॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः १८

अरण्यकाण्डम् — अष्टादशः सर्गः

शूर्पणखायाः विरूपकरणम्

रामस्य स्मितपूर्वं प्रत्याख्यानम्, लक्ष्मणस्य परिहासोत्तरम्, सीताभिद्रवणम्, कर्णनासच्छेदः

अस्मिन् सर्गे रामः कामपाशबद्धां शूर्पणखां स्मितपूर्वं मृदुवचनेन प्रत्याचष्टे — ‘अहं कृतदारः; अयं तु मम अनुजः लक्ष्मणः अकृतदारः, तम् एव भज’ इति। सा लक्ष्मणं गत्वा प्रणयं याचते; सः अपि व्याजविनयेन ‘अहं दासः, आर्यस्य एव यवीयसी भार्या भव’ इति तां रामं प्रति प्रेषयति। परिहासे अविचक्षणा सा तद्वचः सत्यं मत्वा पुनः रामं गत्वा सीतां भक्षयितुम् उद्यता उल्का इव रोहिणीम् अभिद्रवति। रामः तां निगृह्य कुपितः लक्ष्मणं ब्रवीति — ‘क्रूरैः अनार्यैः सह परिहासः न कार्यः; इमां विरूपयितुम् अर्हसि’ इति। लक्ष्मणः खड्गेन तस्याः कर्णनासे छिनत्ति। रुधिरोक्षिता विनदन्ती सा वनं प्रविश्य जनस्थानगतं भ्रातरं खरम् उपेत्य भूमौ पतित्वा सर्वं वृत्तान्तं शंसति।

१रामस्य स्मितपूर्वं प्रत्याख्यानं लक्ष्मणं प्रति प्रेषणं च

१तां तु शूर्पणखां रामः कामपाशावपाशिताम्।
स्वेच्छया श्लक्ष्णया वाचा स्मितपूर्वमथाब्रवीत्॥

२कृतदारोऽस्मि भवति भार्येयं दयिता मम।
त्वद्विधानां तु नारीणां सुदुःखा ससपत्नता॥

३अनुजस्त्वेष मे भ्राता शीलवान्प्रियदर्शनः।
श्रीमानकृतदारश्च लक्ष्मणो नाम वीर्यवान्॥

४अपूर्वी भार्यया चार्थी तरुणः प्रियदर्शनः।
अनुरूपश्च ते भर्ता रूपस्यास्य भविष्यति॥

५एनं भज विशालाक्षि भर्तारं भ्रातरं मम।
असपत्ना वरारोहे मेरुमर्कप्रभा यथा॥

६इति रामेण सा प्रोक्ता राक्षसी काममोहिता।
विसृज्य रामं सहसा ततो लक्ष्मणमब्रवीत्॥

कामपाशेन बद्धां शूर्पणखां रामः स्वेच्छया श्लक्ष्णया वाचा स्मितपूर्वम् अब्रवीत्। तस्य उत्तरं न कठोरम्, अपि तु मृदु परिहासगर्भं च — ‘अहं कृतदारः, इयं मम दयिता भार्या विद्यते; त्वादृशीनां नारीणां सपत्नीसहवासः अत्यन्तदुःखदः भवेत्।’ एतेन सः तस्याः एव हितं चिन्तयन् इव प्रत्याख्यानं करोति। ततः सः लक्ष्मणं दर्शयति — ‘अयं मम अनुजः भ्राता शीलवान् प्रियदर्शनः श्रीमान् वीर्यवान् लक्ष्मणः नाम, अकृतदारश्च। अपूर्वी सः भार्यया अर्थी, तरुणः प्रियदर्शनः; तव अस्य रूपस्य अनुरूपः भर्ता भविष्यति। हे विशालाक्षि, एनं मम भ्रातरं भर्तारं भज; असपत्ना त्वं वरारोहे सूर्यप्रभा मेरुम् इव एनं सेवस्व।’ मेरुसूर्यप्रभयोः उपमा अत्र मधुरा — सूर्यकिरणाः मेरुं शोभयन्ति, सपत्नीविरहश्च तस्याः इष्टः इति द्वयम् अपि सूचितम्। वस्तुतः रामः तां लक्ष्मणं प्रति प्रेषयन् उपहासम् एव करोति, किंतु कामेन मोहिता सा तं परिहासं न बुध्यते; इदम् एव तस्याः विनाशस्य मूलम्। इति रामेण प्रोक्ता सा काममोहिता राक्षसी रामं विसृज्य सहसा लक्ष्मणम् अब्रवीत् — कामस्य चाञ्चल्यम् अत्र स्पष्टम्, यतः क्षणेन एव सा अन्यं प्रति गच्छति। ‘विसृज्य’ इति पदं सूचयति यत् तस्याः अनुरागः न कस्मिंश्चित् व्यक्तौ निबद्धः, अपि तु रूपमात्रे। वाल्मीकिः अत्र रामस्य वचनं न असत्यम् इति द्रष्टव्यम् — लक्ष्मणः वस्तुतः अकृतदारः वने वर्तते; किंतु वचनस्य आशयः अन्यः, अक्षराणि च अन्यानि — एषः एव व्याजः परिहासरूपः।

Then Rāma, smiling, spoke to Śūrpaṇakhā, bound as she was in the noose of desire, in gentle words of his own choosing. His answer was not harsh but soft and full of jest: ‘I am already married, good lady, and this is my beloved wife. For women like you, living with a rival wife would be bitter grief.’ So he refused her as if thinking only of her own good. Then he pointed to Lakṣmaṇa: ‘But here is my younger brother, the glorious and valiant Lakṣmaṇa, virtuous and handsome, who has no wife. He has never had a wife and is in want of one; he is young and good-looking, and will make a husband worthy of your beauty. Take my brother for your husband, wide-eyed one; with him, fair lady, you will have no rival, and you will attend him as the sun's radiance attends Mount Meru.’ The image of Meru and the sunlight is a sweet one, suggesting both that she would adorn him as the sun's rays adorn the mountain, and that she would be free of a rival, as she wished. In truth Rāma was mocking her in sending her to Lakṣmaṇa, but blinded by desire she did not see the jest, and that was the root of her ruin. Thus addressed, the rākṣasī, deluded by desire, at once let Rāma be and turned to Lakṣmaṇa — the fickleness of desire is plain, for in a moment she moved on to another, and her letting Rāma go shows that her passion was fixed not on a person but only on a handsome form. It should be noted that Rāma's words were not false: Lakṣmaṇa was in fact living in the forest without a wife. But what the words meant was one thing and what they said another — that is the pretence of a jest.

२लक्ष्मणं प्रति प्रणययाचना, तस्य युक्तियुक्तं परिहासोत्तरम्

७अस्य रूपस्य ते युक्ता भार्याहं वरवर्णिनी।
मया सह सुखं सर्वान्दण्डकान्विचरिष्यसि॥

८एवमुक्तस्तु सौमित्री राक्षस्या वाक्यकोविदः।
ततः शूर्पनखीं स्मित्वा लक्ष्मणो युक्तमब्रवीत्॥

९कथं दासस्य मे दासी भार्या भवितुमिच्छसि।
सोऽहमार्येण परवान्भ्रात्रा कमलवर्णिनि॥

१०समृद्धार्थस्य सिद्धार्था मुदितामलवर्णिनी।
आर्यस्य त्वं विशालाक्षि भार्या भव यवीयसी॥

११एतां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम्।
भार्यां वृद्धां परित्यज्य त्वामेवैष भजिष्यति॥

१२को हि रूपमिदं श्रेष्ठं संत्यज्य वरवर्णिनि।
मानुषीषु वरारोहे कुर्याद्भावं विचक्षणः॥

सा लक्ष्मणम् अवदत् — ‘तव अस्य रूपस्य योग्या वरवर्णिनी भार्या अहम् एव; मया सह त्वं सुखेन सर्वान् दण्डकान् विचरिष्यसि।’ एवम् उक्तः वाक्यकोविदः सौमित्रिः स्मित्वा तां शूर्पनखीं युक्तं वचनम् अब्रवीत्। तस्य उत्तरं विनयेन व्याजस्तुत्या च पूर्णम् — ‘हे कमलवर्णिनि, अहं तु दासः; दासस्य दासी भार्या भवितुं कथं त्वम् इच्छसि? अहम् आर्येण भ्रात्रा परवान् अस्मि, स्वातन्त्र्यं मे नास्ति। समृद्धार्थस्य तस्य आर्यस्य त्वं यवीयसी भार्या भव; तेन त्वं सिद्धार्था मुदिता अमलवर्णिनी च भविष्यसि। हे विशालाक्षि, एतां विरूपाम् असतीं करालां निर्णतोदरीं वृद्धां भार्यां परित्यज्य सः त्वाम् एव भजिष्यति। हे वरवर्णिनि वरारोहे, कः विचक्षणः पुरुषः इदं श्रेष्ठं रूपं संत्यज्य मानुषीषु भावं कुर्यात्?’ अत्र लक्ष्मणः तान्येव विशेषणानि प्रयुङ्क्ते, यानि पूर्वसर्गे सा सीतायै प्रयुक्तवती आसीत् — ‘विरूपाम् असतीं करालां निर्णतोदरीम्’ इति; एषा पदप्रत्यर्पणरूपा व्यङ्ग्यरचना कवेः चातुर्यं दर्शयति। शूर्पणखा तु तस्य अन्तर्निहितं व्यङ्ग्यं न गृह्णाति। लक्ष्मणस्य वचने त्रयः स्तराः — बहिः विनयः, मध्ये स्तुतिः, अन्तश्च तीव्रः उपहासः। ‘दासस्य दासी’ इति पदयुग्मेन सः स्वं लघूकुर्वन् वस्तुतः तां प्रत्याचष्टे। ‘अमलवर्णिनी’ ‘वरवर्णिनि’ इति स्तुतिपदानि च विरूपायाः राक्षस्याः कृते प्रयुक्तानि इति हेतोः स्वयम् एव उपहासरूपाणि भवन्ति। कविः अत्र द्वयोः भ्रात्रोः शैलीभेदम् अपि दर्शयति — रामस्य परिहासः शान्तः संक्षिप्तश्च, लक्ष्मणस्य तु विस्तृतः तीक्ष्णश्च।

She said to Lakṣmaṇa: ‘I am the wife worthy of your beauty, a woman of lovely colour; with me you will roam happily through all the Daṇḍaka forest.’ Thus addressed, Saumitri, skilled in speech, smiled at the rākṣasī with nails like winnowing fans and gave a fitting reply, full of humility and mock praise: ‘How can you want to be the wife of a slave, lotus-coloured lady, and so become a slave-woman yourself? I belong wholly to my noble brother; I am not my own master. Become instead the younger wife of that noble and prosperous lord; then you will have your wish, and be happy and of spotless beauty. He will surely leave this ugly, unchaste, hideous, shrunken-bellied old wife of his and take you, wide-eyed one. For what man of discernment, fair-complexioned and fair-hipped lady, would give up so excellent a beauty and set his heart on mortal women?’ Here Lakṣmaṇa uses the very words that she had flung at Sītā in the previous sarga — ugly, unchaste, hideous, shrunken-bellied — and this turning of her own words back on her shows the poet's wit. But Śūrpaṇakhā did not catch the irony. Lakṣmaṇa's speech has three layers: outward humility, praise in the middle, and at its core sharp mockery. By calling himself a slave whose wife would be a slave, he belittled himself only to refuse her; and words of praise like ‘of spotless beauty’ and ‘fair-complexioned’, spoken to a misshapen rākṣasī, turn into mockery of themselves. The poet also shows the brothers' different styles here: Rāma's jest is quiet and brief, Lakṣmaṇa's long and cutting.

३परिहासस्य असम्यग्ग्रहणम्, सीतायाः अभिद्रवणम्, रामस्य निग्रहः

१३इति सा लक्ष्मणेनोक्ता कराला निर्णतोदरी।
मन्यते तद्वचः सत्यं परिहासाविचक्षणा॥

१४सा रामं पर्णशालायामुपविष्टं परंतपम्।
सीतया सह दुर्धर्षमब्रवीत्काममोहिता॥

१५इमां विरूपामसतीं करालां निर्णतोदरीम्।
वृद्धां भार्यामवष्टभ्य न मां त्वं बहु मन्यसे॥

१६अद्येमां भक्षयिष्यामि पश्यतस्तव मानुषीम्।
त्वया सह चरिष्यामि निःसपत्ना यथासुखम्॥

१७इत्युक्त्वा मृगशावाक्षीमलातसदृशेक्षणा।
अभ्यगच्छत्सुसंक्रुद्धा महोल्का रोहिणीमिव॥

१८तां मृत्युपाशप्रतिमामापतन्तीं महाबलः।
विगृह्य रामः कुपितस्ततो लक्ष्मणमब्रवीत्॥

१९क्रूरैरनार्यैः सौमित्रे परिहासः कथंचन।
न कार्यः पश्य वैदेहीं कथंचित्सौम्य जीवतीम्॥

लक्ष्मणेन एवम् उक्ता सा कराला निर्णतोदरी परिहासे अविचक्षणा सती तद्वचः सत्यम् एव मन्यते। ‘परिहासाविचक्षणा’ इति एकेन पदेन कविः सर्वस्याः आगामिन्याः आपत्तेः कारणं सूचयति — वचनस्य व्यङ्ग्यम् अबुध्यमाना सा तम् आश्वासनं मन्यते। ततः सा पर्णशालायाम् उपविष्टं सीतया सह स्थितं दुर्धर्षं परंतपं रामं काममोहिता सती पुनः अब्रवीत् — ‘इमां विरूपाम् असतीं करालां निर्णतोदरीं वृद्धां भार्याम् अवष्टभ्य त्वं मां बहु न मन्यसे। अद्य तव पश्यतः एव इमां मानुषीं भक्षयिष्यामि, ततः निःसपत्ना सती त्वया सह यथासुखं चरिष्यामि।’ एवम् उक्त्वा अलातसदृशेक्षणा सा सुसंक्रुद्धा मृगशावाक्षीं सीताम् अभ्यगच्छत्, यथा महती उल्का रोहिणीनक्षत्रम् अभिपतेत्। उल्कारोहिण्योः उपमा अत्यन्तं सार्थिका — रोहिणी सौम्या शुभा च, उल्का तु अशुभा विनाशिनी। मृत्युपाशप्रतिमाम् आपतन्तीं तां दृष्ट्वा महाबलः रामः निगृह्य कुपितः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘हे सौमित्रे, क्रूरैः अनार्यैः सह कथंचन परिहासः न कार्यः। हे सौम्य, पश्य, वैदेही कथंचित् एव जीवती अवशिष्टा।’ अत्र रामस्य आत्मनिन्दा अपि निहिता — परिहासस्य फलम् एतत् इति सः स्वयम् एव स्वीकरोति। ‘कथंचित् जीवतीम्’ इति पदाभ्यां सीतायाः सङ्कटस्य तीव्रता सूचिता; एकेन क्षणेन एव महान् अनर्थः अभविष्यत्। एतेन श्लोकेन कविः सर्वस्य पूर्वप्रसङ्गस्य नीतिं संक्षिपति — क्रूरैः सह हास्यं न कार्यम्, यतः ते हास्यं न जानन्ति, केवलं फलम् एव गृह्णन्ति। पञ्चदशे षोडशे च श्लोके शूर्पणखायाः वचनं पुनः तान्येव विशेषणानि वहति, यानि सप्तदशे सर्गे अपि आसन् — पुनरुक्तिः अत्र कवेः दोषः न, अपि तु राक्षस्याः एकनिष्ठस्य द्वेषस्य सूचिका।

Addressed in this way by Lakṣmaṇa, the hideous, shrunken-bellied creature, who had no sense of a joke, took his words for the truth. With that one phrase — no sense of a joke — the poet names the cause of all the trouble to come: missing the irony, she took his words as encouragement. Overcome by desire, she went back to Rāma, the unassailable scorcher of foes, who sat in the leaf hut with Sītā, and said: ‘Clinging to this ugly, unchaste, hideous, shrunken-bellied old wife, you think little of me. Today, before your very eyes, I will devour this human woman, and then, with no rival left, I will roam with you as I please.’ The repetition of the same abusive words she used in the previous sarga is no fault in the poet; it shows the single-minded hatred of the rākṣasī. So saying, with eyes like firebrands, she rushed in a fury at fawn-eyed Sītā, as a great meteor falls upon the star Rohiṇī — a most fitting comparison, for Rohiṇī is gentle and auspicious and the meteor ill-omened and destructive. Seeing her rushing on like the noose of death, the mighty Rāma held her back and said angrily to Lakṣmaṇa: ‘Never jest in any way with cruel and ignoble creatures, Saumitri. Look, gentle one — Vaidehī has barely escaped with her life.’ There is self-reproach hidden in his words: he admits that this was the fruit of the jest. ‘Barely escaped with her life’ shows how grave Sītā's danger was; in a single moment a great disaster could have happened. In this verse the poet sums up the lesson of the whole episode: do not make jests with the cruel, for they do not understand a jest and grasp only its result.

४लक्ष्मणेन कर्णनासच्छेदः, शूर्पणखायाः जनस्थानपलायनम्

२०इमां विरूपामसतीमतिमत्तां महोदरीम्।
राक्षसीं पुरुषव्याघ्र विरूपयितुमर्हसि॥

२१इत्युक्तो लक्ष्मणस्तस्याः क्रुद्धो रामस्य पश्यतः।
उद्धृत्य खड्गं चिच्छेद कर्णनासे महाबलः॥

२२निकृत्तकर्णनासा तु विस्वरं सा विनद्य च।
यथागतं प्रदुद्राव घोरा शूर्पणखा वनम्॥

२३सा विरूपा महाघोरा राक्षसी शोणितोक्षिता।
ननाद विविधान्नादान्यथा प्रावृषि तोयदः॥

२४सा विक्षरन्ती रुधिरं बहुधा घोरदर्शना।
प्रगृह्य बाहू गर्जन्ती प्रविवेश महावनम्॥

२५ततस्तु सा राक्षससङ्घसंवृतं खरं जनस्थानगतं विरूपिता।
उपेत्य तं भ्रातरमुग्रतेजसं पपात भूमौ गगनाद्यथाशनिः॥

२६ततः सभार्यं भयमोहमूर्च्छिता सलक्ष्मणं राघवमागतं वनम्।
विरूपणं चात्मनि शोणितोक्षिता शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा॥

रामः आज्ञापयति — ‘हे पुरुषव्याघ्र, इमां विरूपाम् असतीम् अतिमत्तां महोदरीं राक्षसीं विरूपयितुम् अर्हसि।’ वधः न आदिष्टः, विरूपणम् एव — स्त्रीवधः क्षत्रियधर्मे निषिद्धः, किंतु दण्डः आवश्यकः इति मर्यादा अत्र रक्षिता। इति उक्तः क्रुद्धः महाबली लक्ष्मणः रामस्य पश्यतः एव खड्गम् उद्धृत्य तस्याः कर्णनासे चिच्छेद। निकृत्तकर्णनासा सा विस्वरं विनद्य यथागतं तथा एव घोरा शूर्पणखा वनं प्रदुद्राव। विरूपा महाघोरा शोणितोक्षिता सा प्रावृषि तोयदः इव विविधान् नादान् ननाद। बहुधा रुधिरं विक्षरन्ती घोरदर्शना सा बाहू प्रगृह्य गर्जन्ती महावनं प्रविवेश। अन्ते सा विरूपिता राक्षससङ्घसंवृतं जनस्थानगतम् उग्रतेजसं भ्रातरं खरम् उपेत्य गगनात् अशनिः इव भूमौ पपात। भयमोहमूर्च्छिता शोणितोक्षिता च सा सभार्यस्य सलक्ष्मणस्य राघवस्य वनागमनम् आत्मनः विरूपणं च सर्वं भ्रात्रे शशंस। एतौ द्वौ अन्तिमौ श्लोकौ दीर्घवृत्तेन रचितौ, तेन च कथायाः गतिः त्वरिता सती अग्रिमं संग्रामपर्व प्रति नयति। अत्र कविः उपमाभिः वर्णनं तीव्रं करोति — प्रावृषि गर्जन् तोयदः इव तस्याः नादः, गगनात् पतन्ती अशनिः इव तस्याः पतनम्। द्वे अपि उपमे आकाशसम्बन्धिन्यौ, उभे च भयङ्करे; तेन एकः एव भावः क्रमेण वर्धते। अस्य सर्गस्य महत्त्वम् एतत् — अत्र एव रामायणस्य कथा नूतनं मार्गं गृह्णाति; एकस्याः राक्षस्याः विरूपणात् खरदूषणयोः वधः, ततः रावणस्य वैरं, ततः सीताहरणं च क्रमेण प्रवर्तन्ते। लघुः इव प्रतीयमानः प्रसङ्गः वस्तुतः सर्वस्याः महाकथायाः मूलम्।

Rāma commanded: ‘Tiger among men, you should disfigure this ugly, unchaste, wildly insolent, huge-bellied rākṣasī.’ He ordered not death but disfigurement: killing a woman is forbidden by a warrior's dharma, yet punishment was necessary, and so the proper limit was kept. At these words the mighty Lakṣmaṇa, enraged, drew his sword before Rāma's eyes and cut off her ears and nose. With her ears and nose cut away, the fearsome Śūrpaṇakhā let out a hideous shriek and fled back into the forest the way she had come. Disfigured, dreadful and drenched in blood, the rākṣasī roared in many voices like a thundercloud in the rains. Streaming blood on every side and terrible to see, she flung up her arms and plunged, still roaring, into the great forest. Then the disfigured creature came to her brother Khara, of fierce splendour, who sat among throngs of rākṣasas in Janasthāna, and fell to the ground before him like a thunderbolt from the sky. Stunned with fear and confusion and covered in blood, Khara's sister told him everything — how Rāghava had come to the forest with his wife and Lakṣmaṇa, and how she had been disfigured. Here the poet heightens the description with images: her roaring like a thundercloud in the rains, her fall like a thunderbolt out of the sky. Both images come from the sky and both are terrifying, so a single feeling mounts step by step, and the closing verses quicken the pace of the story towards the battle that follows. The importance of this sarga is that here the story of the Rāmāyaṇa takes a new road: from the disfigurement of one rākṣasī follow, one after another, the slaying of Khara and Dūṣaṇa, Rāvaṇa's enmity, and the abduction of Sītā. An episode that seems small is in truth the root of the whole great story.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३४ पदानि
कामपाशावपाशित १८.१ कामरूपेण पाशेन बद्धा
सन्धिः
पाश + अवपाशित → पाशावपाशित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
कामपाशेन अवपाशिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘शूर्पणखाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
श्लक्ष्ण १८.१ मृदुः, स्निग्धः, कोमलः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — गुणवाचकः शब्दः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘वाचा’ इत्यस्य विशेषणम्)
स्मितपूर्वम् १८.१ मन्दहासपूर्वकम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; अग्रे ‘स्मितपूर्वम् + अथ’ इत्यत्र तु मकारस्य अनुनासिकादेशः
समासः
स्मितं पूर्वं यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिः, क्रियाविशेषणरूपेण प्रयुक्तः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणम्)
कृतदार १८.२ कृतविवाहः, सभार्यः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कृताः दाराः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
ससपत्नता १८.२ सपत्नीसहवासः, सपत्नीयुक्तता
सन्धिः
सपत्नी + तल् → सपत्नता — स्त्रीप्रत्ययलोपः
समासः
सपत्न्या सह वर्तमानस्य भावः — बहुव्रीहिगर्भः तद्धितः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अकृतदार १८.३ अकृतविवाहः, अविवाहितः
सन्धिः
न + कृतदार → अकृतदार — नञ्समासे नकारस्य अकारादेशः
समासः
न कृताः दाराः येन सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अपूर्वी १८.४ यस्य पूर्वा भार्या नास्ति
सन्धिः
न + पूर्व → अपूर्व — नञ्समासे अकारादेशः; ततः मतुबर्थे इनिप्रत्ययः
समासः
न विद्यते पूर्वा भार्या यस्य सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
असपत्ना १८.५ सपत्नीरहिता
सन्धिः
न + सपत्ना → असपत्ना — नञ्समासे अकारादेशः
समासः
न विद्यते सपत्नी यस्याः सा — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (सम्बोधनार्थे इव प्रयुक्ता)
वरारोह १८.५ सुन्दरकटिप्रदेशा, सुरूपा
सन्धिः
वर + आरोह → वरारोह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
वरः आरोहः (जघनप्रदेशः) यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम् (‘वरारोहे’)
अर्कप्रभा १८.५ सूर्यस्य किरणकान्तिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति; पूर्वस्थं ‘मेरुम् + अर्कप्रभा’ इत्यत्र तु मकारस्य अनुनासिकादेशः
समासः
अर्कस्य प्रभा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वरवर्णिनी १८.७ सुन्दरवर्णा, उत्तमकान्तियुक्ता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वरः वर्णः यस्याः सा — बहुव्रीहिः (णिनिप्रत्ययान्तः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
वाक्यकोविद १८.८ भाषणनिपुणः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
वाक्ये कोविदः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सौमित्री’ इत्यस्य विशेषणम्)
शूर्पनखी १८.८ शूर्पाकारनखा राक्षसी
सन्धिः
शूर्प + नख → शूर्पनख — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शूर्पवत् नखाः यस्याः सा — बहुव्रीहिः, स्त्रियां ङीष्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (मुद्रणे ‘शूर्पनखीम्’ इति नकारेण, अन्यत्र ‘शूर्पणखा’ इति णकारेण)
कमलवर्णिनि १८.९ कमलवत् कान्तिमति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कमलस्य इव वर्णः यस्याः सा — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्
परवान् १८.९ परायत्तः, अन्यस्य अधीनः
सन्धिः
पर + मतुप् → परवत् — मकारस्य वकारादेशः; प्रथमैकवचने ‘परवान्’
समासः
समासः नास्ति — मतुबन्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (लिङ्गम् — परवत्)
समृद्धार्थ १८.१० सम्पूर्णैश्वर्यः, सिद्धसर्वार्थः
सन्धिः
समृद्ध + अर्थ → समृद्धार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समृद्धाः अर्थाः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘आर्यस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
मुदितामलवर्णिनी १८.१० प्रसन्ना निर्मलकान्तिश्च
सन्धिः
मुदिता + अमल → मुदितामल — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
मुदिता च अमलवर्णिनी च — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
यवीयसी १८.१० कनिष्ठा (भार्या)
सन्धिः
यवीयस् + ङीप् → यवीयसी — स्त्रीप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — ‘युवन्’ इत्यस्य अतिशायने ईयसुन्नन्तस्य स्त्रीलिङ्गरूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निर्णतोदरी १८.११ अवनतोदरा
सन्धिः
निर्णत + उदर → निर्णतोदर — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
निर्णतम् उदरं यस्याः सा — बहुव्रीहिः, स्त्रियां ङीप्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
परिहासाविचक्षणा १८.१३ परिहासं ज्ञातुम् असमर्था
सन्धिः
परिहास + अविचक्षणा → परिहासाविचक्षणा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
परिहासे अविचक्षणा — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
दुर्धर्ष १८.१४ दुरभिभवः, यम् अभिभवितुं न शक्यते
सन्धिः
दुस् + धर्ष → दुर्धर्ष — विसर्जनीयस्य रेफादेशः
समासः
दुःखेन धर्षितुं शक्यः — उपपदगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अवष्टभ्य १८.१५ आश्रित्य, अवलम्ब्य
सन्धिः
अव + स्तभ् → अवष्टभ् — सकारस्य षत्वं तकारस्य च टत्वम्
समासः
समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
विभक्तिः
अव्ययम् (ल्यप्)
मृगशावाक्षी १८.१७ हरिणशावकनयना
सन्धिः
शाव + अक्षी → शावाक्षी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
मृगशावस्य इव अक्षिणी यस्याः सा — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (सीतायाः विशेषणम्)
अलातसदृशेक्षणा १८.१७ जाज्वल्यमानोल्मुकसदृशनेत्रा
सन्धिः
सदृश + ईक्षणा → सदृशेक्षणा — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
अलातसदृशे ईक्षणे यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
महोल्का १८.१७ महती उल्का, बृहत् उल्कापातः
सन्धिः
महा + उल्का → महोल्का — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
महती उल्का — कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मृत्युपाशप्रतिमा १८.१८ कालपाशतुल्यरूपा
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मृत्योः पाशः इव प्रतिमा यस्याः सा — षष्ठीगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अनार्य १८.१९ असज्जनः, नीचः
सन्धिः
न + आर्य → अनार्य — नञ्समासे स्वरादौ ‘अन्’ आदेशः
समासः
न आर्यः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘अनार्यैः’)
अतिमत्ता १८.२० अत्यन्तं मदयुक्ता, गर्विता
सन्धिः
अति + मत्ता → अतिमत्ता — सन्धिकार्यं नास्ति (व्यञ्जनादौ उपसर्गः)
समासः
अतिशयेन मत्ता — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पुरुषव्याघ्र १८.२० पुरुषश्रेष्ठ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पुरुषेषु व्याघ्रः इव — उपमानोत्तरपदः कर्मधारयः
विभक्तिः
सम्बोधनप्रथमा, एकवचनम्
निकृत्तकर्णनासा १८.२२ छिन्नकर्णनासिका
सन्धिः
नि + कृत्त → निकृत्त — सन्धिकार्यं नास्ति; कर्ण + नासा → कर्णनासा
समासः
निकृत्ते कर्णनासे यस्याः सा — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
शोणितोक्षिता १८.२३ रुधिरेण सिक्ता
सन्धिः
शोणित + उक्षिता → शोणितोक्षिता — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
शोणितेन उक्षिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
घोरदर्शना १८.२४ भयंकरदर्शना
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
घोरं दर्शनं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
राक्षससङ्घसंवृत १८.२५ राक्षससमूहेन परिवृतः
सन्धिः
सम् + वृत → संवृत — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
राक्षसानां सङ्घेन संवृतः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘खरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
भयमोहमूर्च्छिता १८.२६ भयेन मोहेन च अचेतना
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — समासे व्यञ्जनसंयोगः एव
समासः
भयेन मोहेन च मूर्च्छिता — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्