- सन्धिः
- कृत + अभिषेक → कृताभिषेक — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतः अभिषेकः येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरण्यकाण्डम् — सप्तदशः सर्गः
शूर्पणखायाः प्रणययाचनम्
आश्रमप्रत्यागमनम्, शूर्पणखायाः आगमनम्, रामस्य आत्मपरिचयः, तस्याः प्रणययाचना सीतानिन्दा च
अस्मिन् सर्गे गोदावर्याः तीरात् प्रत्यागताः रामः सीता लक्ष्मणश्च पर्णशालायां सुखेन वसन्ति; महर्षिभिः पूज्यमानः रामः चित्रया चन्द्रमाः इव विराजते। तत्र यदृच्छया रावणस्य भगिनी शूर्पणखा आगत्य रामं दृष्ट्वा कामेन मुह्यति। कविः विरोधालङ्कारेण तयोः वैषम्यं वर्णयति — सुमुखः दुर्मुखी, वृत्तमध्यः महोदरी, तरुणः वृद्धा इति। सा रामं पृच्छति, रामश्च ऋजुबुद्ध्या दशरथपुत्रत्वं लक्ष्मणसीतयोः परिचयं धर्मार्थं वनवासं च कथयति। प्रतिप्रश्ने सा आत्मानं कामरूपिणीं राक्षसीं शूर्पणखां रावणकुम्भकर्णविभीषणखरदूषणानां भगिनीं च निवेदयति। अन्ते सा रामं भर्तारं वृणीते, सीतां च निन्दन्ती तां लक्ष्मणेन सह भक्षयिष्यामि इति वदति। रामः तु प्रहस्य प्रत्युत्तरम् आरभते।
१गोदावरीतीरात् आश्रमप्रत्यागमनं पर्णशालायां सुखनिवासश्च
१कृताभिषेको रामस्तु सीता सौमित्रिरेव च।
तस्माद्गोदावरीतीरात्ततो जग्मुः स्वमाश्रमम्॥
२आश्रमं तमुपागम्य राघवः सहलक्ष्मणः।
कृत्वा पौर्वाह्णिकं कर्म पर्णशालामुपागमत्॥
३उवास सुखितस्तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः।
स रामः पर्णशालायामासीनः सह सीतया॥
४विरराज महाबाहुश्चित्रया चन्द्रमा इव।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा चकार विविधाः कथाः॥
पूर्वस्मिन् सर्गे हेमन्तर्तुवर्णनानन्तरं गोदावर्याः तीरे कृताभिषेकाः रामः सीता लक्ष्मणश्च देवान् पितॄंश्च तर्पितवन्तः, उदितं च सूर्यं तुष्टुवुः। अस्मिन् सर्गे ते तस्मात् तीरात् स्वम् आश्रमं प्रत्यागच्छन्ति। आश्रमं प्राप्य राघवः लक्ष्मणेन सह पौर्वाह्णिकं कर्म समाप्य पर्णशालाम् उपागमत्। तत्र सः महर्षिभिः पूज्यमानः सुखितः उषितवान् — वनवासः अत्र न क्लेशरूपः, अपितु शान्तस्य तपोमयस्य जीवनस्य रूपेण वर्णितः। कविः पदद्वयेन एव तस्य दशां सूचयति — ‘सुखितः’ इति अन्तःस्थितिम्, ‘पूज्यमानः’ इति बाह्यां प्रतिष्ठाम्। पर्णशालायां सीतया सह आसीनः महाबाहुः रामः चित्रानक्षत्रेण युक्तः चन्द्रमाः इव विरराज — एषा उपमा दम्पत्योः सौन्दर्यं परस्परानुरूप्यं सौम्यतां च सूचयति; चन्द्रचित्रयोः नित्यसाहचर्यम् इव रामसीतयोः अपि। भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह सः विविधाः कथाः चकार — तपोवने अपि सोदर्यस्नेहः न क्षीणः। एवं कविः शान्तं सुखमयं च चित्रं स्थापयति, यस्मिन् अनन्तरम् एव शूर्पणखायाः आगमनेन महान् क्षोभः उत्पत्स्यते। सुखचित्रस्य अनन्तरम् एव आपत्तेः निवेशः — इति रामायणस्य प्रसिद्धा रचनारीतिः अत्र अपि दृश्यते; अस्मात् एव सर्गात् अरण्यकाण्डस्य मुख्या कथा प्रवर्तते।
In the previous sarga, after the description of winter, Rāma, Sītā and Lakṣmaṇa bathed on the bank of the Godāvarī, offered water to the gods and ancestors, and praised the rising sun. Now they went back from that riverbank to their own hermitage. There Rāghava and Lakṣmaṇa performed the morning rites, and Rāma entered the leaf hut. He lived there in comfort, honoured by the great sages; exile is pictured here not as hardship but as a calm life of austerity, and the poet conveys his state in two words — ‘in comfort’ for his inner condition, ‘honoured’ for his standing in the world. Seated in the leaf hut with Sītā, mighty-armed Rāma shone like the moon joined with the star Citrā, an image of the couple's beauty, their perfect match and their gentleness, as close together as the moon and Citrā. And with his brother Lakṣmaṇa he talked of many things; even in the grove of austerity a brother's love had not faded. So the poet sets up a peaceful, happy picture, into which Śūrpaṇakhā's coming will soon bring great turmoil. Calamity placed right after a picture of happiness is a familiar pattern of the Rāmāyaṇa, and from this sarga the main story of the Araṇya Kāṇḍa begins.
२शूर्पणखायाः आगमनं रामदर्शनं च — विरोधालङ्कारेण वर्णनम्
५तदासीनस्य रामस्य कथासंसक्तचेतसः।
तं देशं राक्षसी काचिदाजगाम यदृच्छया॥
६सा तु शूर्पणखा नाम दशग्रीवस्य रक्षसः।
भगिनी राममासाद्य ददर्श त्रिदशोपमम्॥
७दीप्तास्यं च महाबाहुं पद्मपत्रायतेक्षणम्।
गजविक्रान्तगमनं जटामण्डलधारिणम्॥
८सुकुमारं महासत्त्वं पार्थिवव्यञ्जनान्वितम्।
राममिन्दीवरश्यामं कंदर्पसदृशप्रभम्॥
९बभूवेन्द्रोपमं दृष्ट्वा राक्षसी काममोहिता।
सुमुखं दुर्मुखी रामं वृत्तमध्यं महोदरी॥
१०विशालाक्षं विरूपाक्षी सुकेशं ताम्रमूर्धजा।
प्रियरूपं विरूपा सा सुस्वरं भैरवस्वना॥
११तरुणं दारुणा वृद्धा दक्षिणं वामभाषिणी।
न्यायवृत्तं सुदुर्वृत्ता प्रियमप्रियदर्शना॥
कथासु संसक्तचित्ते रामे आसीने सति काचित् राक्षसी यदृच्छया तं देशम् आजगाम। ‘यदृच्छया’ इति पदम् अत्र अत्यन्तं गुरु — महती आपत् प्रायः अकस्मात् एव आगच्छति। सा दशग्रीवस्य रावणस्य भगिनी शूर्पणखा नाम। रामस्य समीपं गत्वा सा तं त्रिदशोपमं ददर्श — दीप्तमुखं महाबाहुं कमलपत्रवत् आयतनेत्रं गजवत् विक्रान्तगमनं जटामण्डलधारिणम्। सुकुमारं महासत्त्वं राजलक्षणयुक्तं नीलोत्पलश्यामं कामदेवसदृशप्रभम् इन्द्रोपमं च दृष्ट्वा सा तत्क्षणम् एव कामेन मोहिता अभवत्। अत्र कविः विरोधालङ्कारेण दीर्घं द्वन्द्ववर्णनं करोति, यत्र प्रतिपदं रामस्य गुणः राक्षस्याः दोषश्च युगपत् स्थाप्येते — रामः सुमुखः, सा दुर्मुखी; तस्य मध्यं वृत्तं, सा महोदरी; तस्य नेत्रे विशाले, सा विरूपाक्षी; तस्य केशाः सुकेशाः, तस्याः ताम्रवर्णाः मूर्धजाः; तस्य रूपं प्रियं, सा विरूपा; तस्य स्वरः सुस्वरः, तस्याः स्वनः भैरवः; सः तरुणः, सा दारुणा वृद्धा; सः दक्षिणः सरलः, सा वामभाषिणी कुटिला; सः न्यायवृत्तः, सा सुदुर्वृत्ता; सः प्रियः, सा अप्रियदर्शना। दशभिः एव युग्मैः कविः तयोः अत्यन्तम् असाम्यं दर्शयति, तेन च आगामिनः प्रत्याख्यानस्य भूमिका सिध्यति — यत् सा याचिष्यते, तत् स्वरूपतः एव असम्भवम् इति पाठकः पूर्वम् एव जानाति। एतत् वर्णनं हास्यं करुणं च युगपत् जनयति। अत्र च एकं सूक्ष्मं वैचित्र्यम् — राक्षसी बहिः मनोहरं रूपं धारयति, तथापि कविः तस्याः वास्तविकं स्वरूपम् एव पाठकाय दर्शयति; एतेन मायायाः असामर्थ्यं सूचितम्। पञ्चमे श्लोके च ‘कथासंसक्तचेतसः’ इति पदेन कविः स्पष्टं करोति यत् रामः तस्मिन् क्षणे निश्शङ्कः आसीत् — विश्वस्ते हृदये एव आपत्तिः प्रविशति।
As Rāma sat with his mind absorbed in conversation, a rākṣasī came to that place by chance. The words ‘by chance’ weigh heavily: great calamities usually arrive unannounced. And ‘absorbed in conversation’ shows that Rāma was at that moment unsuspecting — misfortune enters a trusting heart. She was Śūrpaṇakhā, the sister of ten-necked Rāvaṇa. Coming near Rāma, she saw him, godlike: bright-faced, mighty-armed, his eyes long as lotus petals, walking with an elephant's stride, wearing a crown of matted hair; delicate yet immensely strong, bearing the marks of royalty, dark as a blue lotus, radiant as the god of love, a match for Indra. Seeing him, she was at once overcome with desire. Here the poet builds a long run of contrasts in which, phrase by phrase, a virtue of Rāma's is set against a defect of hers: he was fair of face, she foul; his waist was trim, her belly huge; his eyes were wide, hers misshapen; his hair was beautiful, hers coppery; his form was lovely, she was deformed; his voice was sweet, hers a shriek; he was young, she a hideous old crone; he was straightforward, she crooked of speech; his conduct was just, hers utterly depraved; he was pleasing, she repulsive to look at. In these ten pairs the poet shows how utterly unlike they were, and so prepares for the refusal that follows: the reader knows in advance that what she will ask is impossible by its very nature. The description provokes laughter and pity at once. And there is a subtle touch here: though the rākṣasī may put on a charming outward form, the poet shows the reader her true nature — a hint that illusion is powerless.
३शूर्पणखायाः प्रश्नः, रामेण ऋजुबुद्ध्या आत्मपरिचयदानम्
१२शरीरजसमाविष्टा राक्षसी राममब्रवीत्।
जटी तापसवेषेण सभार्यः शरचापधृक्॥
१३आगतस्त्वमिमं देशं कथं राक्षससेवितम्।
किमागमनकृत्यं ते तत्त्वमाख्यातुमर्हसि॥
१४एवमुक्तस्तु राक्षस्या शूर्पणख्या परंतपः।
ऋजुबुद्धितया सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे॥
१५आसीद्दशरथो नाम राजा त्रिदशविक्रमः।
तस्याहमग्रजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः॥
१६भ्रातायं लक्ष्मणो नाम यवीयान्मामनुव्रतः।
इयं भार्या च वैदेही मम सीतेति विश्रुता॥
१७नियोगात्तु नरेन्द्रस्य पितुर्मातुश्च यन्त्रितः।
धर्मार्थं धर्मकाङ्क्षी च वनं वस्तुमिहागतः॥
शरीरजेन कामेन समाविष्टा सा राक्षसी रामम् अपृच्छत् — ‘जटाधारी तापसवेषधारी सभार्यः शरचापधारी च त्वम् इमं राक्षससेवितं देशं कथम् आगतः? तव आगमनस्य किं कृत्यं किं च प्रयोजनम्? तत् तत्त्वतः आख्यातुम् अर्हसि।’ अत्र एकस्मिन् एव वाक्ये कविः विरोधं स्थापयति — जटाः तापसवेषश्च तपस्विनः, किंतु शरचापधारणं क्षत्रियस्य; एतत् एव तस्याः कौतूहलस्य मूलम्। अपि च ‘राक्षससेवितम्’ इति पदेन सा स्वकुलस्य स्वाम्यं सूचयति — इदं वनम् अस्माकम्, त्वं तु परः इति। एवम् उक्तः परंतपः रामः ऋजुबुद्धितया सर्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे — छलं वञ्चनं गोपनं वा तस्य स्वभावे नास्ति; एषा एव सरलता आगामिन्याः आपत्तेः बीजम् अपि भवति। सः अवदत् — ‘दशरथः नाम देवतुल्यपराक्रमः राजा आसीत्; तस्य अहम् अग्रजः पुत्रः, लोकेषु रामः इति नाम्ना प्रसिद्धः। अयं मम यवीयान् भ्राता लक्ष्मणः, यः सदा माम् अनुव्रतः। इयं मम भार्या वैदेही, सीता इति विश्रुता। पितुः मातुश्च नियोगेन नियन्त्रितः अहं धर्मम् एव काङ्क्षन् धर्मार्थम् अस्मिन् वने वस्तुम् इह आगतः।’ चतुर्भिः वाक्यैः सः कुलं भ्रातरं भार्यां वनवासहेतुं च कथयति — न किमपि अधिकम्, न च किमपि गोपितम्। एतेन उत्तरेण रामस्य सरलता पितृवचननिष्ठा धर्मपरायणता च प्रकटिता।
Possessed by desire born of the body, the rākṣasī asked Rāma: ‘You wear matted hair and an ascetic's dress, yet you have a wife and carry bow and arrows. How have you come to this region, which the rākṣasas haunt? What business brings you here, and what is your purpose? Tell me truly.’ In a single sentence the poet sets up the contradiction that aroused her curiosity: matted hair and ascetic's dress belong to a hermit, but bow and arrows to a warrior. And by calling the region ‘haunted by rākṣasas’ she asserts her people's ownership: this forest is ours, and you are an outsider. So addressed, Rāma, scorcher of foes, being straightforward of mind, began to tell her everything; trickery, deceit and concealment were not in his nature — and that very candour becomes the seed of the calamity to come. He said: ‘There was a king named Daśaratha, valorous as the gods. I am his eldest son, known in the world as Rāma. This is my younger brother Lakṣmaṇa, always devoted to me, and this is my wife, the princess of Videha, known as Sītā. Bound by the command of my father and my mother, and seeking only dharma, I have come to live in this forest for dharma's sake.’ In four sentences he gave his family, his brother, his wife and the reason for his exile — nothing more and nothing hidden. His answer reveals his candour, his faithfulness to his father's word and his devotion to dharma.
४रामस्य प्रतिप्रश्नः, शूर्पणखायाः आत्मपरिचयः बन्धुवर्णनं च
१८त्वां तु वेदितुमिच्छामि कस्य त्वं कासि कस्य वा।
त्वं हि तावन्मनोज्ञाङ्गी राक्षसी प्रतिभासि मे॥
१९इह वा किंनिमित्तं त्वमागता ब्रूहि तत्त्वतः।
साब्रवीद्वचनं श्रुत्वा राक्षसी मदनार्दिता॥
२०श्रूयतां राम तत्त्वार्थं वक्ष्यामि वचनं मम।
अहं शूर्पणखा नाम राक्षसी कामरूपिणी॥
२१अरण्यं विचरामीदमेका सर्वभयंकरा।
रावणो नाम मे भ्राता यदि ते श्रोत्रमागतः॥
२२वीरो विश्रवसः पुत्रो यदि ते श्रोत्रमागतः।
प्रवृद्धनिद्रश्च सदा कुम्भकर्णो महाबलः॥
२३विभीषणस्तु धर्मात्मा न तु राक्षसचेष्टितः।
प्रख्यातवीर्यौ च रणे भ्रातरौ खरदूषणौ॥
ततः रामः स्वयं प्रतिप्रश्नं करोति — ‘त्वां तु वेदितुम् इच्छामि; कस्य त्वम्, का असि, कस्य वा? त्वं तावत् मनोज्ञाङ्गी, किंतु मे राक्षसी इव प्रतिभासि। इह वा किंनिमित्तं त्वम् आगता, तत् तत्त्वतः ब्रूहि।’ अत्र रामस्य सूक्ष्मा दृष्टिः प्रकटिता — मायया कृतं सुन्दरं रूपं तम् आवरीतुं न शक्नोति; अङ्गानि मनोज्ञानि दृश्यन्ते, तथापि अन्तःस्थितं राक्षसत्वं सः जानाति। मदनार्दिता सा तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्यवदत् — ‘राम, तत्त्वार्थं वक्ष्यामि, मम वचनं श्रूयताम्। अहं शूर्पणखा नाम कामरूपिणी राक्षसी। सर्वभयंकरा अहम् एका इदम् अरण्यं विचरामि। रावणः नाम मम भ्राता — यदि तस्य नाम तव श्रोत्रम् आगतम् स्यात्। विश्रवसः पुत्रः वीरः सः; अपरः च मम भ्राता महाबलः कुम्भकर्णः, यस्य निद्रा सदा प्रवृद्धा। विभीषणः तु धर्मात्मा, राक्षसचेष्टितः न; रणे प्रख्यातवीर्यौ खरदूषणौ अपि मम भ्रातरौ।’ एवं सा स्वकुलस्य बलं भ्रातॄणां प्रसिद्धिं च दर्शयन्ती रामं प्रभावयितुम् इच्छति। किंतु एषा एव भ्रातृसूची पाठकं भाविनं संग्रामं स्मारयति — खरदूषणौ पञ्चविंशे सर्गे रणं करिष्यतः, रावणश्च सर्वस्याः कथायाः केन्द्रं भविष्यति। विभीषणस्य धर्मात्मत्वम् अपि अत्र एव प्रथमं सूचितम्, यत् पश्चात् युद्धकाण्डे महत् फलं जनयिष्यति। अपि च सा आत्मानं ‘कामरूपिणी’ इति स्वयम् एव कथयति — तेन रामस्य पूर्वानुमानं तत्क्षणम् एव सिध्यति, स्वमुखेन एव सा तत् स्वीकरोति।
Then Rāma asked in return: ‘But I wish to know about you. Whose daughter are you, who are you, and whose wife? Your limbs are lovely, yet you look to me like a rākṣasī. Tell me truly why you have come here.’ Rāma's keen perception shows here: a beautiful form made by magic could not deceive him; though the limbs looked lovely, he knew the rākṣasa nature within. Tormented by love, she heard him and replied: ‘Listen, Rāma, I will tell you the truth. I am Śūrpaṇakhā, a rākṣasī who can take any form she pleases. I roam this forest alone, a terror to all. I have a brother named Rāvaṇa — if his name has ever reached your ears — the heroic son of Viśravas; and my brother too is the mighty Kumbhakarṇa, whose sleep never ends. Vibhīṣaṇa is my brother as well, but he is righteous and does not behave as rākṣasas do; and Khara and Dūṣaṇa, famed for their valour in battle, are my brothers too.’ By parading the strength of her family and the fame of her brothers she hoped to impress Rāma. But this very list of brothers reminds the reader of the war to come: Khara and Dūṣaṇa will give battle from sarga 25 on, and Rāvaṇa will be the centre of the whole story. Vibhīṣaṇa's righteousness is hinted at here for the first time, and it will bear great fruit in the Yuddha Kāṇḍa. And in calling herself a rākṣasī who can take any form, she confirms Rāma's guess at once, out of her own mouth.
५शूर्पणखायाः प्रणययाचना, सीतानिन्दा, रामस्य प्रहसनम्
२४तानहं समतिक्रान्तां राम त्वापूर्वदर्शनात्।
समुपेतास्मि भावेन भर्तारं पुरुषोत्तमम्॥
२५अहं प्रभावसम्पन्ना स्वच्छन्दबलगामिनी।
चिराय भव भर्ता मे सीतया किं करिष्यसि॥
२६विकृता च विरूपा च न सेयं सदृशी तव।
अहमेवानुरूपा ते भार्यारूपेण पश्य माम्॥
२७इमां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम्।
अनेन सह ते भ्रात्रा भक्षयिष्यामि मानुषीम्॥
२८ततः पर्वतशृङ्गाणि वनानि विविधानि च।
पश्यन्सह मया कामी दण्डकान्विचरिष्यसि॥
२९इत्येवमुक्तः काकुत्स्थः प्रहस्य मदिरेक्षणाम्।
इदं वचनमारेभे वक्तुं वाक्यविशारदः॥
अनन्तरं सा स्वम् अभिप्रायं प्रकटयति — ‘तान् सर्वान् अहं बलेन समतिक्रान्ता; राम, तव पूर्वदर्शनात् एव भावेन त्वां पुरुषोत्तमं भर्तारं मत्वा समुपेता अस्मि। अहं प्रभावसम्पन्ना स्वच्छन्दं बलेन गन्तुं समर्था; चिराय मम भर्ता भव। सीतया किं करिष्यसि?’ इति। तस्याः युक्तिः द्विविधा — एकतः स्वस्य बलैश्वर्ये प्रलोभनम्, अन्यतः सपत्न्याः अपवादः। ततः सा सीतायाः निन्दायां प्रवर्तते — ‘विकृता विरूपा च इयं तव सदृशी न; अहम् एव तव अनुरूपा, अतः मां भार्यारूपेण पश्य। इमां विरूपाम् असतीं करालां निर्णतोदरीं मानुषीम् अनेन तव भ्रात्रा सह भक्षयिष्यामि। ततः त्वं कामी मया सह पर्वतशृङ्गाणि विविधानि वनानि च पश्यन् दण्डकारण्ये विचरिष्यसि।’ यानि विशेषणानि सा सीतायै प्रयुङ्क्ते, तानि एव अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणः शूर्पणखायै प्रतिदास्यति — एषः पदप्रत्यर्पणम् अस्याः कथायाः विशिष्टं सौन्दर्यम्। भक्षणवचनेन च तस्याः राक्षसस्वभावः सहसा प्रकटीभवति, मायाकृतं सौन्दर्यं च गलति। एवम् उक्तः वाक्यविशारदः काकुत्स्थः तां मदिरेक्षणां प्रहस्य इदं वचनं वक्तुम् आरेभे। ‘प्रहस्य’ इति पदेन कविः सूचयति — रामः तस्याः याचनां न क्रोधेन, अपितु परिहासेन एव प्रत्याख्यास्यति; एषः एव परिहासः अग्रे महतः अनर्थस्य हेतुः भविष्यति। एवं सर्गः रामस्य वचनस्य आरम्भे एव विच्छिद्यते, उत्तरं च अग्रिमे सर्गे आगमिष्यति — कविः पाठकं कौतूहले स्थापयति।
Then she revealed her intent: ‘I surpass them all in strength. From the moment I first saw you, Rāma, I have come to you in love, taking you, best of men, for my husband. I am full of power and can go wherever I please by my own strength. Be my husband for ever — what will you do with Sītā?’ Her argument has two parts: on one side the lure of her own power, on the other the disparagement of her rival. Then she launched into abuse of Sītā: ‘She is misshapen and ugly and no match for you. I alone am worthy of you, so look on me as your wife. This ugly, unchaste, hideous human woman with her shrunken belly I will eat, and this brother of yours with her. Then, as my lover, you will roam the Daṇḍaka forest with me, gazing at mountain peaks and woods of every kind.’ The very words she hurls at Sītā Lakṣmaṇa will throw back at her in the next sarga — this returning of words is a particular beauty of the story. And with her talk of devouring them her rākṣasa nature suddenly shows through and her magic loveliness melts away. Addressed in this way, Kākutstha, skilled in speech, laughed at the wine-eyed creature and began to answer. ‘Laughed’ tells us that Rāma would refuse her not in anger but in jest — and that very jest would lead to great harm. The sarga breaks off just as Rāma begins to speak; his answer comes in the next, and the poet leaves the reader in suspense.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सुमित्रा + इञ् → सौमित्रि — आदिवृद्धिः (सु → सौ), अन्त्यस्वरलोपश्च
- समासः
- समासः नास्ति — अपत्यार्थे तद्धितान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सौमित्रिः’)
- सन्धिः
- पूर्वाह्ण + ठञ् → पौर्वाह्णिक — आदिवृद्धिः (पू → पौ); ‘पूर्व + अह्न’ इत्यत्र तु सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पूर्वः अह्नः भागः इति पूर्वाह्णः, तत्र भवं कर्म — तद्धितान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘कर्म’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — व्यञ्जनान्ते व्यञ्जनादौ च पदे समासः
- समासः
- पर्णानां शाला — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- महा + ऋषि → महर्षि — गुणसन्धिः (आ + ऋ = अर्)
- समासः
- महान् ऋषिः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘महर्षिभिः’)
- सन्धिः
- सम् + सक्त → संसक्त — मकारस्य अनुस्वारादेशः
- समासः
- कथासु संसक्तं चेतः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘रामस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- यद् + ऋच्छा → यदृच्छा — दकारस्य लोपे ऋकारस्य एव श्रवणम्
- समासः
- समासः नास्ति — रूढशब्दः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘यदृच्छया’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दश ग्रीवाः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- त्रिदश + उपम → त्रिदशोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- त्रिदशैः उपमा यस्य सः — बहुव्रीहिगर्भः; ‘त्रिदश’ इति देवानां संज्ञा
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- दीप्त + आस्य → दीप्तास्य — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- दीप्तम् आस्यं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- पत्र + आयत → पत्रायत — सवर्णदीर्घसन्धिः; आयत + ईक्षण → आयतेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
- समासः
- पद्मपत्रवत् आयते ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जटानां मण्डलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- ‘जटामण्डलधारिणम्’ इति बहुव्रीहौ पूर्वपदम्; समस्तपदं द्वितीयायाम् एकवचने
- सन्धिः
- अनु + इत → अन्वित — यण्सन्धिः (उ + इ = व् + इ)
- समासः
- पार्थिवानां व्यञ्जनैः अन्वितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वस्थं ‘रामम् + इन्दीवर’ इत्यत्र तु मकारस्य अनुनासिकत्वम्
- समासः
- इन्दीवरम् इव श्यामः — उपमानपूर्वपदः कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कामेन मोहिता — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘राक्षसी’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- महा + उदर → महोदर — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
- समासः
- महत् उदरं यस्याः सा — बहुव्रीहिः, स्त्रियां ङीप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- मूर्धन् + ज → मूर्धज — नकारलोपः
- समासः
- ताम्राः मूर्धजाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भैरवः स्वनः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वामं भाषते इति वामभाषिणी — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + आ + विष्ट → समाविष्ट — मकारस्य मकारे लयः
- समासः
- शरीरजेन समाविष्टा — तृतीयातत्पुरुषः; ‘शरीरज’ इति कामदेवस्य संज्ञा
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- शर + चाप → शरचाप — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘धृ’ धातोः क्विप्प्रत्यये ‘धृक्’
- समासः
- शरं चापं च धारयति इति — उपपदतत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ऋजुबुद्धि + तल् → ऋजुबुद्धिता — भावार्थे तद्धितः
- समासः
- ऋजुः बुद्धिः यस्य सः ऋजुबुद्धिः, तस्य भावः — बहुव्रीहिगर्भः तद्धितः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- युवन् + ईयसुन् → यवीयस् — ‘यु’ इत्यस्य गुणे ‘यव्’; प्रथमैकवचने ‘यवीयान्’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘युवन्’ इत्यस्य अतिशायने ईयसुन्नन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (लिङ्गम् — यवीयस्)
- सन्धिः
- मनस् + ज्ञ → मनोज्ञ — विसर्जनीयस्य उकारे गुणः (अ + उ = ओ); ज्ञ + अङ्ग → ज्ञाङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- मनोज्ञानि अङ्गानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः, स्त्रियां ङीप्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- काम + रूपिन् → कामरूपिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कामतः रूपं यस्याः सा — बहुव्रीहिः (णिनिप्रत्ययान्तम्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- भयम् + करा → भयंकरा — मकारस्य अनुस्वारादेशः (खच्प्रत्यये मुमागमः)
- समासः
- सर्वेषां भयं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + वृद्ध → प्रवृद्ध — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गः)
- समासः
- प्रवृद्धा निद्रा यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सम् + अति + क्रान्त → समतिक्रान्त — मकारस्य अनुस्वारे परसवर्णः, ततः स्वरसन्धौ ‘सम्’ इत्यस्य मकारः अकारे लीनः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + अति + क्रम्’ इत्यस्य क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
- विभक्तिः
- मुद्रणे ‘समतिक्रान्तां’ इति अनुस्वारयुक्तं रूपम्; अर्थतः प्रथमा एकवचनम् अपेक्ष्यते
- सन्धिः
- स्व + छन्द → स्वच्छन्द — छकारस्य द्वित्वम् (तुक्-आगमः)
- समासः
- स्वच्छन्देन बलेन गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- निर्णत + उदर → निर्णतोदर — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- निर्णतम् उदरं यस्याः सा — बहुव्रीहिः, स्त्रियां ङीप्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- मदिरा + ईक्षण → मदिरेक्षण — गुणसन्धिः (आ + ई = ए)
- समासः
- मदिरे इव ईक्षणे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वाक्ये विशारदः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्