- सन्धिः
- आ + धर्षित → आधर्षित — सन्धिकार्यं नास्ति (उपसर्गात् परं हल्)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ + धृष्’ णिजन्तधातोः क्तप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘शूरः खरः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अरण्यकाण्डम् — द्वाविंशः सर्गः
खरस्य सेनासन्नाहः पञ्चवटीं प्रति प्रस्थानं च
खरस्य क्रोधवचनं रामवधप्रतिज्ञा च, दूषणाय सेनासन्नाहाज्ञा, सूर्यवर्णमहारथवर्णनम्, चतुर्दशसहस्रराक्षसानां निर्गमनम्
अस्मिन् सर्गे शूर्पणखया आधर्षितः खरः राक्षसानां मध्ये खरतरं वचः वदति — ‘तव अपमानात् प्रभवः अयं मम अतुलः क्रोधः उत्थितं लवणाम्भः इव धारयितुं न शक्यते। वीर्येण अहं रामं न गणयामि; सः मानुषः क्षीणजीवितः आत्मदुश्चरितैः एव हतः अद्य प्राणान् विमोक्ष्यते। बाष्पः संध्रियताम्, सम्भ्रमः विमुच्यताम्; अहं रामं सभ्रातृकं यमसादनं नयामि; परश्वधहतस्य मन्दप्राणस्य तस्य उष्णं रुधिरं त्वं पास्यसि।’ तत् श्रुत्वा सम्प्रहृष्टा सा मौर्ख्यात् पुनः भ्रातरं प्रशशंस। ततः खरः दूषणं सेनापतिम् आदिशति — ‘मम चित्तानुवर्तिनां समरेष्वनिवर्तिनां नीलजीमूतवर्णानां लोकहिंसाविहारिणां चतुर्दशसहस्रराक्षसानां सर्वोद्योगं कारय; मम रथं धनूंषि शरान् खड्गान् शक्तीः च शीघ्रम् उपस्थापय; पौलस्त्यानाम् अग्रे निर्यातुम् इच्छामि।’ दूषणः सूर्यवर्णं महारथं निवेदयति — मेरुशिखराकारं तप्तकाञ्चनभूषणं हेमचक्रं वैदूर्यमयकूबरं काञ्चनमयैः मत्स्यपुष्पद्रुमशैलचन्द्रसूर्यैः ताराभिः च समावृतम्। तं रथम् अमर्षात् आरुह्य खरः दूषणः च सेनाम् ‘निर्यात’ इति आदिशतः। मुद्गरपट्टिशशूलपरश्वधखड्गचक्रतोमरशक्तिपरिघगदामुसलवज्रैः सज्जानि चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां जनस्थानात् निर्यान्ति। ततः सारथिना चोदितः खररथः दिशः सप्रदिशः च शब्देन पूरयति; प्रवृद्धमन्युः खरः अश्मवर्षवान् मेघः इव उन्नदन् पुनः सारथिम् अचूचुदत्।
१खरस्य क्रोधवचनं रामवधप्रतिज्ञा च
१एवमाधर्षितः शूरः शूर्पणख्या खरस्ततः।
उवाच रक्षसां मध्ये खरः खरतरं वचः॥
२तवापमानप्रभवः क्रोधोऽयमतुलो मम।
न शक्यते धारयितुं लवणाम्भ इवोल्बणम्॥
३न रामं गणये वीर्यान्मानुषं क्षीणजीवितम्।
आत्मदुश्चरितैः प्राणान्हतो योऽद्य विमोक्ष्यते॥
४बाष्पः संधार्यतामेष सम्भ्रमश्च विमुच्यताम्।
अहं रामं सह भ्रात्रा नयामि यमसादनम्॥
५परश्वधहतस्याद्य मन्दप्राणस्य भूतले।
रामस्य रुधिरं रक्तमुष्णं पास्यसि राक्षसि॥
६सम्प्रहृष्टा वचः श्रुत्वा खरस्य वदनाच्च्युतम्।
प्रशशंस पुनर्मौर्ख्याद्भ्रातरं रक्षसां वरम्॥
पूर्वसर्गे शूर्पणखया बहुशः तिरस्कृतः खरः अस्मिन् सर्गे प्रतिवचनं ददाति। सः शूरः सन् राक्षसानां मध्ये स्वनाम्नः अपि खरतरं कठोरतरं वचः उवाच। ‘तव अपमानात् प्रभवः अयं मम अतुलः क्रोधः; समुद्रस्य उत्थितं लवणाम्भः इव एषः धारयितुं न शक्यते’ इति सः वदति। अत्र उपमा सूक्ष्मा — यथा वेगेन उत्थितं समुद्रजलं न केनापि निवार्यते, तथा अयं क्रोधः अपि। ततः सः रामं तृणवत् गणयति — ‘वीर्यदृष्ट्या अहं रामं न गणयामि; सः मानुषः क्षीणजीवितः, आत्मनः दुश्चरितैः एव हतः सन् अद्य प्राणान् विमोक्ष्यते।’ भगिनीं प्रति सः आश्वासयति — ‘एषः बाष्पः संध्रियताम्, सम्भ्रमः च विमुच्यताम्; अहं रामं भ्रात्रा सह यमसादनं नयामि। परश्वधेन हतस्य मन्दप्राणस्य भूतले पतितस्य रामस्य उष्णं रक्तं रुधिरं त्वं पास्यसि, हे राक्षसि।’ एतत् वचनं श्रुत्वा सा सम्प्रहृष्टा जाता, पुनः च मौर्ख्यात् राक्षसश्रेष्ठं भ्रातरं प्रशशंस। ‘मौर्ख्यात्’ इति पदेन कविः स्पष्टं सूचयति यत् एषा प्रशंसा मूढतामूलका, यतः खरस्य एषा प्रतिज्ञा तस्य एव विनाशस्य कारणं भविष्यति। ‘खरः खरतरं वचः’ इति अत्र नाम्नः अर्थेन श्लेषः — खरनामा राक्षसः खरात् अपि खरतरं वदति। ‘यमसादनं नयामि’ इति प्रतिज्ञा च अन्ते स्वयम् एव तं प्रति परिणमते। रक्तपानप्रतिज्ञा च राक्षसस्वभावस्य अनुरूपा, तथापि सा भगिन्याः शोकं शमयितुम् एव उक्ता।
Scorned again and again by Śūrpaṇakhā in the previous sarga, Khara now gave his answer. In the midst of the rākṣasas that brave warrior spoke words harsher even than his own name — for ‘Khara’ means harsh, and here the harsh one spoke more harshly still. ‘This matchless anger of mine, born of the insult done to you,’ he said, ‘can no more be held back than the salt sea when it rises’ — a fine image, for as the surging ocean cannot be stopped by anyone, neither could his rage. Then he counted Rāma as a straw: ‘I think nothing of Rāma's prowess. He is a mortal whose life is already spent; struck down by his own misdeeds, he will give up his breath this very day.’ To his sister he gave comfort: ‘Hold back these tears and put aside your panic; I will send Rāma and his brother to the house of Yama. Today, rākṣasī, when Rāma lies on the ground cut down by my axe, his breath failing, you shall drink his warm red blood.’ Hearing these words from Khara's mouth she was delighted, and in her folly praised her brother, the best of the rākṣasas, once again. With the word ‘folly’ the poet makes clear that her praise sprang from blindness, for this very vow would bring about Khara's own ruin; his promise to send Rāma to Yama's house would in the end turn back upon himself. The vow to drink blood suits a rākṣasa's nature, yet he spoke it only to soothe his sister's grief.
२दूषणं प्रति सेनासन्नाहस्य आज्ञा
७तया परुषितः पूर्वं पुनरेव प्रशंसितः।
अब्रवीद्दूषणं नाम खरः सेनापतिं तदा॥
८चतुर्दश सहस्राणि मम चित्तानुवर्तिनाम्।
रक्षसां भीमवेगानां समरेष्वनिवर्तिनाम्॥
९नीलजीमूतवर्णानां लोकहिंसाविहारिणाम्।
सर्वोद्योगमुदीर्णानां रक्षसां सौम्य कारय॥
१०उपस्थापय मे क्षिप्रं रथं सौम्य धनूंषि च।
शरांश्च चित्रान्खड्गांश्च शक्तीश्च विविधाः शिताः॥
११अग्रे निर्यातुमिच्छामि पौलस्त्यानां महात्मनाम्।
वधार्थं दुर्विनीतस्य रामस्य रणकोविदः॥
तया प्रथमं परुषितः पुनः च प्रशंसितः खरः तदा दूषणं नाम स्वसेनापतिम् आभाषत। ‘मम चित्तानुवर्तिनां समरेषु अनिवर्तिनां भीमवेगानां चतुर्दशसहस्रराक्षसानां सन्नाहं कारय’ इति सः आदिशति। तेषां वर्णनम् अपि भयङ्करम् — ते नीलजीमूतवर्णाः, लोकहिंसया एव विहरन्तः, सर्वोद्योगेन उदीर्णाः च। ‘हे सौम्य, तेषां राक्षसानां सर्वं सन्नाहं कारय’ इति उक्त्वा सः आत्मनः अपि सज्जताम् आदिशति — ‘मम रथं शीघ्रम् उपस्थापय, धनूंषि च, चित्रान् शरान्, खड्गान्, विविधाः शिताः शक्तीः च।’ अन्ते सः स्वस्य अभिलाषं प्रकटयति — ‘महात्मनां पौलस्त्यानां राक्षसानाम् अग्रे एव निर्यातुम् इच्छामि; रणकोविदः अहं दुर्विनीतस्य रामस्य वधार्थं गच्छामि।’ ‘सौम्य’ इति सम्बोधनम् अत्र विशेषेण द्रष्टव्यम् — क्रूरकर्मणि नियोज्यमानः अपि सेनापतिः मधुरेण सम्बोधनेन एव सम्बोध्यते, इति राजनीतेः शैली। ‘चतुर्दश सहस्राणि’ इति सङ्ख्या अत्र प्रथमं निर्दिष्टा, सा च कथायाः अन्ते पुनः आवर्तते — एकेन रामेण तावन्तः निहताः इति पञ्चविंशे सर्गे कथ्यते। अतः इयं सङ्ख्या कथायाः प्रधानं मापदण्डम्। सेनापतेः नाम ‘दूषणः’ इति अपि सार्थकम् — यः परान् दूषयति सः।
Then Khara, first abused by her and now praised, spoke to his commander, Dūṣaṇa by name: ‘Make ready fourteen thousand rākṣasas who do my will, of terrible speed, who never turn back in battle, dark as thunderclouds, who take their sport in harming the world — arm them all and rouse them to their utmost, gentle friend.’ Then he ordered his own preparations: ‘Bring up my chariot at once, gentle friend, with bows, bright arrows, swords and lances of every kind, well sharpened.’ Finally he declared his wish: ‘Skilled in war as I am, I mean to ride out at the head of the great Paulastyas to kill the insolent Rāma.’ It is worth noticing that he calls his commander ‘gentle friend’ even while setting him to a cruel task, as rulers do. The number fourteen thousand is named here for the first time, and it returns at the end of the story, when the twenty-fifth sarga tells that Rāma alone killed so many; it is the measure of the whole episode. And the commander's name, Dūṣaṇa, is apt too — the one who corrupts others.
३सूर्यवर्णस्य महारथस्य वर्णनम्, खरस्य आरोहणम्
१२इति तस्य ब्रुवाणस्य सूर्यवर्णं महारथम्।
सदश्वैः शबलैर्युक्तमाचचक्षेऽथ दूषणः॥
१३तं मेरुशिखराकारं तप्तकाञ्चनभूषणम्।
हेमचक्रमसम्बाधं वैदूर्यमयकूबरम्॥
१४मत्स्यैः पुष्पैर्द्रुमैः शैलैश्चन्द्रसूर्यैश्च काञ्चनैः।
माङ्गल्यैः पक्षिसङ्घैश्च ताराभिश्च समावृतम्॥
१५ध्वजनिस्त्रिंशसम्पन्नं किंकिणीवरभूषितम्।
सदश्वयुक्तं सोऽमर्षादारुरोह खरस्तदा॥
इति तस्य ब्रुवाणस्य एव दूषणः सूर्यवर्णं महारथं निवेदितवान्, यः सदश्वैः शबलैः युक्तः आसीत्। ततः कविः रथस्य विस्तृतं वर्णनं करोति — सः मेरुशिखराकारः, तप्तकाञ्चनभूषणः, हेमचक्रः, असम्बाधः विशालः, वैदूर्यमयकूबरः च आसीत्। तस्य उपरि काञ्चनमयैः मत्स्यैः पुष्पैः द्रुमैः शैलैः चन्द्रसूर्यैः माङ्गल्यैः पक्षिसङ्घैः ताराभिः च चित्राणि विरचितानि आसन्। सः ध्वजेन निस्त्रिंशेन च सम्पन्नः, वरकिंकिणीभिः भूषितः, सदश्वैः युक्तः च। तादृशं रथं सः खरः अमर्षात् आरुरोह। अत्र द्रष्टव्यम् — यत् रथे माङ्गल्यानि चिह्नानि मुद्रितानि, तत्र एव आरूढः खरः अमङ्गलं गच्छति; मङ्गलचिह्नैः शोभितः रथः तस्य अन्तिमः रथः भविष्यति इति कविना व्यङ्ग्यरूपेण सूचितम्। सूर्यवर्णत्वम् अपि रामतेजसा अभिभवनीयं तेजः एव सूचयति। रथवर्णनम् इदं वाल्मीकेः ‘अलङ्कारप्रचुरा’ शैली दर्शयति — मणयः, काञ्चनम्, पक्षिणः, ग्रहाः, नक्षत्राणि च एकत्र मिलित्वा रथं समग्रं ब्रह्माण्डम् इव कुर्वन्ति। तादृशे रथे आरूढः खरः स्वयं तु क्षुद्रः एव। ‘अमर्षात् आरुरोह’ इति पदेन कविः सूचयति यत् सः शान्तचित्तेन न, अपि तु क्रोधवशेन एव रथम् आरूढवान्।
Even as Khara spoke, Dūṣaṇa reported the great sun-coloured chariot ready, yoked with fine dappled horses. The poet describes it at length: it was shaped like a peak of Meru, decorated with burnished gold, with golden wheels, roomy and wide, its pole made of lapis lazuli; its body was covered with golden figures of fish, flowers, trees and mountains, of moons and suns, of auspicious flocks of birds and of stars; it carried a banner and a sword, was hung with fine bells, and was yoked to good horses. Khara climbed into it in his fury. Note the irony the poet implies: the chariot is stamped with auspicious emblems, yet the one who rides in it goes to his doom, and this chariot so adorned with good omens will be his last. Its sun-like colour too is a radiance fated to be overpowered by Rāma's splendour. The description shows Vālmīki's richly ornamented style — gems, gold, birds, heavenly bodies and stars together make the chariot a whole universe in miniature — yet the one who rode in it was himself petty. And by saying that he mounted it in fury, the poet shows that he climbed aboard not with a calm mind but in the grip of anger.
४सेनायाः आयुधानि जनस्थानात् निर्गमनं च
१६खरस्तु तन्महत्सैन्यं रथचर्मायुधध्वजम्।
निर्यातेत्यब्रवीत्प्रेक्ष्य दूषणः सर्वराक्षसान्॥
१७ततस्तद्राक्षसं सैन्यं घोरचर्मायुधध्वजम्।
निर्जगाम जनस्थानान्महानादं महाजवम्॥
१८मुद्गरैः पट्टिशैः शूलैः सुतीक्ष्णैश्च परश्वधैः।
खड्गैश्चक्रैश्च हस्तस्थैर्भ्राजमानैश्च तोमरैः॥
१९शक्तिभिः परिघैर्घोरैरतिमात्रैश्च कार्मुकैः।
गदासिमुसलैर्वज्रैर्गृहीतैर्भीमदर्शनैः॥
२०राक्षसानां सुघोराणां सहस्राणि चतुर्दश।
निर्यातानि जनस्थानात्खरचित्तानुवर्तिनाम्॥
रथैः चर्मभिः आयुधैः ध्वजैः च सम्पन्नं तत् महत् सैन्यं प्रेक्ष्य खरः दूषणः च सर्वान् राक्षसान् ‘निर्यात’ इति अब्रुवन्। ततः घोरैः चर्मभिः आयुधैः ध्वजैः च उपलक्षितं तत् राक्षससैन्यं महानादं महाजवं च सत् जनस्थानात् निर्जगाम। अनन्तरं कविः तेषाम् आयुधानां सूचीम् एव प्रस्तौति — मुद्गराः, पट्टिशाः, शूलाः, सुतीक्ष्णाः परश्वधाः, हस्तस्थाः भ्राजमानाः खड्गाः चक्राणि तोमराः च; शक्तयः, घोराः परिघाः, अतिमात्राणि कार्मुकाणि, गदाः असयः मुसलानि वज्राणि च — सर्वाणि गृहीतानि भीमदर्शनानि च आसन्। एवं सुघोराणां खरचित्तानुवर्तिनां राक्षसानां चतुर्दश सहस्राणि जनस्थानात् निर्यातानि। आयुधानाम् एषा दीर्घा गणना केवलं शोभार्था न; सा पाठकस्य मनसि सेनायाः विशालतां स्थापयति, येन एकाकिनः रामस्य आगामी विजयः अधिकम् आश्चर्यजनकः प्रतिभाति। ‘घोरचर्मायुधध्वजम्’ इति विशेषणं द्विः प्रयुक्तम् — प्रथमं खरदूषणयोः दृष्टौ, ततः सेनायाः निर्गमने; एतेन पुनरुक्त्या कविः सेनायाः भीषणतां दृढीकरोति। आयुधानां नामानि षोडशाधिकानि अत्र गणितानि, यत् वाल्मीकेः शस्त्रज्ञानम् अपि प्रकटयति।
Surveying that great army with its chariots, shields, weapons and banners, Khara and Dūṣaṇa ordered all the rākṣasas to march. Then the rākṣasa host, with its grim shields, weapons and banners, roaring loudly and moving swiftly, went out from Janasthāna. The poet lists their weapons: mallets, halberds, pikes and very sharp axes, swords and discuses in their hands and gleaming javelins, lances and dreadful iron bars, enormous bows, maces, swords, pestles and thunderbolts, all gripped tight and terrible to see. So fourteen thousand of the most dreadful rākṣasas, all obedient to Khara's will, marched out from Janasthāna. This long list of weapons is not mere ornament; it fixes in the reader's mind the vastness of the army, so that Rāma's coming victory, fighting alone, seems all the more astonishing. The grim shields, weapons and banners are mentioned twice, once as Khara and Dūṣaṇa survey the army and again as it sets out, and by repeating it the poet drives home how terrifying the host was.
५खररथस्य प्रयाणं दिशां शब्दपूरणं च
२१तांस्तु निर्धावतो दृष्ट्वा राक्षसान्भीमदर्शनान्।
खरस्याथ रथः किंचिज्जगाम तदनन्तरम्॥
२२ततस्ताञ्छबलानश्वांस्तप्तकाञ्चनभूषितान्।
खरस्य मतमाज्ञाय सारथिः पर्यचोदयत्॥
२३स चोदितो रथः शीघ्रं खरस्य रिपुघातिनः।
शब्देनापूरयामास दिशः सप्रदिशस्तथा॥
२४प्रवृद्धमन्युस्तु खरः खरस्वरो रिपोर्वधार्थं त्वरितो यथान्तकः।
अचूचुदत्सारथिमुन्नदन्पुनर्महाबलो मेघ इवाश्मवर्षवान्॥
तान् भीमदर्शनान् राक्षसान् निर्धावतः दृष्ट्वा खरस्य रथः अपि किंचित् अनन्तरं जगाम — प्रथमं सेना, पश्चात् सेनापतिः इति क्रमः। ततः सारथिः खरस्य मतम् आज्ञाय तान् शबलान् तप्तकाञ्चनभूषितान् अश्वान् पर्यचोदयत्। चोदितः सः रिपुघातिनः खरस्य रथः शीघ्रं गच्छन् स्वशब्देन दिशः सप्रदिशः च अपूरयत्। अन्तिमः श्लोकः तु दीर्घवृत्तेन रचितः — प्रवृद्धमन्युः खरस्वनः खरः अन्तकः इव रिपोः वधार्थं त्वरितः सन्, उन्नदन् पुनः सारथिम् अचूचुदत्; सः महाबलः अश्मवर्षवान् मेघः इव आसीत्। ‘अश्मवर्षवान् मेघः’ इति उपमया कविः खरस्य गर्जनं तस्य च क्रौर्यं युगपत् दर्शयति — मेघः जलं वर्षति, अयं तु पाषाणान्। एवं सर्वसज्जः खरः पञ्चवटीं प्रति प्रस्थितः, अग्रिमे च सर्गे मार्गे अशुभानि निमित्तानि दृश्यन्ते। समीक्षितसंस्करणे अत्र ‘निशाम्य तं रथगतम्’ इति द्वौ अर्धश्लोकौ अधिकौ, ये गीताप्रेस-पाठे न विद्येते; तेन वुल्गेटे राक्षसानां परिवेष्टनदृश्यं लुप्तम्। सर्गान्ते ‘अन्तकः इव’ इति उपमा खरस्य एव अन्तं सूचयति इति ध्वनिः।
Seeing those fearsome rākṣasas rushing out, Khara's chariot followed a little behind them — first the army, then its leader. Then the charioteer, reading Khara's mind, urged on the dappled horses decked in burnished gold, and the chariot of Khara, slayer of enemies, sped on, filling every quarter and every direction between with its noise. Khara, his fury swelling and his voice harsh, hurrying like Death himself to kill his enemy, roared aloud and urged his charioteer on again — a mighty being like a cloud that rains down stones. With that image the poet shows at once his thundering and his cruelty: a cloud rains water, but this one rained stones. So Khara, fully armed, set out for Pañcavaṭī, and in the next sarga ill omens appear along the way. And the comparison of Khara with Death at the close of the sarga hints at his own end.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- खर + तरप् → खरतर — सन्धिकार्यं नास्ति; तरप्प्रत्ययः
- समासः
- समासः नास्ति — अतिशयार्थे तरप्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘वचः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- अप + मान → अपमान; प्र + भव → प्रभव — उभयत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- अपमानात् प्रभवः यस्य सः — पञ्चमीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘क्रोधः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- ‘इव + उल्बणम्’ इत्यत्र बाह्यसन्धिः (अ + उ = ओ) — इवोल्बणम्; पदान्तरे सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘लवणाम्भः’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- क्षीण + जीवित → क्षीणजीवित — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षीणं जीवितं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘मानुषम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- दुस् + चरित → दुश्चरित — सकारस्य श्चुत्वसन्धिना शकारः
- समासः
- आत्मनः दुश्चरितानि, तैः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- यम + सादन → यमसादन — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यमस्य सादनं गृहम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (गतेः कर्म)
- सन्धिः
- परशु + वध → परश्वध — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ)
- समासः
- परश्वधेन हतः, तस्य — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘रामस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- मन्द + प्राण → मन्दप्राण — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मन्दाः प्राणाः यस्य सः, तस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम्
- सन्धिः
- मूर्ख + ष्यञ् → मौर्ख्य — आदिवृद्धिः (ऊ → औ)
- समासः
- समासः नास्ति — भावार्थे ष्यञ्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- परुष + इत → परुषित — सन्धिकार्यं नास्ति; तद्धितनिष्पन्नं क्तान्तम्
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परुष’ इत्यस्मात् णिजन्तात् क्तप्रत्ययः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- चित्त + अनुवर्तिन् → चित्तानुवर्तिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- चित्तम् अनुवर्तन्ते इति, तेषाम् — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- न + निवर्तिन् → अनिवर्तिन् — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः
- समासः
- न निवर्तन्ते इति अनिवर्तिनः, तेषाम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- अन्तः स्वरसन्धिः नास्ति — सर्वे अवयवाः व्यञ्जनसंयोगेन युक्ताः
- समासः
- नीलः जीमूतः इव वर्णः येषां ते, तेषाम् — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- हिंसा + विहारिन् → हिंसाविहारिन् — सन्धिकार्यं नास्ति (आकारात् परं व्यञ्जनम्)
- समासः
- लोकस्य हिंसया विहरन्ति इति, तेषाम् — तृतीयातत्पुरुषगर्भः उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- सर्व + उद्योग → सर्वोद्योग — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- सर्वः उद्योगः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘कारय’ इत्यस्य कर्म)
- सन्धिः
- पुलस्त्य + अण् → पौलस्त्य — आदिवृद्धिः (उ → औ)
- समासः
- समासः नास्ति — अपत्यार्थे अण्प्रत्ययः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम्
- सन्धिः
- दुस् + विनीत → दुर्विनीत — विसर्गस्य रेफादेशः
- समासः
- दुष्टं विनयः यस्य सः, तस्य — प्रादितत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, एकवचनम् (‘रामस्य’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- शिखर + आकार → शिखराकार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- मेरोः शिखरम् इव आकारः यस्य तम् — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + सम्बाध → असम्बाध — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः
- समासः
- न सम्बाधः यस्मिन् तत् — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- विदूर + ष्यञ् → वैदूर्य — आदिवृद्धिः (इ → ऐ); वैदूर्य + मय → वैदूर्यमय — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वैदूर्यमयः कूबरः यस्य तम् — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- निस् + त्रिंश → निस्त्रिंश — विसर्गस्य सकारः (सकारे परे)
- समासः
- ध्वजेन निस्त्रिंशेन च सम्पन्नम् — द्वन्द्वगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- न + मर्ष → अमर्ष — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः; ‘सः + अमर्षात्’ इति बाह्यसन्धौ ‘सोऽमर्षात्’
- समासः
- न मर्षः क्षमा — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- पञ्चमी, एकवचनम् (हेतौ)
- सन्धिः
- निस् + धावत् → निर्धावत् — विसर्गस्य रेफादेशः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘निर् + धाव्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘तान् राक्षसान्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- परि + अचोदयत् → पर्यचोदयत् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + चुद्’ णिजन्तधातोः लङ्
- विभक्तिः
- लङ्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
- सन्धिः
- प्र + वृद्ध → प्रवृद्ध — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रवृद्धः मन्युः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- ‘चुद्’ धातोः णिचि लुङि द्वित्वम् अभ्यासदीर्घश्च — अचूचुदत्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- लुङ्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (णिजन्तात्)
- सन्धिः
- अश्मन् + वर्ष → अश्मवर्ष — समासे पदान्तनकारलोपः
- समासः
- अश्मनां वर्षः अस्य अस्ति इति — मतुबन्तं (वत्वन्तं) पदम्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मेघः’ इत्यस्य विशेषणम्)