्तु सीतया सह वीर्यवान्।
पृष्ठतोऽनुव्रजन्भ्राता सौमित्रिरिदमब्रवीत्॥
४अयं स कालः सम्प्राप्तः प्रियो यस्ते प्रियंवद।
अलंकृत इवाभाति येन संवत्सरः शुभः॥
५नीहारपरुषो लोकः पृथिवी सस्यमालिनी।
जलान्यनुपभोग्यानि सुभगो हव्यवाहनः॥
पूर्वसर्गान्ते पर्णशालायां सुखं निवसन् रामः वर्णितः। अस्मिन् सर्गे तस्य तस्मिन् सुखनिवासे वर्तमाने शरदः अपाये इष्टः हेमन्तर्तुः प्रववृते — कालस्य गतिः एव अत्र कथायाः गतिः। कदाचित् प्रभातायां शर्वर्यां रघुनन्दनः अभिषेकार्थं रम्यां गोदावरीं नदीं प्रययौ। प्रह्वः कलशहस्तः वीर्यवान् सौमित्रिः सीतया सह पृष्ठतः अनुव्रजन् इदम् अब्रवीत् — ‘प्रियंवद, अयं सः कालः सम्प्राप्तः यः ते प्रियः, येन शुभः संवत्सरः अलंकृतः इव आभाति।’ अत्र ‘ते प्रियः’ इति पदेन लक्ष्मणः ज्येष्ठस्य रुचिं जानाति इति सूचितम्। ततः चतुर्भिः पदैः ऋतोः स्वरूपं संक्षिप्यते — नीहारेण परुषः लोकः, सस्यमालिनी पृथिवी, अनुपभोग्यानि जलानि, सुभगः च हव्यवाहनः। एतत् एव समग्रस्य वर्णनस्य बीजम् — शीतेन जलं परित्यक्तम्, अग्निः च आश्रितः इति विपर्ययः। ‘शरद्व्यपाये’ इति पदेन ऋतुसन्धिः एव सूचितः — एकस्य गमनम्, अपरस्य आगमनम्। ‘इष्टः’ इति विशेषणं रामस्य रुचिं सूचयति, या अग्रिमे लक्ष्मणवचने एव व्यक्तीभवति। स्नानार्थं नदीगमनम् इति नित्यकर्म वनवासे अपि अखण्डितम् इति च द्रष्टव्यम्। वनवासस्य एकतानता अत्र ऋतुवर्णनेन भिद्यते, कथा च क्षणं शान्ता तिष्ठति।
The previous sarga ended with Rāma living happily in the leaf hut. In this one, while he lived there in comfort, autumn drew to its close and the welcome season of winter set in; here the passing of time itself carries the story forward, one season leaving and the next arriving. One day, as night turned to dawn, Raghunandana went down to the lovely Godāvarī to bathe — the daily rite unbroken even in exile. The valiant Saumitri, bowing low with a water pot in his hand, walked behind him with Sītā and said: ‘This is the season you love, sweet-spoken brother, the season that makes the whole auspicious year seem adorned.’ In saying ‘the season you love’ Lakṣmaṇa shows that he knew his elder brother's tastes, and the poet's word ‘welcome’ for the winter points the same way. Then in four strokes he summed up the season: ‘The world is harsh with frost, the earth is garlanded with grain, the waters are not fit to enjoy, and fire is a welcome friend.’ That is the seed of the whole description — in the cold, water is shunned and fire is sought, the reverse of summer. With this description of the season the sameness of forest life is broken, and for a moment the story rests.
२अग्रयणपूजा, जनपदाः, उत्तरा दिक्, हिमवान्, दिवसाः, त्रियामाः
६नवाग्रयणपूजाभिरभ्यर्च्य पितृदेवताः।
कृताग्रयणकाः काले सन्तो विगतकल्मषाः॥
७प्राज्यकामा जनपदाः सम्पन्नतरगोरसाः।
विचरन्ति महीपाला यात्रार्थं विजिगीषवः॥
८सेवमाने दृढं सूर्ये दिशमन्तकसेविताम्।
विहीनतिलकेव स्त्री नोत्तरा दिक्प्रकाशते॥
९प्रकृत्या हिमकोशाढ्यो दूरसूर्यश्च साम्प्रतम्।
यथार्थनामा सुव्यक्तं हिमवान्हिमवान्गिरिः॥
१०अत्यन्तसुखसंचारा मध्याह्ने स्पर्शतः सुखाः।
दिवसाः सुभगादित्याश्छायासलिलदुर्भगाः॥
११मृदुसूर्याः सुनीहाराः पटुशीताः समारुताः।
शून्यारण्या हिमध्वस्ता दिवसा भान्ति साम्प्रतम्॥
१२निवृत्ताकाशशयनाः पुष्यनीता हिमारुणाः।
शीतवृद्धतरायामास्त्रियामा यान्ति साम्प्रतम्॥
ऋतोः सामाजिकं रूपं प्रथमं दर्श्यते — विगतकल्मषाः सन्तः काले नवाग्रयणपूजाभिः पितृदेवताः अभ्यर्च्य कृताग्रयणकाः जाताः; जनपदाः प्राज्यकामाः सम्पन्नतरगोरसाः च; विजिगीषवः महीपालाः यात्रार्थं विचरन्ति — हेमन्तः एव यात्रायाः ऋतुः इति राजनीतिशास्त्रम् अपि अनुसृतम्। ‘विगतकल्मषाः’ इति पदेन यज्ञस्य फलम् अपि सूचितम् — नवधान्यस्य भोगात् पूर्वं देवपितृभ्यः अर्पणम् एव पापनिवृत्तेः उपायः। ‘सम्पन्नतरगोरसाः’ इति पदेन हेमन्ते गवां क्षीरस्य आधिक्यं सूचितम्, यत् कृषिप्रधानस्य जनपदस्य समृद्धेः चिह्नम्। राज्ञां यात्रा अपि अस्मिन् एव काले उचिता, यतः मार्गाः शुष्काः, नद्यः च अल्पजलाः भवन्ति — एवं ऋतुवर्णनं लोकव्यवहारेण सह ग्रथितम्। ‘कृताग्रयणकाः’ इति पदेन विधेः समाप्तिः अपि सूचिता। ततः दिशां वर्णनम् — अन्तकसेवितां दक्षिणां दिशं सूर्ये दृढं सेवमाने उत्तरा दिक् विहीनतिलका स्त्री इव न प्रकाशते। उपमा अत्र मार्मिका, यतः तिलकः स्त्रियाः सौभाग्यचिह्नम्। ‘सेवमाने दृढं सूर्ये’ इति पदेन दक्षिणायनस्य प्रकर्षः सूचितः। प्रकृत्या हिमकोशाढ्यः इदानीं च दूरसूर्यः हिमवान् यथार्थनामा सुव्यक्तं जातः — नाम्नः अर्थः ऋतुना एव सिद्धः इति चमत्कारः। ‘हिमवान्हिमवान्’ इति शब्दद्वयेन यमकम् इव आभाति — नाम च गुणः च एकत्र मिलितौ। यः पर्वतः ग्रीष्मे केवलं नाम्ना हिमवान्, सः इदानीं वस्तुतः अपि हिमवान् जातः। दिवसाः अत्यन्तसुखसंचाराः, मध्याह्ने स्पर्शतः सुखाः, सुभगादित्याः, छायासलिलदुर्भगाः; मृदुसूर्याः सनीहाराः पटुशीताः समारुताः शून्यारण्याः हिमध्वस्ताः च भान्ति। दिवसानां वर्णने विरोधः एव अलङ्कारः — आतपः सुभगः, छाया जलं च दुर्भगे; यत् ग्रीष्मे विपरीतम् आसीत्, तत् इह व्यत्यस्तम्। रात्रयः अपि परिवृत्ताः — आकाशशयनं निवृत्तम्, त्रियामाः हिमारुणाः शीताः वृद्धतरायामाः च जाताः।
First the season is shown in the life of the people. Good men, their faults washed away, have honoured the ancestors and the gods with offerings from the new harvest and performed the first-fruits rite in its season; for offering new grain to gods and ancestors before enjoying it oneself is a way of freeing oneself from sin. The country folk have all they could wish for and plenty of milk — in winter the cows give more, a sign of prosperity in a farming land. And kings eager for conquest are on the march, for the science of statecraft too names winter as the season for campaigns, when the roads are dry and the rivers low; so the description of the season is woven into the life of the world. Then the quarters of the sky: since the sun keeps firmly to the southern quarter, the quarter of Death, the northern quarter gives no light, like a woman who has lost the mark on her forehead — a poignant image, for that mark is the sign of a married woman's good fortune. Himavān, rich by nature in hoards of snow and now far from the sun, plainly lives up to its name, ‘the snowy one’: the mountain that in summer is snowy in name only is now snowy in truth, name and quality joined in one. The days are very pleasant for moving about and warm to the touch at midday; their sunshine is welcome but their shade and water are not, the reverse of summer. With the sun grown mild, with mist, biting cold and wind, the forests empty and everything beaten down by frost, so the days appear. And the nights too have changed: sleeping under the open sky is over, and the nights of three watches, reddened by frost, are cold and grown longer.
३चन्द्रः, ज्योत्स्ना, पश्चिमवायुः, बाष्पच्छन्नानि अरण्यानि, शालयः, सूर्यातपः
१३रविसंक्रान्तसौभाग्यस्तुषारारुणमण्डलः।
निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते॥
१४ज्योत्स्ना तुषारमलिना पौर्णमास्यां न राजते।
सीतेव चातपश्यामा लक्ष्यते न च शोभते॥
१५प्रकृत्या शीतलस्पर्शो हिमविद्धश्च साम्प्रतम्।
प्रवाति पश्चिमो वायुः काले द्विगुणशीतलः॥
१६बाष्पच्छन्नान्यरण्यानि यवगोधूमवन्ति च।
शोभन्तेऽभ्युदिते सूर्ये नदद्भिः क्रौञ्चसारसैः॥
१७खर्जूरपुष्पाकृतिभिः शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः।
शोभन्ते किंचिदालम्बाः शालयः कनकप्रभाः॥
१८मयूखैरुपसर्पद्भिर्हिमनीहारसंवृतैः।
दूरमभ्युदितः सूर्यः शशाङ्क इव लक्ष्यते॥
१९आग्राह्यवीर्यः पूर्वाह्णे मध्याह्ने स्पर्शतः सुखः।
संरक्तः किंचिदापाण्डुरातपः शोभते क्षितौ॥
ज्योतिषां वर्णनम् आरभ्यते — रविणा संक्रान्तसौभाग्यः तुषारारुणमण्डलः चन्द्रमाः निःश्वासान्धः आदर्शः इव न प्रकाशते। उपमा गृहोपयोगिनी, अतः अतीव स्पर्शनीया। ज्योत्स्ना तुषारमलिना पौर्णमास्याम् अपि न राजते — ‘सीता इव आतपश्यामा लक्ष्यते, न तु शोभते’ इति उपमया कविः एकपदेन एव सीतायाः वनक्लेशं सूचयति; एषा एव अस्मिन् सर्गे करुणस्य एका रेखा। ‘तुषारमलिना’ इति पदेन ज्योत्स्नायाः शुभ्रता एव मलिना जाता इति विरोधः। प्रकृत्या शीतलस्पर्शः पश्चिमः वायुः हिमविद्धः सन् काले द्विगुणशीतलः प्रवाति। ‘काले’ इति पदेन प्रातःकालः एव गृह्यते, यदा शैत्यं द्विगुणं भवति। बाष्पच्छन्नानि यवगोधूमवन्ति अरण्यानि अभ्युदिते सूर्ये नदद्भिः क्रौञ्चसारसैः सह शोभन्ते। खर्जूरपुष्पाकृतिभिः पूर्णतण्डुलैः शिरोभिः किंचित् आलम्बाः कनकप्रभाः शालयः शोभन्ते — कृषिजीवनस्य चित्रम् अत्र प्रविशति। यवगोधूमक्षेत्राणि, क्रौञ्चसारसानां नादः, शालीनां कनकप्रभा च — एतैः त्रिभिः चित्रैः वनं ग्रामं च मिश्रयन् कविः जनपदस्य समृद्धिम् एव ऋतुशोभायां योजयति। हिमनीहारसंवृतैः उपसर्पद्भिः मयूखैः दूरम् अभ्युदितः अपि सूर्यः शशाङ्कः इव लक्ष्यते। ‘शशाङ्क इव लक्ष्यते’ इति उपमा सर्वानुभवसिद्धा — हेमन्ते प्रभाते सूर्यमण्डलं मन्दप्रभं चन्द्रमण्डलम् इव दृश्यते। आतपः पूर्वाह्णे आग्राह्यवीर्यः, मध्याह्ने स्पर्शतः सुखः, संरक्तः किंचित् आपाण्डुः च सन् क्षितौ शोभते।
Then the heavenly lights are described. The moon, its splendour taken over by the sun and its disc reddened by frost, gives no light, like a mirror dimmed by breath — a homely image that touches us all the more. The moonlight, stained with frost, does not shine even at the full moon; like Sītā darkened by the sun, it can be seen but it does not shine. With that single comparison the poet hints at Sītā's hardship in the forest, the one thread of pathos in this sarga; and there is a paradox in the whiteness of moonlight itself being stained. The west wind, cold to the touch by nature and now pierced with frost, blows at this hour, the early morning, twice as cold. The forests are veiled in mist, and so are the fields of barley and wheat; when the sun has risen they are lovely, loud with the calls of curlews and cranes. The rice plants, golden, their heads shaped like date-palm flowers and full of grain, bend a little and are beautiful to see. Here the life of the farm enters the picture; with the barley and wheat fields, the cries of curlews and cranes and the golden rice, the poet blends forest and village and joins the prosperity of the country to the beauty of the season. The sun, its rays creeping slowly out through frost and mist, looks like the moon even when it has long risen — a sight everyone knows, the winter sun at dawn as dim as the moon. The sunlight has no force in the forenoon, is pleasant to the touch at midday, and lies on the earth a little reddened and a little pale.
४वनभूमिः, तृषितः द्विरदः, जलचारिणः विहगाः, वनराजयः, सरितः, कमलाकराः
२०अवश्यायनिपातेन किंचित्प्रक्लिन्नशाद्वला।
वनानां शोभते भूमिर्निविष्टतरुणातपा॥
२१स्पृशन्सुविपुलं शीतमुदकं द्विरदः सुखम्।
अत्यन्ततृषितो वन्यः प्रतिसंहरते करम्॥
२२एते हि समुपासीना विहगा जलचारिणः।
नावगाहन्ति सलिलमप्रगल्भा इवाहवम्॥
२३अवश्यायतमोनद्धा नीहारतमसावृताः।
प्रसुप्ता इव लक्ष्यन्ते विपुष्पा वनराजयः॥
२४बाष्पसंछन्नसलिला रुतविज्ञेयसारसाः।
हिमार्द्रवालुकैस्तीरैः सरितो भान्ति साम्प्रतम्॥
२५तुषारपतनाच्चैव मृदुत्वाद्भास्करस्य च।
शैत्यादगाग्रस्थमपि प्रायेण रसवज्जलम्॥
२६जराजर्जरितैः पत्रैः शीर्णकेसरकर्णिकैः।
नालशेषा हिमध्वस्ता न भान्ति कमलाकराः॥
अनन्तरं भूमेः जलस्य च वर्णनम् — षड्भिः श्लोकैः जलं, स्थलम्, पशुः, पक्षी, वनम्, पद्मम् इति क्रमेण प्रकृतेः सर्वाणि अङ्गानि स्पृष्टानि। अवश्यायनिपातेन किंचित् प्रक्लिन्नशाद्वला वनानां भूमिः निविष्टतरुणातपा सती शोभते। ‘प्रक्लिन्नशाद्वला’ इति पदेन अवश्यायस्य स्पर्शः एव अनुभूयते; ‘निविष्टतरुणातपा’ इति समासे च बालसूर्यस्य मृदुः प्रकाशः तृणेषु निविष्टः इव चित्रितः। ततः त्रीणि सजीवानि चित्राणि — अत्यन्ततृषितः वन्यः द्विरदः सुविपुलं शीतम् उदकं सुखं स्पृशन् अपि करं प्रतिसंहरते; समुपासीनाः जलचारिणः विहगाः सलिलं न अवगाहन्ते, अप्रगल्भाः आहवम् इव; अवश्यायतमोनद्धाः नीहारतमसावृताः विपुष्पाः वनराजयः प्रसुप्ताः इव लक्ष्यन्ते। द्विरदस्य करप्रतिसंहरणम् अतीव सूक्ष्मम् अवलोकनम्, विहगानां च अप्रगल्भोपमा युद्धरूपकेण रञ्जिता — वीरकाव्ये ऋतुवर्णनम् अपि वीररसस्य छायाम् अनुसरति। द्विरदस्य चित्रे क्रियापदानि क्रमेण योजितानि — स्पृशन्, तृषितः, प्रतिसंहरते; इच्छायाः शैत्यस्य च विरोधः एकस्मिन् एव श्लोके निबद्धः। विहगानां चित्रे ‘अप्रगल्भाः’ इति पदम् आहवेन सह योजितम्, अतः वीररसस्य छाया अत्र अपि दृश्यते। वनराजीनां ‘प्रसुप्ताः इव’ इति उपमा ‘विपुष्पाः’ इति विशेषणेन पुष्टा — पुष्पाभावः एव सुप्तिः। ततः सरितः बाष्पसंछन्नसलिलाः रुतविज्ञेयसारसाः हिमार्द्रवालुकैः तीरैः भान्ति। तुषारपतनात् भास्करस्य मृदुत्वात् शैत्याच्च अगाग्रस्थम् अपि जलं प्रायेण रसवत् जातम्। सरितां वर्णने श्रवणम् एव प्रमाणम्, न दर्शनम् — ‘रुतविज्ञेयसारसाः’ इति पदेन बाष्पस्य घनत्वं सूचितम्। जलस्य रसवत्त्वे च कविः स्वयम् एव कारणत्रयं गणयति — तुषारपतनम्, भास्करस्य मृदुत्वम्, शैत्यं च। अन्ते जराजर्जरितैः पत्रैः शीर्णकेसरकर्णिकैः युक्ताः हिमध्वस्ताः नालशेषाः कमलाकराः न भान्ति — शोभायाः नाशेन ऋतुवर्णनम् उपसंह्रियते, तेन च अग्रिमस्य विरहवर्णनस्य भूमिका रच्यते।
Next the land and waters are described, touching in turn water, ground, beast, bird, forest and lotus. The floor of the woods, its grass a little damp with dew, is lovely with the young sunlight settled on it — we can almost feel the dew, and the gentle light of the early sun seems to rest in the grass. Then come three living pictures. A wild elephant, though desperately thirsty, touches the broad cold water with pleasure and then draws his trunk back — a most delicate observation, in which desire and cold are set against each other in a single verse. Water birds sit close by the water but will not plunge in, like timid men before a battle; in a heroic poem even the description of a season takes on the colour of war. And the rows of forest trees, bound in the darkness of dew and wrapped in the gloom of mist, stripped of their flowers, look as though they were asleep — the absence of flowers is itself their sleep. The rivers, their water veiled in vapour, their cranes known only by their cries, shine with banks of sand wet with frost; it is hearing, not sight, that tells us of the cranes, so thick is the mist. Because of the falling frost, the mildness of the sun and the cold, even water standing on a mountaintop has become sweet to the taste; the poet himself names the three causes. Last of all, the lotus beds, laid low by frost, their leaves worn out with age and their filaments and seed-cups withered, reduced to bare stalks, have lost their beauty. With the ruin of beauty the description of the season closes, and the ground is prepared for the longing that follows.
५भरतस्य तपःस्मरणम्, सरयूगमनम्, गुणवर्णनम्, स्वर्गजयः
२७अस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्र काले दुःखसमन्वितः।
तपश्चरति धर्मात्मा त्वद्भक्त्या भरतः पुरे॥
२८त्यक्त्वा राज्यं च मानं च भोगांश्च विविधान्बहून्।
तपस्वी नियताहारः शेते शीते महीतले॥
२९सोऽपि वेलामिमां नूनमभिषेकार्थमुद्यतः।
वृतः प्रकृतिभिर्नित्यं प्रयाति सरयूं नदीम्॥
३०अत्यन्तसुखसंवृद्धः सुकुमारो हिमार्दितः।
कथं त्वपररात्रेषु सरयूमवगाहते॥
३१पद्मपत्रेक्षणः श्यामः श्रीमान्निरुदरो महान्।
धर्मज्ञः सत्यवादी च ह्रीनिषेवी जितेन्द्रियः॥
३२प्रियाभिभाषी मधुरो दीर्घबाहुररिंदमः।
संत्यज्य विविधान्सौख्यानार्यं सर्वात्मनाश्रितः॥
३३जितः स्वर्गस्तव भ्रात्रा भरतेन महात्मना।
वनस्थमपि तापस्ये यस्त्वामनुविधीयते॥
३४न पित्र्यमनुवर्तन्ते मातृकं द्विपदा इति।
ख्यातो लोकप्रवादोऽयं भरतेनान्यथा कृतः॥
ऋतुवर्णनात् सहसा लक्ष्मणः भरतं स्मरति — ‘हे पुरुषव्याघ्र, अस्मिन् काले दुःखसमन्वितः धर्मात्मा भरतः त्वद्भक्त्या पुरे तपः चरति; राज्यं मानं विविधान् बहून् भोगांश्च त्यक्त्वा तपस्वी नियताहारः सन् शीते महीतले शेते।’ ‘अस्मिन् तु काले’ इति पदेन वर्णनात् कथायां सहसा सङ्क्रमणं कृतम्; ऋतुः एव स्मृतेः निमित्तम्। ऋतोः शैत्यं यत् इह वर्णितम्, तत् एव तत्र भरतस्य क्लेशः इति संयोजनेन वर्णनं कथायां निबद्धम्। ‘दुःखसमन्वितः’ इति पदेन भरतस्य तपः न स्वेच्छया, अपितु वियोगदुःखेन प्रेरितम् इति सूचितम्; ‘नियताहारः’ इति पदेन व्रतस्य कठोरता, ‘शीते महीतले शेते’ इति च ऋतुना सह योजना। अत्र ‘नूनम्’ इति पदेन लक्ष्मणः न निश्चयं वदति, अपितु अनुमानम् एव — दूरस्थस्य भ्रातुः दशा कल्पनया एव ज्ञेया। ‘सः अपि नूनम् इमां वेलाम् अभिषेकार्थम् उद्यतः प्रकृतिभिः वृतः नित्यं सरयूं नदीं प्रयाति; अत्यन्तसुखसंवृद्धः सुकुमारः हिमार्दितः सः अपररात्रेषु कथं सरयूम् अवगाहते?’ अत्र भ्रात्रोः समकालिका क्रिया — उभौ अपि प्रभाते नद्यां स्नानाय गच्छतः — कविना मार्मिकतया योजिता। ‘प्रकृतिभिर्वृतः’ इति पदेन भरतः त्यक्तराज्यः अपि प्रजाभिः परिवृतः एव इति विरोधः दर्शितः — राज्यं त्यक्तम्, किन्तु राजधर्मः न त्यक्तः। ततः भरतस्य गुणाः गण्यन्ते — पद्मपत्रेक्षणः, श्यामः, श्रीमान्, निरुदरः, महान्, धर्मज्ञः, सत्यवादी, ह्रीनिषेवी, जितेन्द्रियः, प्रियाभिभाषी, मधुरः, दीर्घबाहुः, अरिंदमः; विविधानि सौख्यानि संत्यज्य सः सर्वात्मना आर्यम् आश्रितः। एतानि विशेषणानि क्रमेण शरीरस्य, शीलस्य, वाचः, बलस्य च वर्णनं कुर्वन्ति; अन्ते ‘सर्वात्मना आश्रितः’ इति पदेन सर्वं समाहितम्। अन्ते द्वौ निष्कर्षौ — ‘वनस्थम् अपि त्वाम् अनुविधीयते इति तव भ्रात्रा महात्मना भरतेन स्वर्गः जितः’, तथा ‘द्विपदाः पित्र्यं न अनुवर्तन्ते, मातृकम् एव इति यः लोकप्रवादः ख्यातः, सः भरतेन अन्यथा कृतः’ इति। द्वितीयेन वचनेन एव अग्रिमः कैकेयीविषयकः प्रश्नः उपक्रान्तः।
From the description of the season Lakṣmaṇa suddenly turned to Bharata: ‘At this season, tiger among men, righteous Bharata, full of sorrow, is practising austerities in the city out of devotion to you. He has given up the kingdom, honour and every kind of pleasure, lives as an ascetic on restricted food, and sleeps on the cold ground.’ The season itself prompts the memory: the cold described here is the very hardship Bharata endures there, and so the description is bound into the story. ‘Full of sorrow’ shows that his austerity sprang not from choice but from the grief of separation. ‘Surely at just this hour he too is making ready to bathe, and goes as always to the river Sarayū, surrounded by his ministers and people. Raised in the greatest comfort, delicate as he is, tormented by the cold — how can he plunge into the Sarayū in the last watch of the night?’ With ‘surely’ Lakṣmaṇa speaks not with certainty but by inference; the state of a distant brother can only be imagined. The poet movingly sets the two brothers' actions side by side, both going down to a river at dawn to bathe. And there is a contrast in Bharata surrounded by his people: the kingdom he had given up, but not a king's duty. Then Lakṣmaṇa counted Bharata's virtues: ‘Lotus-eyed, dark, glorious, slender-waisted, noble, knowing dharma, truthful, modest, master of his senses, kind and gentle in speech, long-armed, a subduer of foes — he has given up every comfort and devoted himself wholly to his noble brother.’ The epithets describe in turn his body, his character, his speech and his strength, and ‘wholly devoted’ gathers them all together. Finally Lakṣmaṇa drew two conclusions: ‘Your great-souled brother Bharata has won heaven, for he shapes his life after yours in penance, though it is you who live in the forest.’ And: ‘The saying famous in the world, that men take after their mother and not their father, Bharata has proved false.’ With that second remark he opens the question about Kaikeyī that follows.
६कैकेय्याः विषये प्रश्नः, रामस्य निवारणम्, भरतस्मरणम्
३५भर्ता दशरथो यस्याः साधुश्च भरतः सुतः।
कथं नु साम्बा कैकेयी तादृशी क्रूरदर्शिनी॥
३६इत्येवं लक्ष्मणे वाक्यं स्नेहाद्वदति धार्मिके।
परिवादं जनन्यास्तमसहन्राघवोऽब्रवीत्॥
३७न तेऽम्बा मध्यमा तात गर्हितव्या कदाचन।
तामेवेक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कथां कुरु॥
३८निश्चितैव हि मे बुद्धिर्वनवासे दृढव्रता।
भरतस्नेहसंतप्ता बालिशीक्रियते पुनः॥
३९संस्मराम्यस्य वाक्यानि प्रियाणि मधुराणि च।
हृद्यान्यमृतकल्पानि मनःप्रह्लादनानि च॥
४०कदा ह्यहं समेष्यामि भरतेन महात्मना।
शत्रुघ्नेन च वीरेण त्वया च रघुनन्दन॥
लक्ष्मणस्य वचनं प्रश्नेन समाप्यते — ‘यस्याः भर्ता दशरथः, सुतश्च साधुः भरतः, सा साम्बा कैकेयी कथं नु तादृशी क्रूरदर्शिनी जाता?’ प्रश्नः सन्देहरूपः अपि वस्तुतः निन्दा एव; लक्ष्मणस्य स्वभावसिद्धः आवेगः अत्र पुनः प्रकटितः। इत्येवं धार्मिके लक्ष्मणे स्नेहात् वाक्यं वदति सति राघवः जनन्याः तं परिवादम् असहन् अब्रवीत् — ‘हे तात, ते मध्यमा अम्बा कदाचन न गर्हितव्या। ताम् एव इक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कथां कुरु।’ ‘मध्यमा अम्बा’ इति सम्बोधनेन रामः कैकेयीं मातृस्थाने एव स्थापयति, न सापत्नीस्थाने; ‘कदाचन’ इति पदेन च निषेधः सर्वकालिकः कृतः। मातृनिन्दायाः निषेधः रामस्य शीलस्य मूलं दर्शयति — यः स्वयं तया निर्वासितः, सः एव तस्याः निन्दां न सहते। ततः सः स्वम् अन्तरङ्गं प्रकटयति — ‘वनवासे दृढव्रता निश्चिता एव मम बुद्धिः, तथापि भरतस्नेहसंतप्ता सती पुनः बालिशीक्रियते।’ धीरस्य अपि स्नेहेन चाञ्चल्यम् इति आत्मनिवेदनम् अत्र अतीव मानवीयम्। ‘बालिशीक्रियते’ इति कर्मणि प्रयोगेण बुद्धेः वैवश्यम् एव सूचितम् — सा स्वयं न चलति, अपितु स्नेहेन चाल्यते। ‘तस्य प्रियाणि मधुराणि हृद्यानि अमृतकल्पानि मनःप्रह्लादनानि च वाक्यानि संस्मरामि। हे रघुनन्दन, कदा नु अहं महात्मना भरतेन वीरेण शत्रुघ्नेन त्वया च सह समेष्यामि?’ इति प्रश्नेन विलापः शिखरं प्राप्नोति। एतौ द्वौ श्लोकौ समीक्षितसंस्करणे न स्तः।
Lakṣmaṇa ended with a question: ‘How could Kaikeyī, whose husband is Daśaratha and whose son is the good Bharata, have become a mother of such cruel outlook?’ Though framed as a question, it was really a condemnation, and Lakṣmaṇa's natural vehemence showed itself again. While righteous Lakṣmaṇa was speaking out of affection, Rāghava could not bear that censure of his mother and said: ‘You must never find fault with our middle mother, dear brother. Speak instead of Bharata, lord of the Ikṣvākus, as you were doing.’ By calling her ‘our middle mother’ Rāma keeps Kaikeyī in the place of a mother, not a rival queen, and ‘never’ makes the prohibition hold for all time. His forbidding any blame of his mother shows the root of his character: he whom she had exiled was the one who would not hear her blamed. Then he revealed his own heart: ‘My mind is settled and firm in its vow to live in the forest, yet when it burns with love for Bharata it becomes childish again.’ This confession, that even a steadfast man is shaken by affection, is deeply human; the mind does not waver of itself but is moved by love. ‘I keep remembering his words, dear and sweet, delightful, like nectar, gladdening the heart. When shall I be together again with the great-souled Bharata, with the heroic Śatrughna, and with you, Raghunandana?’ With that question his lament reaches its height.
७गोदावर्याम् अभिषेकः, तर्पणम्, सूर्योपस्थानम्, रामस्य शोभा
४१इत्येवं विलपंस्तत्र प्राप्य गोदावरीं नदीम्।
चक्रेऽभिषेकं काकुत्स्थः सानुजः सह सीतया॥
४२तर्पयित्वाथ सलिलैस्तैः पितॄन्दैवतानपि।
स्तुवन्ति स्मोदितं सूर्यं देवताश्च तथानघाः॥
४३कृताभिषेकः स रराज रामः सीताद्वितीयः सह लक्ष्मणेन।
कृताभिषेकस्त्वगराजपुत्र्या रुद्रः सनन्दिर्भगवानिवेशः॥
एवं विलपन् काकुत्स्थः तत्र गोदावरीं नदीं प्राप्य सानुजः सीतया सह अभिषेकं चकार — विलापः क्रियया शमितः, नित्यकर्म तु न त्यक्तम्। ‘सानुजः सीतया सह’ इति पदेन त्रयाणाम् अपि सहचर्यं सूचितम्, यत् अस्मिन् काण्डे अन्तिमं शान्तं चित्रम्। ततः तैः सलिलैः पितॄन् देवतानपि च तर्पयित्वा ते अनघाः उदितं सूर्यं देवताश्च तुष्टुवुः। स्नानं, तर्पणम्, सूर्योपस्थानम् इति क्रमः आह्निकविधेः यथावत् अनुसृतः। ‘अनघाः’ इति विशेषणेन त्रयाणाम् अपि निष्पापता उक्ता — तपस्विजीवनस्य फलम् एव तत्। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन चित्रं पूरयति — कृताभिषेकः रामः सीताद्वितीयः लक्ष्मणेन सह तथा रराज, यथा अगराजपुत्र्या सनन्दिना च सह कृताभिषेकः भगवान् रुद्रः। उपमया दम्पत्योः देवत्वं सूचितम्, अनुजस्य च नन्दिस्थाने स्थापनेन तस्य नित्यसेवकत्वम्। शान्तेन दिव्येन च चित्रेण सर्गः समाप्यते; अग्रिमे सर्गे तु एतस्याम् एव शान्तौ शूर्पणखा प्रविशति इति विरोधः कवेः योजना।
Lamenting in this way, Kākutstha reached the river Godāvarī and bathed there with his brother and Sītā; his grief was calmed by action, and the daily rite was not neglected. That all three bathed together makes this the last peaceful picture of the three in this kāṇḍa. Then, having offered the waters to the ancestors and the gods, the three sinless ones praised the risen sun and the other deities — bathing, offering of water and worship of the sun, the daily rite followed in its proper order; ‘sinless’ names the purity that is the fruit of an ascetic's life. His bath done, Rāma, with Sītā at his side and Lakṣmaṇa beside him, shone as the Lord Rudra shines when he has bathed with the daughter of the mountain king and with Nandin. The comparison suggests the divinity of the couple, and by setting the younger brother in Nandin's place it marks him as the ever-faithful servant. So the sarga ends with a peaceful, divine picture — and it is the poet's design that into this very peace Śūrpaṇakhā will enter in the sarga that follows.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- हेमन्त + ऋतु — अत्र गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्) अपेक्षितः, किन्तु मुद्रणे विसन्धिः एव रक्षितः (आर्षप्रयोगः); समीक्षितसंस्करणे अपि ‘hemanta ṛtuḥ’ इति पृथक्
- समासः
- हेमन्तः एव ऋतुः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्रययौ + अभिषेकार्थम् → प्रययावभिषेकार्थम् — अयादिसन्धिः (औ + अ = आव् + अ); अभिषेक + अर्थम् → अभिषेकार्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अभिषेकस्य अर्थम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘प्रययौ’ लिट् प्रथमपुरुषः एकवचनम्; ‘अभिषेकार्थम्’ अव्ययीभाववत् प्रयुक्तम्
- सन्धिः
- पृष्ठतः + अनुव्रजन् → पृष्ठतोऽनुव्रजन् — विसर्गसन्धिः सह पूर्वरूपेण (अः + अ = ओ ऽ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (शतृप्रत्ययान्तम्)
- सन्धिः
- प्रियम् + वद → प्रियंवद — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- प्रियं वदति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सम्बोधनम्, प्रथमा एकवचनम्
- सन्धिः
- नव + अग्रयण → नवाग्रयण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- नवेन अग्रयणेन कृताः पूजाः — तृतीयातत्पुरुषगर्भः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- विहीनतिलका + इव → विहीनतिलकेव — गुणसन्धिः (आ + इ = ए)
- समासः
- विहीनः तिलकः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘स्त्री’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- कोश + आढ्य → कोशाढ्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- हिमकोशैः आढ्यः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- यथा + अर्थ → यथार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- यथार्थं नाम यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निःश्वास + अन्ध → निःश्वासान्ध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- निःश्वासेन अन्धः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘आदर्शः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- च + आतप → चातप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- आतपेन श्यामा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- बाष्प + छन्न → बाष्पच्छन्न — छकारस्य पूर्वं चकारागमः (तुक्)
- समासः
- बाष्पेण छन्नानि — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
- सन्धिः
- पुष्प + आकृति → पुष्पाकृति — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- खर्जूरपुष्पस्य आकृतिः इव आकृतिः येषां तानि — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘शिरोभिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘आ + ग्रह्’ इत्यस्मात् ण्यत्प्रत्ययान्तम्; मुद्रणे दीर्घः आकारः स्पष्टः, समीक्षितसंस्करणे तु ‘agrāhya’ इति नञ्पूर्वकम्
- समासः
- आग्राह्यं (दुर्ग्रहणीयं) वीर्यं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘आतपः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- तरुण + आतप → तरुणातप — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- निविष्टः तरुणातपः यस्यां सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भूमिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- तमस् + नद्ध → तमोनद्ध — विसर्गस्य उत्वं ततः गुणः (अस् + न = ओ न)
- समासः
- अवश्यायस्य तमसा नद्धाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्
- सन्धिः
- हिम + आर्द्र → हिमार्द्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- हिमेन आर्द्राः वालुकाः येषु तैः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘तीरैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शैत्यात् + अगाग्रस्थम् → शैत्यादगाग्रस्थम् — जश्त्वसन्धिः (त् + अ = द्); अग + अग्र → अगाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- अगस्य (पर्वतस्य) अग्रे तिष्ठति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (नपुंसकलिङ्गे, ‘जलम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- रसवत् + जलम् → रसवज्जलम् — श्चुत्वसन्धिः (त् + ज = ज् + ज)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘रस’ शब्दात् मतुप्प्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- त्वत् + भक्ति → त्वद्भक्ति — जश्त्वसन्धिः (त् + भ = द् + भ)
- समासः
- त्वयि भक्तिः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (हेत्वर्थे)
- सन्धिः
- पत्र + ईक्षण → पत्रेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- पद्मपत्रे इव ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निः + उदर → निरुदर — विसर्गस्य रेफादेशः (स्वरे रः)
- समासः
- निर्गतम् उदरं यस्य सः — प्रादिबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सर्वात्मना + आश्रितः → सर्वात्मनाश्रितः — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
- समासः
- सर्वः आत्मा येन तेन — बहुव्रीहिगर्भम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सा + अम्बा → साम्बा — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति — सर्वनाम नामपदेन सह सन्धिना युक्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- स्नेहात् + वदति → स्नेहाद्वदति — जश्त्वसन्धिः (त् + व = द् + व)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘स्नेहात्’ पञ्चमी एकवचनम्; ‘वदति’ सप्तमी एकवचनम् (सति सप्तमी)
- सन्धिः
- एव + इक्ष्वाकुनाथस्य → एवेक्ष्वाकुनाथस्य — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
- समासः
- इक्ष्वाकूणां नाथः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘ताम्’ द्वितीया एकवचनम्; ‘इक्ष्वाकुनाथस्य’ षष्ठी एकवचनम्
- सन्धिः
- बालिश + च्विप्रत्ययः → बालिशी (अन्त्यस्वरस्य ईत्वम्), ततः ‘कृ’ धातुना योगः
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- लट् लकारः, कर्मणि प्रयोगः, प्रथमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- मनस् + प्रह्लादन → मनःप्रह्लादन — सकारस्य विसर्गः (खरि)
- समासः
- मनसः प्रह्लादनानि — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (नपुंसकलिङ्गे)
- सन्धिः
- विलपन् + तत्र → विलपंस्तत्र — नकारस्य अनुस्वारः सह सकारागमेन (रुत्वादिविधिः)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (शतृप्रत्ययान्तम्)
- सन्धिः
- चक्रे + अभिषेकम् → चक्रेऽभिषेकम् — पूर्वरूपसन्धिः (ए + अ = ए, अवग्रहेण सूचितः)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘चक्रे’ लिट् आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः एकवचनम्
- सन्धिः
- तर्पयित्वा + अथ → तर्पयित्वाथ — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- ‘तर्पयित्वा’ क्त्वान्तम् अव्ययम्
- सन्धिः
- ‘पितृ’ इति ऋकारान्तात् द्वितीयाबहुवचने दीर्घः ॠकारः (ॠकारादेशः)
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्
- सन्धिः
- स्म + उदितम् → स्मोदितम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्म’ इति निपातः
- विभक्तिः
- ‘उदितम्’ द्वितीया एकवचनम्
- सन्धिः
- इव + ईशः → इवेशः — गुणसन्धिः (अ + ई = ए); भगवान् + इव → भगवानिव — नकारस्य अनुनासिकरक्षणम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘इव’ इति उपमावाचकम् अव्ययम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्