॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः १९

अरण्यकाण्डम् — एकोनविंशः सर्गः

खरेण चतुर्दशराक्षसप्रेषणम्

खरस्य प्रश्नाः, तस्य वधप्रतिज्ञा, शूर्पणखया रामलक्ष्मणसीतावर्णनम्, चतुर्दशराक्षसानां प्रेषणम्

अस्मिन् सर्गे खरः विरूपां शोणितोक्षितां भगिनीं दृष्ट्वा क्रोधसंतप्तः पृच्छति — ‘केन त्वम् एवंरूपा कृता?’ इति। सर्पविषयोः रूपकाभ्यां सः अपराधिनः साहसं वर्णयति, ततः आत्मनः प्रभावं गर्वेण कथयति — ‘इन्द्रम् अपि विहाय लोके मम विप्रियकर्ता नास्ति; अद्य जीवितान्तकैः मार्गणैः तस्य प्राणान् आदास्ये’ इति। शूर्पणखा सबाष्पं तरुणौ रूपसम्पन्नौ तापसौ दशरथपुत्रौ रामलक्ष्मणौ, तयोः मध्ये च सर्वाभरणभूषितां सुमध्यमां नारीं वर्णयति, तस्याः तयोश्च रुधिरपानम् एव प्रथमं कामं प्रार्थयते। तया ब्रुवाणायां क्रुद्धः खरः अन्तकोपमान् चतुर्दश महाबलान् राक्षसान् व्यादिशति; ते च प्रतिसमादिष्टाः तया सार्धं वातेरिताः घनाः इव पञ्चवटीं प्रति गच्छन्ति।

१पतितां भगिनीं दृष्ट्वा क्रोधसंतप्तस्य खरस्य प्रश्नाः

१तां तथा पतितां दृष्ट्वा विरूपां शोणितोक्षिताम्।
भगिनीं क्रोधसंतप्तः खरः पप्रच्छ राक्षसः॥

२उत्तिष्ठ तावदाख्याहि प्रमोहं जहि सम्भ्रमम्।
व्यक्तमाख्याहि केन त्वमेवंरूपा विरूपिता॥

३कः कृष्णसर्पमासीनमाशीविषमनागसम्।
तुदत्यभिसमापन्नमङ्गुल्यग्रेण लीलया॥

४कालपाशं समासज्य कण्ठे मोहान्न बुध्यते।
यस्त्वामद्य समासाद्य पीतवान्विषमुत्तमम्॥

५बलविक्रमसम्पन्ना कामगा कामरूपिणी।
इमामवस्थां नीता त्वं केनान्तकसमागता॥

६देवगन्धर्वभूतानामृषीणां च महात्मनाम्।
कोऽयमेवं महावीर्यस्त्वां विरूपां चकार ह॥

पूर्वसर्गान्ते शूर्पणखा जनस्थाने खरस्य पुरतः भूमौ पतिता। अस्मिन् सर्गे सः राक्षसः तां तथा पतितां विरूपां शोणितोक्षितां च दृष्ट्वा क्रोधसंतप्तः सन् पृच्छति — ‘उत्तिष्ठ तावत्, आख्याहि; प्रमोहं सम्भ्रमं च जहि; व्यक्तम् एव कथय, केन त्वम् एवंरूपा विरूपिता?’ प्रथमम् एव सः तस्याः मूर्च्छां न सान्त्वयति, अपि तु वार्तां पृच्छति — क्रोधस्य त्वरा एषा। ततः सः द्वाभ्यां रूपकाभ्यां तस्य पुरुषस्य साहसं वर्णयति — ‘कः अभिमुखम् आसीनम् अनागसम् आशीविषं कृष्णसर्पम् अङ्गुल्यग्रेण लीलया तुदति? कः च कालपाशं कण्ठे समासज्य मोहात् न बुध्यते, यः त्वाम् अद्य समासाद्य उत्तमं विषं पीतवान्?’ सर्पविषयोः रूपके अत्यन्ते सार्थके — शूर्पणखा स्वयम् एव तत्र विषरूपा, यस्याः स्पर्शः मरणाय कल्पते। पुनः सः विस्मयं प्रकटयति — ‘त्वं बलविक्रमसम्पन्ना कामगा कामरूपिणी च; अन्तकसमा सती अपि केन इमाम् अवस्थां नीता? देवगन्धर्वभूतानां महात्मनाम् ऋषीणां च मध्ये कः एषः एवं महावीर्यः, येन त्वं विरूपा कृता?’ भगिन्याः बलम् एव अत्र तस्य विस्मयस्य हेतुः — यां कोऽपि न पराजेतुं शक्नोति, सा पराजिता इति। सर्गस्य आरम्भे एव कविः खरस्य स्वभावं द्वाभ्यां लक्षणाभ्यां स्थापयति — क्रोधः च गर्वः च; एतौ एव अग्रे तस्य विनाशस्य हेतू भविष्यतः। देवगन्धर्वभूतर्षीणाम् उल्लेखेन च सः स्वमनसि सर्वं लोकम् एव परीक्षते, तथापि सत्यं न स्पृशति — यः तां विरूपां कृतवान् सः न देवः न गन्धर्वः, अपि तु मनुष्यः एव। एषः एव विडम्बनायाः मूलम्।

At the end of the previous sarga Śūrpaṇakhā fell to the ground before Khara in Janasthāna. Now, seeing her lying there disfigured and drenched in blood, the rākṣasa, burning with anger, questioned her: ‘Get up and tell me; shake off this swoon and this panic. Say plainly who has disfigured you like this.’ He did not first comfort her in her faint but demanded the news — such is the haste of anger. Then with two images he described the daring of the man who had done it: ‘Who is it that idly prods with his fingertip a venomous black serpent lying harmless and quiet before him? Who has hung the noose of Death about his own neck without knowing it in his folly, attacking you today and swallowing the deadliest poison?’ Both images are apt, for Śūrpaṇakhā herself is the poison here, her touch meant for death. Then he voiced his amazement: ‘You are full of strength and valour, you go where you please and take any shape you wish; you are like Death himself. Who has brought you to this? Among the gods, the gandharvas, the spirits and the great sages, who is so mighty that he could disfigure you?’ His sister's very power is the cause of his surprise: she whom no one could defeat had been defeated. At the very start of the sarga the poet fixes Khara's nature in two marks, anger and pride, and these will be the causes of his destruction. And though he runs through the whole world in his mind — gods, gandharvas, spirits, seers — he never touches the truth, for the one who disfigured her was no god or gandharva but a man. That is where the irony begins.

२खरस्य गर्वोक्तयः, वधप्रतिज्ञा, शत्रोः नाम्नः पृच्छा

७न हि पश्याम्यहं लोके यः कुर्यान्मम विप्रियम्।
अमरेषु सहस्राक्षं महेन्द्रं पाकशासनम्॥

८अद्याहं मार्गणैः प्राणानादास्ये जीवितान्तकैः।
सलिले क्षीरमासक्तं निष्पिबन्निव सारसः॥

९निहतस्य मया संख्ये शरसंकृत्तमर्मणः।
सफेनं रुधिरं कस्य मेदिनी पातुमिच्छति॥

१०कस्य पत्ररथाः कायान्मांसमुत्कृत्य संगताः।
प्रहृष्टा भक्षयिष्यन्ति निहतस्य मया रणे॥

११तं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः।
मयापकृष्टं कृपणं शक्तास्त्रातुं महाहवे॥

१२उपलभ्य शनैः संज्ञां तं मे शंसितुमर्हसि।
येन त्वं दुर्विनीतेन वने विक्रम्य निर्जिता॥

ततः खरः आत्मनः प्रभावं वर्णयति — ‘अमरेषु सहस्राक्षं पाकशासनं महेन्द्रम् अपि विहाय लोके तम् अहं न पश्यामि यः मम विप्रियं कुर्यात्। अद्य अहं जीवितान्तकैः मार्गणैः तस्य प्राणान् आदास्ये, यथा सारसः सलिले आसक्तं क्षीरम् एव निष्पिबति।’ हंसक्षीरन्यायस्य उपमा अत्र मधुरा — जलदुग्धयोः मिश्रणात् दुग्धमात्रस्य ग्रहणम् इव देहात् प्राणमात्रस्य हरणम्। अनन्तरं सः द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यां स्वं क्रोधं दर्शयति — ‘मया संख्ये निहतस्य शरसंकृत्तमर्मणः कस्य सफेनं रुधिरं मेदिनी पातुम् इच्छति? रणे मया निहतस्य कस्य कायात् पत्ररथाः मांसम् उत्कृत्य संगताः प्रहृष्टाः भक्षयिष्यन्ति?’ एतौ प्रश्नौ वस्तुतः प्रतिज्ञे एव — मृत्युः निश्चितः, केवलं नाम अज्ञातम् इति। ‘तं महाहवे मया अपकृष्टं कृपणं न देवाः न गन्धर्वाः न पिशाचाः न राक्षसाः त्रातुं शक्ताः’ इति सः उद्घोषयति। अन्ते सः भगिनीम् आह — ‘शनैः संज्ञाम् उपलभ्य तं मे शंसितुम् अर्हसि, येन दुर्विनीतेन वने विक्रम्य त्वं निर्जिता।’ चतुर्भिः श्लोकैः गर्वम् उक्त्वा अन्ते सः शत्रोः नाम एव न जानाति — एतेन कविः तस्य गर्वस्य रिक्ततां सूचयति। ‘उपलभ्य शनैः संज्ञाम्’ इति पदैः तु तस्य भ्रातृस्नेहः अपि किञ्चित् प्रकाशते; क्रोधस्य अन्तरे अपि सः तस्याः मूर्च्छां स्मरति। किंतु सान्त्वनं तस्य मुख्यं न — प्रतीकारः एव। एवं द्वितीयः खण्डः खरस्य चरित्रं पूर्णं करोति — बलवान्, क्रोधनः, गर्वितः, भगिनीवत्सलः च।

Then Khara boasted of his own might: ‘I see no one in the world who could do me such an injury, except perhaps thousand-eyed Indra, chastiser of Pāka, among the immortals. Today, with arrows that end life, I will take his life, as the sārasa bird drinks the milk out of milk mixed with water.’ The image is a charming one — just as the bird takes only the milk from the mixture, so he would draw out only the life from the body. Then two questions reveal his fury: ‘Whose frothing blood does the earth long to drink, when he lies slain by me in battle, his vitals cut through by my arrows? Whose body will the birds flock to and joyfully devour, tearing off the flesh, when I have killed him in combat?’ These questions are really vows: death is certain, only the name is unknown. ‘Once I have dragged that wretch down in the great battle,’ he proclaimed, ‘no god, no gandharva, no piśāca and no rākṣasa will be able to save him.’ At last he said to his sister: ‘Come to your senses slowly, and then tell me who it was — what insolent creature overpowered you in the forest and beat you.’ After four verses of boasting he still does not know his enemy's name, and so the poet hints at the emptiness of his pride. Yet ‘come to your senses slowly’ shows a little of a brother's affection; even in his rage he remembers her faint, though comfort is not his chief concern — revenge is. So this passage completes Khara's character: strong, wrathful, proud, and fond of his sister.

३शूर्पणखया रामलक्ष्मणसीतानां वर्णनम्, रुधिरपानस्य कामः

१३इति भ्रातुर्वचः श्रुत्वा क्रुद्धस्य च विशेषतः।
ततः शूर्पणखा वाक्यं सबाष्पमिदमब्रवीत्॥

१४तरुणौ रूपसम्पन्नौ सुकुमारौ महाबलौ।
पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ॥

१५फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ।
पुत्रौ दशरथस्यास्तां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥

१६गन्धर्वराजप्रतिमौ पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ।
देवौ वा दानवावेतौ न तर्कयितुमुत्सहे॥

१७तरुणी रूपसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता।
दृष्टा तत्र मया नारी तयोर्मध्ये सुमध्यमा॥

१८ताभ्यामुभाभ्यां सम्भूय प्रमदामधिकृत्य ताम्।
इमामवस्थां नीताहं यथानाथासती तथा॥

१९तस्याश्चानृजुवृत्तायास्तयोश्च हतयोरहम्।
सफेनं पातुमिच्छामि रुधिरं रणमूर्धनि॥

विशेषतः क्रुद्धस्य भ्रातुः एतत् वचः श्रुत्वा शूर्पणखा सबाष्पम् इदम् अब्रवीत्। तस्याः वर्णनं क्रमेण त्रीन् जनान् स्पृशति। प्रथमं द्वौ पुरुषौ — ‘तरुणौ रूपसम्पन्नौ सुकुमारौ महाबलौ पुण्डरीकवत् विशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ; फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ; दशरथस्य पुत्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।’ अत्र एकस्मिन् एव युग्मे विरोधः पुनः दृश्यते — महाबलौ, तथापि तापसौ; एतत् एव खरस्य कृते सङ्कटस्य सूचना, यां सः न गृह्णाति। ततः सा आह — ‘गन्धर्वराजप्रतिमौ पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ तौ देवौ वा दानवौ वा इति तर्कयितुम् अपि न उत्सहे।’ तृतीयं च चित्रम् — ‘तयोः मध्ये मया तरुणी रूपसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता सुमध्यमा नारी दृष्टा।’ सीतायाः उल्लेखः अत्र संक्षिप्तः, किंतु सः एव अग्रे सर्वस्याः कथायाः केन्द्रं भविष्यति। अन्ते सा स्वां दुर्दशां तस्याः एव नार्याः हेतुकां वदति — ‘ताभ्याम् उभाभ्यां सम्भूय तां प्रमदाम् अधिकृत्य अहम् अनाथा असती इव इमाम् अवस्थां नीता। तस्याः अनृजुवृत्तायाः तयोश्च हतयोः सफेनं रुधिरं रणमूर्धनि पातुम् इच्छामि।’ वस्तुतः तु सा एव अनृजुवृत्ता; दोषारोपणम् अत्र तस्याः स्वभावं प्रकाशयति। अपि च एका महती वञ्चना अत्र निहिता — सा स्वस्य कामयाचनां भक्षणोद्यमं च सर्वथा गोपयति, केवलं विरूपणम् एव कथयति। अर्धसत्यम् एव युद्धस्य बीजं भवति; यदि सा सर्वं वदेत्, तर्हि खरः सम्भवतः विरमेत्। कविः च अत्र सूक्ष्मं सूचयति यत् रामलक्ष्मणयोः तपस्वित्वं शस्त्रधारित्वं च एकत्र वर्तते, तथापि खरः तत् न गणयति — गर्वः श्रवणम् अपि रुणद्धि।

Hearing these words of her furious brother, Śūrpaṇakhā answered with tears in her eyes, and her account touched three people in turn. First the two men: ‘There are two young men, handsome, delicate and very strong, with eyes wide as white lotuses, dressed in bark and black antelope skin. They live on fruit and roots, self-controlled, ascetics and celibates — the sons of Daśaratha, the brothers Rāma and Lakṣmaṇa.’ Here again a contradiction appears within a single pair: very strong, yet ascetics. It is a warning of danger for Khara, which he fails to heed; the poet subtly shows that though the brothers were at once ascetics and bearers of arms, Khara took no account of it — pride stops even the ears. ‘They are like the king of the gandharvas and bear the marks of royalty; I cannot even guess whether they are gods or dānavas.’ Then the third figure: ‘And between them I saw a young woman, beautiful, slender-waisted, adorned with every ornament.’ Sītā is mentioned only briefly here, yet she will become the centre of the whole story. Finally she blamed that woman for her plight: ‘Because of that woman the two of them together brought me to this state, as if I were some helpless, unchaste creature. I long to drink the frothing blood of that crooked woman and of those two, slain on the field of battle.’ In fact it was she who was crooked, and her laying of the blame reveals her own nature. A great deceit lies hidden here too: she concealed entirely her own advances and her attempt to devour Sītā, and told only of her disfigurement. A half-truth becomes the seed of war; had she told everything, Khara might perhaps have held back.

४प्रथमकामस्य निवेदनम्, खरेण चतुर्दशराक्षसानां प्रेषणम्

२०एष मे प्रथमः कामः कृतस्तत्र त्वया भवेत्।
तस्यास्तयोश्च रुधिरं पिबेयमहमाहवे॥

२१इति तस्यां ब्रुवाणायां चतुर्दश महाबलान्।
व्यादिदेश खरः क्रुद्धो राक्षसानन्तकोपमान्॥

२२मानुषौ शस्त्रसम्पन्नौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ।
प्रविष्टौ दण्डकारण्यं घोरं प्रमदया सह॥

२३तौ हत्वा तां च दुर्वृत्तामुपावर्तितुमर्हथ।
इयं च भगिनी तेषां रुधिरं मम पास्यति॥

२४मनोरथोऽयमिष्टोऽस्या भगिन्या मम राक्षसाः।
शीघ्रं सम्पाद्यतां गत्वा तौ प्रमथ्य स्वतेजसा॥

२५युष्माभिर्निहतौ दृष्ट्वा तावुभौ भ्रातरौ रणे।
इयं प्रहृष्टा मुदिता रुधिरं युधि पास्यति॥

२६इति प्रतिसमादिष्टा राक्षसास्ते चतुर्दश।
तत्र जग्मुस्तया सार्धं घना वातेरिता इव॥

सा पुनः आग्रहं करोति — ‘एषः मम प्रथमः कामः, यः त्वया तत्र पूरणीयः; तस्याः तयोश्च रुधिरम् अहम् आहवे पिबेयम्।’ इति तस्यां ब्रुवाणायां क्रुद्धः खरः अन्तकोपमान् चतुर्दश महाबलान् राक्षसान् व्यादिदेश। एतत् प्रथमं सैन्यप्रेषणम्; चतुर्दशसङ्ख्या च अग्रे रामस्य चतुर्दशबाणैः प्रतिसंहरिष्यते। खरस्य आदेशः स्पष्टः — ‘शस्त्रसम्पन्नौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ द्वौ मानुषौ घोरं दण्डकारण्यं प्रमदया सह प्रविष्टौ। तौ हत्वा तां च दुर्वृत्ताम् उपावर्तितुम् अर्हथ; इयं च मम भगिनी तेषां रुधिरं पास्यति। हे राक्षसाः, अस्याः मम भगिन्याः अयम् इष्टः मनोरथः; गत्वा स्वतेजसा तौ प्रमथ्य शीघ्रं सम्पाद्यताम्। युष्माभिः निहतौ तौ उभौ भ्रातरौ रणे दृष्ट्वा इयं प्रहृष्टा मुदिता च युधि रुधिरं पास्यति।’ भगिन्याः तुष्टिः एव अत्र आदेशस्य हेतुः — न धर्मः, न न्यायः; एतेन राक्षसराज्यस्य स्वभावः सूचितः। इति प्रतिसमादिष्टाः ते चतुर्दश राक्षसाः तया सार्धं वातेरिताः घनाः इव तत्र जग्मुः। मेघोपमा अत्र द्विविधम् अर्थं वहति — एकतः तेषां कृष्णवर्णं वेगं च, अन्यतः पराधीनताम्; वायुना प्रेरिताः मेघाः इव ते परस्य इच्छया नीयन्ते, स्वयं च विनाशं प्रति गच्छन्ति। अस्य सर्गस्य रचना अपि द्रष्टव्या — आरम्भे भगिन्याः पतनं क्रोधश्च, मध्ये गर्वोक्तयः, अन्ते च आदेशः प्रस्थानं च; एवं भावः क्रमेण वर्धमानः सन् अग्रिमस्य सर्गस्य संग्रामे परिणमति। खरस्य वचनेषु रुधिरशब्दः पुनः पुनः आवर्तते, शूर्पणखायाः वचनेषु अपि तथा — एतेन कविः राक्षसलोकस्य रौद्रं रसम् एकेन एव पदेन धारयति।

She pressed him again: ‘This is my first and foremost wish, and you must fulfil it for me there: let me drink her blood and theirs in battle.’ As she said this, the enraged Khara ordered out fourteen mighty rākṣasas, each like Death himself. This is the first dispatch of troops, and the number fourteen will be answered by Rāma with fourteen arrows. Khara's orders were plain: ‘Two men armed with weapons, dressed in bark and black antelope skin, have entered the dread Daṇḍaka forest with a young woman. Kill them both, and that wicked woman too, and come back; this sister of mine will drink their blood. This, rākṣasas, is my sister's dearest wish. Go and crush them by your own might and accomplish it quickly. When she sees the two brothers struck down by you in battle, she will rejoice and gladly drink their blood on the field.’ His sister's pleasure is the only reason for the command — not dharma, not justice — and this shows the nature of the rākṣasas' rule. So instructed, the fourteen rākṣasas went there with her, like clouds driven before the wind. The image carries two meanings: on one side their dark colour and speed, on the other their lack of will, for like clouds driven by the wind they were carried along by another's wish, and went to their own destruction. The design of the sarga is worth noting: at the start the sister's fall and Khara's anger, in the middle his boasts, and at the end the order and the march, so that the feeling mounts steadily into the battle of the next sarga. The word ‘blood’ recurs again and again in both Khara's and Śūrpaṇakhā's speeches, and with that one word the poet holds the fierce mood of the rākṣasa world.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३६ पदानि
शोणितोक्षिता १९.१ रुधिरेण सिक्ता
सन्धिः
शोणित + उक्षिता → शोणितोक्षिता — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
शोणितेन उक्षिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘भगिनीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
क्रोधसंतप्त १९.१ क्रोधेन दग्धः, अतिकुपितः
सन्धिः
सम् + तप्त → संतप्त — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
क्रोधेन संतप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘खरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रमोह १९.२ मूर्च्छा, चेतनाशून्यता
सन्धिः
प्र + मोह → प्रमोह — उपसर्गसंयोगे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘प्र’ इति उपसर्गः, ‘मुह्’ धातोः घञन्तं रूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सम्भ्रम १९.२ उद्वेगः, व्याकुलता
सन्धिः
सम् + भ्रम → सम्भ्रम — मकारस्य परसवर्णे वा अनुस्वारे स्थितिः
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं घञन्तं रूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
आशीविष १९.३ दंष्ट्रागतविषः, विषधरः सर्पः
सन्धिः
आशी + विष → आशीविष — सन्धिकार्यं नास्ति (दीर्घेकारान्ते व्यञ्जनादौ)
समासः
आश्यां (दंष्ट्रायां) विषं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
अनागस् १९.३ निरपराधः
सन्धिः
न + आगस् → अनागस् — नञ्समासे स्वरादौ ‘अन्’ आदेशः
समासः
न विद्यते आगः (अपराधः) यस्य सः — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अनागसम्’)
अङ्गुल्यग्र १९.३ अङ्गुलेः अग्रभागः
सन्धिः
अङ्गुलि + अग्र → अङ्गुल्यग्र — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
अङ्गुल्याः अग्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘अङ्गुल्यग्रेण’)
कालपाश १९.४ मृत्योः रज्जुः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कालस्य (यमस्य) पाशः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
बलविक्रमसम्पन्ना १९.५ बलपराक्रमयुक्ता
सन्धिः
सम् + पन्ना → सम्पन्ना — मकारस्य परसवर्णादेशः
समासः
बलेन विक्रमेण च सम्पन्ना — तृतीयातत्पुरुषः (द्वन्द्वगर्भः)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कामगा १९.५ इच्छानुसारं सर्वत्र गन्तुं समर्था
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
कामतः गच्छति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अन्तकसमा १९.५ यमतुल्या, मृत्युसदृशी
सन्धिः
केन + अन्तकसमा → केनान्तकसमा — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ), अत्र बाह्यसन्धिः एव मुख्या
समासः
अन्तकेन समा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
महावीर्य १९.६ महापराक्रमः
सन्धिः
महा + वीर्य → महावीर्य — सन्धिकार्यं नास्ति (आकारान्ते व्यञ्जनादौ)
समासः
महत् वीर्यं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
विप्रिय १९.७ अप्रियम्, अनिष्टम्
सन्धिः
वि + प्रिय → विप्रिय — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
न प्रियम् इति विप्रियम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पाकशासन १९.७ इन्द्रः, पाकासुरस्य शासकः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पाकं (पाकनामानम् असुरं) शास्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘महेन्द्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
जीवितान्तक १९.८ प्राणहराः
सन्धिः
जीवित + अन्तक → जीवितान्तक — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
जीवितस्य अन्तकाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘जीवितान्तकैः’, ‘मार्गणैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
मार्गण १९.८ बाणाः, शराः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘मार्ग्’ धातोः ल्युडन्तं रूपम्
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
शरसंकृत्त १९.९ बाणैः छिन्नमर्मस्थानः
सन्धिः
सम् + कृत्त → संकृत्त — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
शरैः संकृत्तानि मर्माणि यस्य सः — बहुव्रीहिः (‘शरसंकृत्तमर्मणः’)
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम्
सफेन १९.९ फेनयुक्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
फेनेन सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रुधिरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पत्ररथ १९.१० पक्षिणः, येषां पक्षाः एव वाहनम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पत्राणि एव रथः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
अपकृष्ट १९.११ बलात् आकृष्टः, वशीकृतः
सन्धिः
अप + कृष्ट → अपकृष्ट — उपसर्गसंयोगे सन्धिकार्यं नास्ति; ‘मया + अपकृष्टम्’ इत्यत्र तु सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं क्तान्तं रूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
दुर्विनीत १९.१२ उद्धतः, अविनीतः
सन्धिः
दुस् + विनीत → दुर्विनीत — विसर्जनीयस्य रेफादेशः
समासः
दुष्टः विनयः यस्य सः — प्रादिगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
सबाष्पम् १९.१३ अश्रुपूर्णनयना सती
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बाष्पेण सह — बहुव्रीहिः, क्रियाविशेषणरूपेण प्रयुक्तः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणम्)
पुण्डरीकविशालाक्ष १९.१४ श्वेतकमलवत् विशालनयनौ
सन्धिः
विशाल + अक्ष → विशालाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पुण्डरीकम् इव विशाले अक्षिणी ययोः तौ — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘पुण्डरीकविशालाक्षौ’)
चीरकृष्णाजिनाम्बर १९.१४ वल्कलकृष्णमृगचर्मवसनौ
सन्धिः
कृष्ण + अजिन → कृष्णाजिन; अजिन + अम्बर → अजिनाम्बर — उभयत्र सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
चीरं कृष्णाजिनं च अम्बरं ययोः तौ — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
फलमूलाशन १९.१५ फलमूलभोजिनौ
सन्धिः
मूल + अशन → मूलाशन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
फलमूले अशनं ययोः तौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
गन्धर्वराजप्रतिम १९.१६ गन्धर्वराजसदृशौ
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गन्धर्वराजस्य प्रतिमा इव ययोः तौ — षष्ठीगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम्
सर्वाभरणभूषिता १९.१७ सर्वालङ्कारयुक्ता
सन्धिः
सर्व + आभरण → सर्वाभरण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
सर्वैः आभरणैः भूषिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सुमध्यमा १९.१७ तनुमध्या, कृशकटिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोभनः मध्यः यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अनृजुवृत्त १९.१९ कुटिलाचारा
सन्धिः
न + ऋजु → अनृजु — नञ्समासे स्वरादौ ‘अन्’ आदेशः
समासः
अनृजु (कुटिलं) वृत्तं यस्याः सा — नञ्गर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘तस्याः अनृजुवृत्तायाः’)
रणमूर्धनि १९.१९ युद्धस्य अग्रभागे, रणाङ्गणे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रणस्य मूर्धा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (लिङ्गम् — रणमूर्धन्)
अन्तकोपम १९.२१ यमतुल्याः
सन्धिः
अन्तक + उपम → अन्तकोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
अन्तकः इव उपमा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘राक्षसान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
दुर्वृत्ता १९.२३ दुराचारिणी
सन्धिः
दुस् + वृत्ता → दुर्वृत्ता — विसर्जनीयस्य रेफादेशः
समासः
दुष्टं वृत्तं यस्याः सा — प्रादिगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
मनोरथ १९.२४ अभिलाषः, इष्टकामः
सन्धिः
मनस् + रथ → मनोरथ — विसर्जनीयस्य उकारे गुणः (अ + उ = ओ)
समासः
मनसः रथः — षष्ठीतत्पुरुषः (रूढ्या ‘अभिलाषः’)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
स्वतेजस् १९.२४ आत्मीयेन प्रभावेण
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
स्वस्य तेजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (‘स्वतेजसा’)
प्रतिसमादिष्ट १९.२६ आज्ञप्ताः, आदेशं प्राप्ताः
सन्धिः
सम् + आ + दिष्ट → समादिष्ट — मकारस्य अनुनासिकत्वे लोपः
समासः
समासः नास्ति — ‘प्रति + सम् + आ + दिश्’ इत्यस्य क्तान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
वातेरित १९.२६ वायुना प्रेरिताः
सन्धिः
वात + ईरित → वातेरित — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः
वातेन ईरिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘घनाः’ इत्यस्य विशेषणम्)