अरण्यकाण्डम् — एकविंशः सर्गः
खरस्य सान्त्वनम्, चतुर्दशराक्षसवधनिवेदनम्, शोकसागररूपकम्, रामवधयाचना, खरस्य भर्त्सना, पुनः मूर्च्छा
अस्मिन् सर्गे रामेण हतानां चतुर्दशानां राक्षसानां वार्ताम् आदाय पुनः पतिता शूर्पणखा खरेण सान्त्व्यते। खरः क्रुद्धः पृच्छति — ‘मया तव प्रियार्थम् एव ते शूराः राक्षसाः प्रेषिताः; किमर्थं पुनः रुद्यते? ते हि मम भक्ताः अनुरक्ताः; ते हन्यमानाः अपि न हन्यन्ते। मयि नाथे स्थिते अनाथवत् किं विलपसि? उत्तिष्ठ, वैक्लव्यं त्यज।’ ततः सा नयने विमृज्य निवेदयति — ‘हतश्रवणनासिका शोणितौघपरिक्लिन्ना अहम् इदानीम् एव त्वया सान्त्विता; त्वया प्रेषिताः चतुर्दश राक्षसाः रामेण मर्मभेदिभिः सायकैः समरे निहताः। तान् क्षणेन पतितान् दृष्ट्वा मम महान् त्रासः अभवत्।’ विषादनक्रैः अध्युषिते परित्रासोर्मिमालिनि शोकसागरे मग्नाम् आत्मानं वर्णयित्वा सा याचते — ‘यदि मयि अनुक्रोशः, यदि रामं प्रति शक्तिः तेजः वा, तर्हि दण्डकारण्यनिलयं राक्षसकण्टकं जहि; अन्यथा तव अग्रतः प्राणान् त्यक्ष्यामि।’ ततः तस्याः वाणी तिरस्कारं प्रति परिवर्तते — ‘त्वं शूरमानी न तु शूरः, मिथ्यारोपितविक्रमः; कुलपांसन, जनस्थानात् अपयाहि। मानुषौ रामलक्ष्मणौ हन्तुं न शक्नोषि इति निःसत्त्वस्य तव इह वासः कीदृशः? रामतेजसा अभिभूतः क्षिप्रं विनशिष्यसि।’ एवं बहुशः विलप्य प्रदरोदरी सा भ्रातुः समीपे नष्टसंज्ञा बभूव, कराभ्याम् उदरं हत्वा च भृशदुःखिता रुरोद — अनेन दृश्येन सर्गः समाप्यते।
१स पुनः पतितां दृष्ट्वा क्रोधाच्छूर्पणखां पुनः।
उवाच व्यक्तया वाचा तामनर्थार्थमागताम्॥
२मया त्विदानीं शूरास्ते राक्षसाः पिशिताशनाः।
त्वत्प्रियार्थं विनिर्दिष्टाः किमर्थं रुद्यते पुनः॥
३भक्ताश्चैवानुरक्ताश्च हिताश्च मम नित्यशः।
हन्यमाना न हन्यन्ते न न कुर्युर्वचो मम॥
४किमेतच्छ्रोतुमिच्छामि कारणं यत्कृते पुनः।
हा नाथेति विनर्दन्ती सर्पवच्चेष्टसे क्षितौ॥
५अनाथवद्विलपसि किं नु नाथे मयि स्थिते।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ मा मैवं वैक्लव्यं त्यज्यतामिति॥
६इत्येवमुक्ता दुर्धर्षा खरेण परिसान्त्विता।
विमृज्य नयने सास्रे खरं भ्रातरमब्रवीत्॥
पूर्वस्मिन् सर्गे रामेण चतुर्दश राक्षसाः निहताः, शूर्पणखा च तं सर्वं वृत्तान्तं खराय न्यवेदयत्। अस्मिन् सर्गे सा पुनः भूमौ पतिता दृश्यते। तां तथा पतितां दृष्ट्वा खरः क्रोधेन युक्तः सन् स्पष्टया वाचा अनर्थार्थम् आगतां ताम् उवाच। तस्य प्रथमं वचनं प्रश्नरूपम् एव — ‘मया तव प्रियार्थम् एव ते शूराः पिशिताशनाः राक्षसाः विनिर्दिष्टाः आसन्; तर्हि किमर्थं त्वं पुनः रोदिषि?’ अनन्तरं सः स्वभटेषु स्वस्य विश्वासं प्रकटयति — ‘ते हि मम भक्ताः, मयि अनुरक्ताः, नित्यं मम हिताः च; ते हन्यमानाः अपि न हन्यन्ते, मम वचनं च न न कुर्युः’ इति। इयम् आत्मश्लाघा कविना बुद्ध्या एव अत्र स्थापिता — यः स्वसैनिकान् अवध्यान् मन्यते, तस्य एव सैनिकाः पूर्वसर्गे निहताः; एतेन खरस्य आगामी विनाशः सूच्यते। ततः सः पृच्छति — ‘एतस्य कारणं श्रोतुम् इच्छामि। किमर्थं त्वं ‘हा नाथ’ इति विनर्दन्ती सर्पः इव क्षितौ चेष्टसे? मयि नाथे स्थिते सति अनाथा इव किं विलपसि? उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ, मा, मा एवं भूः, एतत् वैक्लव्यं त्यज्यताम्।’ एवं खरेण परिसान्त्विता सा दुर्धर्षा राक्षसी साश्रुणी नयने विमृज्य भ्रातरं खरं प्रत्यब्रवीत्। सान्त्वनम् अपि अत्र दर्पपूर्णम् एव, न तु करुणामयम्। वस्तुतः खरः भगिन्याः दुःखं न पृच्छति, अपि तु स्वस्य आज्ञायाः अवमाननं मन्यते; अतः तस्य प्रश्नाः सान्त्वनरूपाः अपि तिरस्कारगन्धयुक्ताः। ‘न न कुर्युः’ इति द्विरुक्तः निषेधः अत्र अत्यन्तनिश्चयं द्योतयति।
In the previous sarga Rāma killed the fourteen rākṣasas, and Śūrpaṇakhā told Khara the whole story. Now she is seen fallen on the ground once more. Seeing her lying there, come to him on an errand of ruin, Khara spoke to her plainly and in anger. His first words were a question: ‘I sent those brave flesh-eating rākṣasas for your sake alone. Why are you weeping again?’ Then he declared his faith in his men: ‘They are devoted to me, loyal to me, and always seek my good. Struck at, they cannot be struck down, and they could never fail to do my bidding.’ The poet sets this boast here deliberately: the very soldiers he thinks unkillable had been killed in the previous sarga, and so Khara's own coming destruction is foreshadowed; the doubled negative in ‘never fail’ conveys his absolute certainty. Then he asked: ‘I want to hear the reason. Why do you writhe on the ground like a snake, crying “Alas, my lord!”? Why do you lament as if you had no protector, when I, your protector, am here? Get up, get up; don't be like this; give up this weakness.’ Even his consolation is full of pride rather than pity. Khara does not really ask about his sister's grief; he takes it as an insult to his own command, so that his questions, though meant to console, carry a tinge of scorn. Comforted in this way, the unassailable rākṣasī wiped her tear-filled eyes and answered her brother Khara.
७अस्मीदानीमहं प्राप्ता हतश्रवणनासिका।
शोणितौघपरिक्लिन्ना त्वया च परिसान्त्विता॥
८प्रेषिताश्च त्वया शूरा राक्षसास्ते चतुर्दश।
निहन्तुं राघवं घोरं मत्प्रियार्थं सलक्ष्मणम्॥
९ते तु रामेण सामर्षाः शूलपट्टिशपाणयः।
समरे निहताः सर्वे सायकैर्मर्मभेदिभिः॥
१०तान्भूमौ पतितान्दृष्ट्वा क्षणेनैव महाजवान्।
रामस्य च महत्कर्म महांस्त्रासोऽभवन्मम॥
११सास्मि भीता समुद्विग्ना विषण्णा च निशाचर।
शरणं त्वां पुनः प्राप्ता सर्वतो भयदर्शिनी॥
१२विषादनक्राध्युषिते परित्रासोर्मिमालिनि।
किं मां न त्रायसे मग्नां विपुले शोकसागरे॥
१३एते च निहता भूमौ रामेण निशितैः शरैः।
ये च मे पदवीं प्राप्ता राक्षसाः पिशिताशनाः॥
सा प्रथमं स्वस्य पूर्वदशां स्मारयति — ‘इदानीम् एव अहं हतश्रवणनासिका शोणितौघपरिक्लिन्ना च सती त्वत्समीपं प्राप्ता आसम्, त्वया च परिसान्त्विता। तदा मत्प्रियार्थं त्वया घोराः चतुर्दश शूराः राक्षसाः प्रेषिताः, ये राघवं सलक्ष्मणं निहन्तुं गताः। ते तु सामर्षाः शूलपट्टिशपाणयः सन्तः रामेण मर्मभेदिभिः सायकैः समरे सर्वे निहताः।’ अनन्तरं सा स्वस्य भयस्य मूलं कथयति — ‘तान् महाजवान् राक्षसान् क्षणेन एव भूमौ पतितान् दृष्ट्वा, रामस्य च तत् महत् कर्म दृष्ट्वा, मम महान् त्रासः अभवत्। अतः अहं भीता समुद्विग्ना विषण्णा च जाता; सर्वतः भयदर्शिनी सती पुनः त्वाम् एव शरणं प्राप्ता।’ ततः सा समग्रेण रूपकेण स्वदशां वर्णयति — ‘विषादाः एव नक्राः यत्र अध्युषिताः, परित्रासाः एव ऊर्मिमाला यस्य, तादृशे विपुले शोकसागरे मग्नां माम् इदानीं किं न त्रायसे?’ अन्ते सा पुनः तान् हतान् स्मरति — ‘एते च मम पदवीम् अनुगताः पिशिताशनाः राक्षसाः रामेण निशितैः शरैः भूमौ निहताः’ इति। एवं सा एकस्मिन् एव भाषणे भयम् आत्मदैन्यं भ्रातुः उपालम्भं च युगपत् उपस्थापयति। ‘मम पदवीम्’ इति पदेन सा स्पष्टं करोति यत् ते राक्षसाः तस्याः एव मार्गदर्शनेन गताः, अतः तेषां वधे तस्याः अपि उत्तरदायित्वम् अस्ति। तथापि सा आत्मनिन्दां त्यक्त्वा भ्रातरम् एव चोदयति।
First she reminded him of her earlier state: ‘Only just now I came to you with my ears and nose cut off, soaked in a flood of blood, and you comforted me. Then for my sake you sent fourteen fearsome rākṣasa warriors to kill Rāghava and Lakṣmaṇa. But furious though they were, with pikes and halberds in their hands, Rāma killed them all in the fight with arrows that pierce the vitals.’ Then she told the root of her fear: ‘When I saw those swift warriors lying on the ground in a single moment, and saw that great feat of Rāma's, a great terror came over me. So I am frightened, shaken and in despair, night-ranger; seeing danger on every side, I have come to you again for shelter.’ Then in a sustained image she described her state: ‘Why do you not rescue me, drowning in this wide ocean of sorrow, where despair lurks like crocodiles and terror rolls in garlands of waves?’ Finally she recalled the slain once more: ‘These flesh-eating rākṣasas who followed my track lie killed on the ground by Rāma's sharp arrows.’ So in a single speech she lays before him her fear, her helplessness and a reproach to her brother. ‘Who followed my track’ makes plain that the rākṣasas went under her guidance, so she too bore responsibility for their deaths; yet instead of blaming herself she goads her brother.
१४मयि ते यद्यनुक्रोशो यदि रक्षःसु तेषु च।
रामेण यदि शक्तिस्ते तेजो वास्ति निशाचर॥
१५दण्डकारण्यनिलयं जहि राक्षसकण्टकम्।
यदि रामममित्रघ्नं न त्वमद्य वधिष्यसि॥
१६तव चैवाग्रतः प्राणांस्त्यक्ष्यामि निरपत्रपा।
बुद्ध्याहमनुपश्यामि न त्वं रामस्य संयुगे॥
१७स्थातुं प्रतिमुखे शक्तः सबलोऽपि महारणे।
शूरमानी न शूरस्त्वं मिथ्यारोपितविक्रमः॥
१८अपयाहि जनस्थानात्त्वरितः सहबान्धवः।
जहि त्वं समरे मूढान्यथा तु कुलपांसन॥
अनन्तरं तस्याः वचनं याचनारूपं भवति — ‘यदि मयि तेषु च हतेषु रक्षःसु तव अनुक्रोशः अस्ति, यदि च रामं प्रति योद्धुं तव शक्तिः तेजः वा अस्ति, तर्हि दण्डकारण्यनिलयं राक्षसकण्टकं तं रामं जहि। यदि च त्वम् अद्य मम अमित्रघ्नं रामं न वधिष्यसि, तर्हि निरपत्रपा अहं तव एव अग्रतः प्राणान् त्यक्ष्यामि।’ आत्महत्याभयप्रदर्शनम् एव अत्र तस्याः अन्तिमम् अस्त्रम्। ततः तस्याः वाणी याचनातः भर्त्सनां प्रति परिवर्तते — ‘बुद्ध्या अहम् अनुपश्यामि — त्वं सबलः अपि महारणे रामस्य प्रतिमुखे स्थातुं न शक्तः। त्वं केवलं शूरमानी, न तु वस्तुतः शूरः; तव विक्रमः स्वयम् एव मिथ्या आरोपितः। हे कुलपांसन, समरे तौ जहि, अन्यथा सहबान्धवः त्वरितः जनस्थानात् अपयाहि।’ ‘शूरमानी न शूरः’ इति पदयोः विरोधेन कविः खरस्य अहंकारं भिनत्ति; याचना च तिरस्कारेण सह मिश्रिता सती खरस्य क्रोधाग्नौ आहुतिः इव पतति। अत्र च द्रष्टव्यम् — मुद्रणे ‘अपयाहि जनस्थानात्’ इति अर्धश्लोकः ‘मानुषौ तौ न शक्नोषि’ इत्यस्मात् पूर्वं मुद्रितः, समीक्षितसंस्करणे तु विपरीतक्रमः; मध्ये च वुल्गेटमात्रः ‘जहि त्वं समरे मूढ’ इति अर्धश्लोकः वर्तते।
Then her words became a plea: ‘If you have any pity for me and for those rākṣasas, and if you have the strength or the fire to face Rāma, night-ranger, then kill Rāma, who has made his home in the Daṇḍaka forest, that thorn in the side of the rākṣasas. If you do not kill Rāma, my enemy, today, I will lose all shame and give up my life before your eyes.’ The threat of taking her own life was her last weapon. Then her plea turned to abuse: ‘My own judgement tells me that even with an army behind you, you cannot stand face to face with Rāma in the great battle. You think yourself a hero, but a hero you are not; your valour is a false pretence. Either kill the two of them in battle, you fool, you stain on your family — or leave Janasthāna at once with all your kin.’ The contrast between thinking oneself a hero and being one pierces Khara's pride, and her plea, mixed with contempt, falls like an oblation into the fire of his anger.
१९मानुषौ तौ न शक्नोषि हन्तुं वै रामलक्ष्मणौ।
निःसत्त्वस्याल्पवीर्यस्य वासस्ते कीदृशस्त्विह॥
२०रामतेजोऽभिभूतो हि त्वं क्षिप्रं विनशिष्यसि।
स हि तेजःसमायुक्तो रामो दशरथात्मजः॥
२१भ्राता चास्य महावीर्यो येन चास्मि विरूपिता।
एवं विलप्य बहुशो राक्षसी प्रदरोदरी॥
२२भ्रातुः समीपे शोकार्ता नष्टसंज्ञा बभूव ह।
कराभ्यामुदरं हत्वा रुरोद भृशदुःखिता॥
सा पुनः निन्दां वर्धयति — ‘यतः त्वं तौ मानुषौ रामलक्ष्मणौ हन्तुं न शक्नोषि, अतः निःसत्त्वस्य अल्पवीर्यस्य च तव इह जनस्थाने वासः कीदृशः भवेत्? रामतेजसा अभिभूतः त्वं क्षिप्रम् एव विनशिष्यसि; सः हि दशरथात्मजः रामः तेजःसमायुक्तः, तस्य भ्राता लक्ष्मणः अपि महावीर्यः, येन अहम् एवं विरूपिता।’ एतेन वचनेन सा स्वस्य वैरं खरस्य वैरं च एकीकरोति — या स्वयं विरूपिता, सा भ्रातरं तस्य एव कुलगौरवेण बध्नाति। एवं बहुशः विलप्य प्रदरोदरी सा राक्षसी भ्रातुः समीपे शोकार्ता सती नष्टसंज्ञा बभूव; कराभ्याम् उदरं हत्वा भृशदुःखिता च रुरोद। सर्गस्य आदौ सा पतिता आसीत्, अन्ते च पुनः निपतिता — अनेन वर्तुलेन कविः सूचयति यत् तस्याः सर्वाणि वचनानि केवलं खरस्य क्रोधवर्धनार्थम् एव अभवन्, स्वयं तु सा असहाया एव अवशिष्टा। अग्रिमे सर्गे खरः चतुर्दशसहस्रसेनया सह निर्गच्छति। ‘प्रदरोदरी’ इति विशेषणेन कविः तस्याः विकृतं रूपम् अपि स्मारयति, येन तस्याः विलापः करुणायाः स्थाने बीभत्सतां प्राप्नोति। एतत् एव वाल्मीकेः शैलीविशेषः — शत्रुपक्षस्य शोकः अपि रसभङ्गं विना वर्ण्यते।
She heaped on more scorn: ‘Since you cannot kill those two men, Rāma and Lakṣmaṇa, what sort of place is this for you to live, a creature of no substance and little strength? Overpowered by Rāma's splendour you will soon perish, for Rāma, Daśaratha's son, is full of splendour, and his brother, who disfigured me, is of vast might.’ With these words she binds her feud and Khara's into one: she who had been disfigured ties her brother to it through the honour of his own family. Having lamented at such length, the rākṣasī with the cavernous belly lost her senses in her grief beside her brother, and beating her belly with both hands she wept in bitter pain. At the start of the sarga she had fallen, and at its end she falls again; by this circle the poet suggests that all her words served only to fan Khara's anger, while she herself remained as helpless as before. In the next part of the story Khara will march out with his army. The mention of her cavernous belly recalls her misshapen form, so that her lament provokes disgust rather than pity — for it is Vālmīki's way to describe even the grief of the enemy's side without breaking the mood of the poem.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।