॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः २०

अरण्यकाण्डम् — विंशः सर्गः

चतुर्दशराक्षसवधः

राक्षसानाम् आगमनम्, रामस्य धर्मवचनम्, चतुर्दशनाराचैः तेषां वधः, शूर्पणखायाः पुनर्विलापः

अस्मिन् सर्गे शूर्पणखा चतुर्दश राक्षसान् रामस्य आश्रमं नीत्वा तान् भ्रातरौ सीतां च दर्शयति। रामः लक्ष्मणं सीतायाः रक्षणे नियुज्य चामीकरविभूषितं चापं सज्यं करोति, राक्षसांश्च ब्रवीति — ‘आवां दशरथपुत्रौ तापसौ दण्डकारण्ये वसावः; किमर्थम् अस्मान् उपहिंसथ? ऋषीणां नियोगेन युष्मान् हन्तुम् अहं सशरासनः आगतः; युद्धम् इच्छन्तः तिष्ठत, प्राणान् इच्छन्तः निवर्तध्वम्’ इति। ब्रह्मघ्नाः शूलपाणयः ते संक्रुद्धाः गर्वेण प्रत्युत्तरं दत्त्वा शूलैः अभिद्रवन्ति। रामः चतुर्दश शूलानि तावद्भिः एव शरैः छित्त्वा शिलाशितान् चतुर्दश नाराचान् मुञ्चति; ते राक्षसाणां वक्षांसि भित्त्वा वल्मीकात् निर्गताः पन्नगाः इव निष्पतन्ति, राक्षसाश्च छिन्नमूलाः द्रुमाः इव निपतन्ति। शूर्पणखा पुनः खरस्य समीपे पतित्वा विलपन्ती सर्वं वधवृत्तान्तं शंसति।

१राक्षसानाम् आश्रमागमनम्, रामस्य सज्जता, लक्ष्मणस्य सीतारक्षणनियोगः

१ततः शूर्पणखा घोरा राघवाश्रममागता।
राक्षसानाचचक्षे तौ भ्रातरौ सह सीतया॥

२ते रामं पर्णशालायामुपविष्टं महाबलम्।
ददृशुः सीतया सार्धं लक्ष्मणेनापि सेवितम्॥

३तां दृष्ट्वा राघवः श्रीमानागतांस्तांश्च राक्षसान्।
अब्रवीद्भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसम्॥

४मुहूर्तं भव सौमित्रे सीतायाः प्रत्यनन्तरः।
इमानस्या वधिष्यामि पदवीमागतानिह॥

५वाक्यमेतत्ततः श्रुत्वा रामस्य विदितात्मनः।
तथेति लक्ष्मणो वाक्यं राघवस्य प्रपूजयन्॥

६राघवोऽपि महच्चापं चामीकरविभूषितम्।
चकार सज्यं धर्मात्मा तानि रक्षांसि चाब्रवीत्॥

ततः घोरा शूर्पणखा राघवस्य आश्रमम् आगत्य सीतया सह तौ भ्रातरौ राक्षसानाम् आचचक्षे। ते च पर्णशालायाम् उपविष्टं महाबलं रामं सीतया सार्धं लक्ष्मणेन च सेवितं ददृशुः। दर्शनक्रमः अत्र कवेः सूक्ष्मः — प्रथमं राक्षसाः पश्यन्ति, ततः श्रीमान् राघवः तां शूर्पणखां तान् आगतान् राक्षसांश्च पश्यति; एवं दृष्टिः दृष्टिं प्रतिमिलति। रामः दीप्ततेजसं भ्रातरं लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘हे सौमित्रे, मुहूर्तं सीतायाः प्रत्यनन्तरः भव; अस्याः पदवीम् आगतान् इमान् अहं वधिष्यामि।’ एतेन वाक्येन रामस्य स्वभावः प्रकाशते — प्रथमा चिन्ता सीतायाः रक्षणम्, ततः एव युद्धम्; अपि च चतुर्दशानां राक्षसानां वधाय सः एकः एव पर्याप्तः इति तस्य आत्मविश्वासः। विदितात्मनः रामस्य एतत् वाक्यं श्रुत्वा लक्ष्मणः ‘तथा’ इति उक्त्वा राघवस्य वाक्यं प्रपूजयन् आज्ञां शिरसा अगृह्णात् — आज्ञापालने तस्य न विवादः, न विलम्बः। ततः धर्मात्मा राघवः अपि चामीकरविभूषितं महत् चापं सज्यं चकार, तानि च रक्षांसि अब्रवीत्। धनुषः सज्जीकरणं वचनात् पूर्वम् एव — सिद्धः सन् एव सः सम्भाषते, इति वीरस्य मर्यादा। अत्र च पूर्वसर्गयोः वर्णितः भयङ्करः आडम्बरः क्षणेन एव शान्तः भवति — चतुर्दश अन्तकोपमाः राक्षसाः आगताः, किंतु रामः केवलं भ्रातरम् आज्ञापयति, धनुः च सज्जीकरोति; न उद्वेगः, न सम्भ्रमः।

Then the dreadful Śūrpaṇakhā came to Rāghava's hermitage and pointed out to the rākṣasas the two brothers and Sītā with them. They saw the mighty Rāma seated in the leaf hut with Sītā, attended by Lakṣmaṇa. The poet's order of seeing is subtle: first the rākṣasas see, and then the glorious Rāghava sees Śūrpaṇakhā and the rākṣasas who had come with her, so that gaze meets gaze. Rāma said to his radiant brother Lakṣmaṇa: ‘Stay close by Sītā for a while, Saumitri. I will kill these creatures who have followed her trail here.’ These words reveal Rāma's nature: his first thought was Sītā's safety, and only then the fight; and he was confident that he alone was enough to deal with fourteen rākṣasas. Hearing the words of Rāma, who knew himself, Lakṣmaṇa said ‘So be it,’ honouring Rāghava's word and accepting the order without dispute or delay. Then righteous Rāghava strung his great gold-adorned bow and spoke to the rākṣasas; he strung it before he spoke, so that he spoke already prepared, as a hero should. Here the fearful clamour of the previous sarga subsides at once: fourteen rākṣasas like Death have come, yet Rāma merely gives an order to his brother and strings his bow, with no agitation and no alarm.

२रामस्य परिचयः, ऋषिनियोगकथनम्, निवर्तनस्य अवसरदानम्

७पुत्रौ दशरथस्यावां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
प्रविष्टौ सीतया सार्धं दुश्चरं दण्डकावनम्॥

८फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ।
वसन्तौ दण्डकारण्ये किमर्थमुपहिंसथ॥

९युष्मान्पापात्मकान्हन्तुं विप्रकारान्महाहवे।
ऋषीणां तु नियोगेन सम्प्राप्तः सशरासनः॥

१०तिष्ठतैवात्र संतुष्टा नोपवर्तितुमर्हथ।
यदि प्राणैरिहार्थो वो निवर्तध्वं निशाचराः॥

रामस्य वचनं चतुर्भिः श्लोकैः क्रमबद्धम् — परिचयः, प्रश्नः, हेतुः, अवसरश्च। प्रथमं सः आत्मानं परिचाययति — ‘आवां दशरथस्य पुत्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ, सीतया सार्धं दुश्चरं दण्डकावनं प्रविष्टौ। फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ च आवां दण्डकारण्ये वसन्तौ; किमर्थं युष्मे अस्मान् उपहिंसथ?’ एतेन सः प्रथमं न्यायं स्थापयति — निरपराधानां तपस्विनां हिंसा अधर्मः एव। ततः सः स्वस्य आगमनहेतुं वदति — ‘विप्रकारान् पापात्मकान् युष्मान् महाहवे हन्तुम् ऋषीणां नियोगेन सशरासनः अहं सम्प्राप्तः।’ अत्र रामः स्वं व्यक्तिगतं वैरं न आश्रयते, अपि तु ऋषीणां नियोगम् — धर्मरक्षा एव तस्य प्रयोजनम्, न प्रतिशोधः। अन्ते सः उभयं विकल्पं ददाति — ‘यदि युद्धेन संतुष्टाः स्थ, तर्हि अत्र एव तिष्ठत, निवर्तितुं न अर्हथ; यदि तु प्राणैः वः प्रयोजनम्, तर्हि हे निशाचराः, निवर्तध्वम्।’ शत्रवे अपि पलायनस्य अवसरदानम् आर्यस्य लक्षणम्; एतेन कविः रामस्य धर्मयुद्धनिष्ठां स्थापयति, राक्षसानां च आगामिनं विनाशं तेषाम् एव इच्छाकृतं दर्शयति।

Rāma's speech is laid out in four verses — who they were, a question, his reason, and an offer. First he introduced himself: ‘We are the sons of Daśaratha, the brothers Rāma and Lakṣmaṇa, and we have entered the trackless Daṇḍaka forest with Sītā. We live here in the Daṇḍaka forest on fruit and roots, self-controlled, ascetics and celibates. Why do you seek to harm us?’ With this he first establishes what is just: to harm blameless ascetics is wrong. Then he gave the reason for his coming: ‘At the bidding of the sages I have come here bow in hand to kill you in a great battle, you evil creatures who persecute them.’ Rāma does not rest on a personal quarrel but on the sages' charge; his purpose is the protection of dharma, not revenge. Finally he gave them a choice: ‘If you are content to fight, stand your ground here and do not turn back; but if you care for your lives, night-rangers, go away.’ To give even an enemy the chance to withdraw is the mark of a noble man; with it the poet establishes Rāma's devotion to righteous war, and shows that the rākṣasas' destruction would be of their own choosing.

३राक्षसानां क्रुद्धं प्रत्युत्तरम्, शूलप्रहारार्थम् अभिद्रवणम्

११तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते चतुर्दश।
ऊचुर्वाचं सुसंक्रुद्धा ब्रह्मघ्नाः शूलपाणयः॥

१२संरक्तनयना घोरा रामं संरक्तलोचनम्।
परुषा मधुराभाषं हृष्टा दृष्टपराक्रमम्॥

१३क्रोधमुत्पाद्य नो भर्तुः खरस्य सुमहात्मनः।
त्वमेव हास्यसे प्राणान्सद्योऽस्माभिर्हतो युधि॥

१४का हि ते शक्तिरेकस्य बहूनां रणमूर्धनि।
अस्माकमग्रतः स्थातुं किं पुनर्योद्धुमाहवे॥

१५एभिर्बाहुप्रयुक्तैश्च परिघैः शूलपट्टिशैः।
प्राणांस्त्यक्ष्यसि वीर्यं च धनुश्च करपीडितम्॥

१६इत्येवमुक्त्वा संरब्धा राक्षसास्ते चतुर्दश।
उद्यतायुधनिस्त्रिंशा राममेवाभिदुद्रुवुः॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ते चतुर्दश राक्षसाः सुसंक्रुद्धाः अभवन्। कविः तान् ‘ब्रह्मघ्नाः शूलपाणयः’ इति विशेषणाभ्यां वर्णयति — ब्राह्मणहन्तारः, हस्तगतशूलाः च; एतेन तेषाम् अधर्मः शस्त्रं च युगपत् सूचितौ। पुनः सः द्वयोः पक्षयोः विरोधं स्थापयति — ते संरक्तनयनाः घोराः परुषाः, रामः तु संरक्तलोचनः मधुराभाषः दृष्टपराक्रमः च; रक्तनयनत्वं द्वयोः अपि समानम्, किंतु एकत्र क्रोधात्, अन्यत्र स्वभावात्। ते हृष्टाः सन्तः ऊचुः — ‘हे मानुष, सुमहात्मनः अस्माकं भर्तुः खरस्य क्रोधम् उत्पाद्य त्वम् एव अस्माभिः युधि सद्यः हतः सन् प्राणान् हास्यसे। एकस्य तव का शक्तिः, यत् बहूनाम् अस्माकम् अग्रतः रणमूर्धनि स्थातुम् अपि शक्नुयाः? आहवे योद्धुं तु का कथा? अस्माकं बाहुप्रयुक्तैः एभिः परिघैः शूलपट्टिशैश्च हतः त्वं प्राणान् वीर्यं करपीडितं धनुश्च त्यक्ष्यसि।’ एवम् उक्त्वा संरब्धाः ते चतुर्दश राक्षसाः उद्यतायुधनिस्त्रिंशाः सन्तः राममेव अभिदुद्रुवुः। तेषां गर्वः खरस्य गर्वस्य एव प्रतिध्वनिः; सङ्ख्याबलम् एव तेषां युक्तिः, यत् एकाकिनः रामस्य पुरतः निष्फलं भविष्यति। ‘का हि ते शक्तिरेकस्य’ इति प्रश्नः अग्रिमैः पञ्चभिः श्लोकैः एव स्वयम् उत्तरितः भविष्यति — कविः प्रश्नं क्रियया एव खण्डयति। धनुषः त्यागविषये तेषां वचनम् अपि विडम्बनारूपम्, यतः तत् एव धनुः तेषां मरणहेतुः भविष्यति।

Hearing his words, the fourteen rākṣasas grew furious. The poet calls them slayers of brāhmaṇas with pikes in hand, naming their wickedness and their weapons together. Again he sets the two sides against each other: they were bloodshot-eyed, dreadful and harsh, while Rāma's eyes were red by nature, his speech was sweet, and his valour had been proved; both had red eyes, but theirs from anger and his by nature. Exultant, they said: ‘Man, you have roused the anger of our master, the great Khara; struck down by us in battle, you will lose your life this very moment. What strength has one man like you to stand before so many of us at the head of the battle, let alone to fight us? Beaten by the bludgeons, pikes and spears hurled by our arms, you will give up your life, your valour and the bow clenched in your hand.’ So saying, the fourteen rākṣasas rushed straight at Rāma in fury, weapons and swords raised. Their pride was an echo of Khara's; their only argument was numbers, which would prove useless against Rāma alone. Their question, ‘What strength has one man like you?’, is answered by the next five verses — the poet refutes it with action. And their words about his giving up his bow are ironic, for that very bow would be their death.

४शूलच्छेदनम्, चतुर्दशनाराचैः चतुर्दशराक्षसाणां वधः

१७चिक्षिपुस्तानि शूलानि राघवं प्रति दुर्जयम्।
तानि शूलानि काकुत्स्थः समस्तानि चतुर्दश॥

१८तावद्भिरेव चिच्छेद शरैः काञ्चनभूषितैः।
ततः पश्चान्महातेजा नाराचान्सूर्यसंनिभान्॥

१९जग्राह परमक्रुद्धश्चतुर्दश शिलाशितान्।
गृहीत्वा धनुरायम्य लक्ष्यानुद्दिश्य राक्षसान्॥

२०मुमोच राघवो बाणान्वज्रानिव शतक्रतुः।
ते भित्त्वा रक्षसां वेगाद्वक्षांसि रुधिरप्लुताः॥

२१विनिष्पेतुस्तदा भूमौ वल्मीकादिव पन्नगाः।
तैर्भग्नहृदया भूमौ छिन्नमूला इव द्रुमाः॥

ते दुर्जयं राघवं प्रति तानि शूलानि चिक्षिपुः; काकुत्स्थः तु तानि समस्तानि चतुर्दश शूलानि तावद्भिः एव काञ्चनभूषितैः शरैः चिच्छेद। सङ्ख्यायाः साम्यम् अत्र काव्यस्य सौन्दर्यम् — चतुर्दश शूलाः, चतुर्दश शराः; न एकः अधिकः, न न्यूनः। ततः परमक्रुद्धः महातेजाः सः सूर्यसंनिभान् शिलाशितान् चतुर्दश नाराचान् जग्राह; धनुः गृहीत्वा आयम्य च लक्ष्यभूतान् राक्षसान् उद्दिश्य शतक्रतुः वज्राणि इव बाणान् मुमोच। इन्द्रवज्रयोः उपमा रामस्य दिव्यं बलं सूचयति। ते बाणाः वेगेन राक्षसानां वक्षांसि भित्त्वा रुधिरप्लुताः सन्तः वल्मीकात् निष्क्रामन्तः पन्नगाः इव तदा भूमौ विनिष्पेतुः। सर्पवल्मीकयोः उपमा अत्यन्तं दृश्या — रक्तसिक्ताः बाणाः वक्षसः निर्गच्छन्तः वल्मीकात् निर्गतान् सर्पान् इव प्रतीयन्ते। तैः नाराचैः भग्नहृदयाः ते राक्षसाः छिन्नमूलाः द्रुमाः इव भूमौ निपेतुः — शोणितस्नाताः विकृताः विगतासवश्च। द्वे उपमे अत्र क्रमेण योजिते — प्रथमा गतिं दर्शयति, द्वितीया निश्चलतां; एवं जीवनात् मरणं प्रति संक्रमणं चित्ररूपेण स्थापितम्। सर्वम् एतत् युद्धं पञ्चभिः एव श्लोकैः समाप्तम्, एतेन च रामस्य आयासराहित्यं सूचितम्। पूर्वसर्गे खरस्य गर्वोक्तयः षड्भिः श्लोकैः विस्तृताः आसन्, अत्र तु वधः पञ्चभिः एव — वाचः विस्तारः, क्रियायाः संक्षेपः; एषः विरोधः कवेः अभिप्रेतः।

They hurled their pikes at the invincible Rāghava, but Kākutstha cut down all fourteen of them with just as many gold-adorned arrows. The matching numbers are part of the poem's beauty — fourteen pikes, fourteen arrows, not one more or less. Then the mighty hero, in the height of anger, took up fourteen iron shafts whetted on stone and bright as the sun; grasping and drawing his bow, he aimed at the rākṣasas and loosed his arrows as Indra of the hundred sacrifices looses his thunderbolts — an image of Rāma's divine strength. Piercing the rākṣasas' chests with their speed, the arrows came out bathed in blood and fell to the ground like snakes gliding out of an anthill; the image is vivid, the bloody arrows emerging from their breasts like serpents leaving their mound. Their hearts shattered by those shafts, the rākṣasas fell to the ground like trees cut at the root, drenched in blood, mangled and lifeless. The two images are set in sequence, the first showing motion and the second stillness, so that the passage from life to death is painted as a picture. The whole battle is over in five verses, which shows how effortlessly Rāma fought. Khara's boasts in the previous sarga ran to six verses; here the slaughter takes only five — words at length, deeds in brief, a contrast the poet intended.

५शूर्पणखायाः पुनःपतनं विलापश्च, खरं प्रति वधवार्तानिवेदनम्

२२निपेतुः शोणितस्नाता विकृता विगतासवः।
तान्भूमौ पतितान्दृष्ट्वा राक्षसी क्रोधमूर्च्छिता॥

२३उपगम्य खरं सा तु किंचित्संशुष्कशोणिता।
पपात पुनरेवार्ता सनिर्यासेव वल्लरी॥

२४भ्रातुः समीपे शोकार्ता ससर्ज निनदं महत्।
सस्वरं मुमुचे बाष्पं विवर्णवदना तदा॥

२५निपातितान्प्रेक्ष्य रणे तु राक्षसान्प्रधाविता शूर्पणखा पुनस्ततः।
वधं च तेषां निखिलेन रक्षसां शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा॥

तान् सर्वान् भूमौ पतितान् दृष्ट्वा सा राक्षसी क्रोधेन मूर्च्छिता सती खरम् उपगम्य पुनः एव आर्ता भूमौ पपात। कविः तां तदा ‘किंचित्संशुष्कशोणिता’ इति वर्णयति — कर्णनासयोः क्षतात् प्रवहत् रुधिरम् इदानीं किञ्चित् शुष्कम्; एतेन कालस्य गतिः सूक्ष्मतया सूचिता। ‘सनिर्यासा वल्लरी इव’ इति उपमा च रमणीया — क्षतात् स्रवन्ती लता इव सा प्रतीयते, यस्याः निर्यासः न शोभा, अपि तु व्रणस्य चिह्नम्। भ्रातुः समीपे शोकार्ता सा महान्तं निनदं ससर्ज, सस्वरं बाष्पं मुमुचे, विवर्णवदना च तदा अभवत्। सा खरस्य पुरतः द्विः पतति — अष्टादशसर्गान्ते प्रथमम्, अत्र च पुनः; पुनःपतनम् एव तस्याः असामर्थ्यस्य प्रतीकम्। अन्ते रणे निपातितान् तान् राक्षसान् प्रेक्ष्य खरस्य भगिनी पुनः प्रधाविता, तेषां सर्वेषां रक्षसां वधं च निखिलेन सर्वं शशंस। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन रचितः, तेन च सर्गः गम्भीरेण स्वरेण समाप्यते। एषः सर्गः खरस्य राक्षसैः सह रामस्य प्रथमः संग्रामः; चतुर्दशानां वधः अग्रे चतुर्दशसहस्राणां वधस्य सूचना इव भवति, खरस्य च क्रोधस्य द्वितीयं परिणामं प्रति कथा गच्छति।

Seeing them all fallen on the ground, the rākṣasī, faint with rage, went back to Khara and in her distress fell down before him once more. The poet notes that her blood was now somewhat dried — the blood from her ears and nose had begun to dry, a subtle mark of passing time — and compares her to a creeper oozing sap, a fine image, for she looked like a wounded vine whose sap is no ornament but the sign of a wound. Stricken with grief in her brother's presence, she let out a great wail and wept aloud, her face gone pale. She had fallen before him once already, at the end of sarga 18; her falling again is itself a sign of her helplessness. Having seen the rākṣasas struck down in battle, Khara's sister had run back once more, and she told him the whole story of how every one of them had been killed. With a long closing verse the sarga ends on a solemn note. This is Rāma's first clash with Khara's rākṣasas, and the battle with the fourteen is like a foretelling of the slaughter of the fourteen thousand to come, and the story moves on to the next outcome of Khara's anger.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३६ पदानि
राघवाश्रम २०.१ रामस्य आश्रमः
सन्धिः
राघव + आश्रम → राघवाश्रम — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
राघवस्य आश्रमः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘राघवाश्रमम् आगता’)
आचचक्षे २०.१ कथितवती, दर्शितवती
सन्धिः
आ + चक्षे → आचचक्षे — लिटि द्वित्वम्
समासः
समासः नास्ति — ‘आ + चक्ष्’ धातोः लिट्-रूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
दीप्ततेजस् २०.३ प्रज्वलत्तेजस्कः
सन्धिः
दीप्त + तेजस् → दीप्ततेजस् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दीप्तं तेजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘लक्ष्मणम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रत्यनन्तर २०.४ अव्यवहितसमीपस्थः, पार्श्वे एव स्थितः
सन्धिः
प्रति + अनन्तर → प्रत्यनन्तर — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
समासः
न अन्तरं यस्मिन् सः अनन्तरः, तं प्रति — प्रादिगर्भः समासः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (विधिलिङ्गर्भे ‘भव’ इत्यस्य पूरकम्)
पदवी २०.४ मार्गः, पदचिह्नानुसारि पथः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — रूढशब्दः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
विदितात्मन् २०.५ आत्मस्वरूपज्ञः
सन्धिः
विदित + आत्मन् → विदितात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
विदितः आत्मा येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, एकवचनम् (‘रामस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
चामीकरविभूषित २०.६ सुवर्णेन अलङ्कृतम्
सन्धिः
वि + भूषित → विभूषित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चामीकरेण विभूषितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘चापम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
सज्य २०.६ आरोपितमौर्वीकम्, प्रत्यञ्चायुक्तम्
सन्धिः
स + ज्या → सज्य — सहार्थे ‘स’, अन्त्यस्वरह्रस्वत्वम्
समासः
ज्यया सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
दुश्चर २०.७ दुर्गमम्, दुःखेन सञ्चरणीयम्
सन्धिः
दुस् + चर → दुश्चर — श्चुत्वसन्धिः (स् + च = श् + च)
समासः
दुःखेन चर्यते इति — उपपदगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
ब्रह्मचारि २०.८ ब्रह्मचर्यव्रतधारिणौ
सन्धिः
ब्रह्मन् + चारिन् → ब्रह्मचारिन् — नकारलोपः
समासः
ब्रह्मणि चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, द्विवचनम् (‘ब्रह्मचारिणौ’)
उपहिंसथ २०.८ हिंसां कुरुथ, पीडयथ
सन्धिः
उप + हिंसथ → उपहिंसथ — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘किमर्थम् + उपहिंसथ’ इत्यत्र तु मकारस्य अनुनासिकादेशः
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं तिङन्तम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
पापात्मक २०.९ पापस्वभावाः, दुष्टचित्ताः
सन्धिः
पाप + आत्मन् → पापात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); ततः कप्रत्ययः
समासः
पापः आत्मा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
विप्रकार २०.९ अपकारिणः, ऋषीणाम् अपराधकारिणः
सन्धिः
वि + प्र + कार → विप्रकार — उपसर्गद्वयसंयोगे सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — द्व्युपसर्गपूर्वकं घञन्तं रूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘विप्रकारान्’)
सशरासन २०.९ धनुःसहितः
सन्धिः
शर + आसन → शरासन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
शरासनेन सह वर्तमानः — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निवर्तध्वम् २०.१० पुनः गच्छत, प्रत्यावर्तध्वम्
सन्धिः
नि + वर्तध्वम् → निवर्तध्वम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — उपसर्गपूर्वकं तिङन्तम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम् (आत्मनेपदम्)
ब्रह्मघ्न २०.११ ब्राह्मणहन्तारः
सन्धिः
ब्रह्मन् + हन् → ब्रह्मघ्न — नकारलोपः, हकारस्य घकारादेशः
समासः
ब्रह्म (ब्राह्मणं) हन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘ब्रह्मघ्नाः’)
शूलपाणयः २०.११ हस्तगतशूलाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शूलं पाणौ येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
संरक्तनयना २०.१२ क्रोधेन आरक्तनेत्राः
सन्धिः
सम् + रक्त → संरक्त — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
संरक्ते नयने येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (नपुंसकवत् प्रयुक्तम्)
मधुराभाष २०.१२ मधुरभाषी
सन्धिः
मधुर + आभाष → मधुराभाष — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
मधुरः आभाषः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
दृष्टपराक्रम २०.१२ यस्य पराक्रमः प्रत्यक्षः दृष्टः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
दृष्टः पराक्रमः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
रणमूर्धनि २०.१४ युद्धस्य अग्रभागे
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रणस्य मूर्धा — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (लिङ्गम् — रणमूर्धन्)
बाहुप्रयुक्त २०.१५ भुजाभ्यां क्षिप्ताः
सन्धिः
प्र + युक्त → प्रयुक्त — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
बाहुभ्यां प्रयुक्ताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘बाहुप्रयुक्तैः’)
शूलपट्टिश २०.१५ शूलाः पट्टिशाख्यानि च शस्त्राणि
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शूलानि च पट्टिशाः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
करपीडित २०.१५ हस्तेन दृढं गृहीतम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
करेण पीडितम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘धनुः’ इत्यस्य विशेषणम्)
उद्यतायुधनिस्त्रिंश २०.१६ उत्तोलितायुधखड्गाः
सन्धिः
उद्यत + आयुध → उद्यतायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
उद्यतानि आयुधानि निस्त्रिंशाश्च येषां ते — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
अभिदुद्रुवुः २०.१६ अभिमुखम् आद्रवन्, आक्रम्य धावितवन्तः
सन्धिः
अभि + दुद्रुवुः → अभिदुद्रुवुः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘राममेव + अभिदुद्रुवुः’ इत्यत्र तु सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
समासः नास्ति — ‘अभि + द्रु’ धातोः लिट्-रूपम्
विभक्तिः
क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
शिलाशित २०.१९ शाणपट्टे तीक्ष्णीकृताः
सन्धिः
शिला + शित → शिलाशित — सन्धिकार्यं नास्ति (आकारान्ते व्यञ्जनादौ)
समासः
शिलायां शिताः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘नाराचान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
रुधिरप्लुत २०.२० रुधिरेण सिक्ताः
सन्धिः
रुधिर + प्लुत → रुधिरप्लुत — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
रुधिरेण प्लुताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (बाणानां विशेषणम्)
वल्मीक २०.२१ सर्पावासः मृत्तिकास्तूपः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — रूढशब्दः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (‘वल्मीकात्’)
भग्नहृदय २०.२१ विदीर्णवक्षसः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भग्नं हृदयं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
शोणितस्नात २०.२२ रुधिरेण अवगाहिताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शोणितेन स्नाताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
क्रोधमूर्च्छिता २०.२२ क्रोधेन अचेतना
सन्धिः
मूर्च्छ् + क्त → मूर्च्छित — सन्धिकार्यं नास्ति; मुद्रणे ‘मूर्च्छिता’ इति संयुक्ताक्षरेण, समीक्षितसंस्करणे तु ‘मूर्छिता’
समासः
क्रोधेन मूर्च्छिता — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
संशुष्कशोणिता २०.२३ यस्याः रुधिरं किञ्चित् शुष्कम्
सन्धिः
सम् + शुष्क → संशुष्क — मकारस्य अनुस्वारादेशः
समासः
संशुष्कं शोणितं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सनिर्यास २०.२३ स्रवद्रसा, क्षतात् निर्यासं मुञ्चन्ती
सन्धिः
निस् + यास → निर्यास — विसर्जनीयस्य रेफादेशः
समासः
निर्यासेन सह वर्तमाना — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘वल्लरी’ इत्यस्य विशेषणम्)
विवर्णवदना २०.२४ पाण्डुरमुखी, गतकान्तिवदना
सन्धिः
वि + वर्ण → विवर्ण — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
विवर्णं वदनं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
निपातित २०.२५ पातिताः, हताः
सन्धिः
नि + पातित → निपातित — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘नि + पत्’ धातोः णिजन्तस्य क्तप्रत्ययान्तं रूपम्
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘राक्षसान्’ इत्यस्य विशेषणम्)