॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः २३

अरण्यकाण्डम् — त्रयोविंशः सर्गः

खरसेनाप्रयाणे महोत्पाताः

रुधिरवृष्टिः, सूर्यपरिवेषः, कबन्धदर्शनम्, अपर्वणि राहुग्रहणम्, खरस्य अङ्गस्फुरणम्, उत्पातानाम् अवज्ञा, देवर्षीणां मङ्गलवचनम्

अस्मिन् सर्गे खरस्य सेनायाः प्रयाणकाले अशुभानि निमित्तानि वर्ण्यन्ते। गर्दभारुणः महामेघः शोणितोदकं वर्षति; रथाश्वाः समे पुष्पचिते राजमार्गे यदृच्छया निपतन्ति; सूर्यस्य परितः अलातचक्रप्रतिमं श्यामं रुधिरपर्यन्तं परिवेषणं भवति; महाकायः गृध्रः ध्वजम् आक्रम्य तिष्ठति; मांसादाः मृगपक्षिणः विस्वरान् नादान् कुर्वन्ति; शिवाः भैरवस्वनं व्याजह्रुः; प्रभिन्नगजसंकाशाः मेघाः आकाशम् अनाकाशं कुर्वन्ति; रोमहर्षणं तिमिरं भवति; संध्यां विना क्षतजार्द्रसवर्णा आभा बभौ; कङ्कगोमायुगृध्राः भयशंसिनः चुक्रुशुः; ज्वालोद्गारिभिः आननैः शिवाः नेदुः; भास्करान्तिके परिघाभासः कबन्धः दृश्यते; स्वर्भानुः अपर्वणि सूर्यं गृह्णाति; रात्रिं विना ताराः उदयन्ते; नलिन्यः संलीनमीनविहगाः भवन्ति; द्रुमाः पुष्पफलैः विना तिष्ठन्ति; वातं विना रेणुः उद्धूयते; सारिकाः विकृतं वाश्यन्ते; उल्काः सनिर्घोषाः निपतन्ति; मही प्रचचाल। खरस्य सव्यः भुजः प्राकम्पत, स्वरः अवसज्जत, दृष्टिः सास्रा अभवत्, ललाटे रुजा जाता; तथापि सः मोहात् न न्यवर्तत, अपि तु प्रहसन् ‘वीर्यात् एतान् न चिन्तयामि, ताराः अपि पातयेयम्, मृत्युम् अपि मरणधर्मेण योजयामि’ इति गर्जति। तस्य गर्जितेन मृत्युपाशावपाशिता सेना हृष्यति। ततः युद्धदर्शनकांक्षिणः ऋषिदेवगन्धर्वसिद्धचारणाः समेत्य ‘गोब्राह्मणेभ्यः स्वस्ति, राघवः युद्धे जयतु’ इति वदन्ति, गतायुषां राक्षसानां वाहिनीं च पश्यन्ति। अन्ते द्वादश राक्षसवीराः खरम् अभितः, चत्वारः च दूषणं पृष्ठतः अनुगच्छन्ति; सा भीमवेगा सेना च ग्रहमाला चन्द्रसूर्यौ इव तौ राजपुत्रौ सहसा अभ्युपैति।

१रुधिरवृष्टिः, अश्वस्खलनं, सूर्यपरिवेषः, गृध्रागमनम्

१तत्प्रयातं बलं घोरमशिवं शोणितोदकम्।
अभ्यवर्षन्महाघोरस्तुमुलो गर्दभारुणः॥

२निपेतुस्तुरगास्तस्य रथयुक्ता महाजवाः।
समे पुष्पचिते देशे राजमार्गे यदृच्छया॥

३श्यामं रुधिरपर्यन्तं बभूव परिवेषणम्।
अलातचक्रप्रतिमं प्रतिगृह्य दिवाकरम्॥

४ततो ध्वजमुपागम्य हेमदण्डं समुच्छ्रितम्।
समाक्रम्य महाकायस्तस्थौ गृध्रः सुदारुणः॥

५जनस्थानसमीपे च समाक्रम्य खरस्वनाः।
विस्वरान्विविधान्नादान्मांसादा मृगपक्षिणः॥

पूर्वसर्गे सज्जीभूता खरसेना अस्मिन् सर्गे प्रयाणं करोति, तत्क्षणात् एव च अशुभानि निमित्तानि आरभन्ते। प्रयातं तत् बलं घोरम् अशिवं च आसीत्; तदुपरि गर्दभारुणः तुमुलः महामेघः शोणितोदकं वर्षति स्म। रुधिरवृष्टिः प्राचीनकाव्येषु सेनाविनाशस्य प्रसिद्धं चिह्नम्। ततः खरस्य रथे युक्ताः महाजवाः तुरगाः पुष्पचिते समे राजमार्गे यदृच्छया निपेतुः — यत्र स्खलनस्य कारणं किमपि नास्ति, तत्र एव अश्वाः स्खलिताः इति अत्र विशेषः। अनन्तरं सूर्यमण्डलस्य परितः श्यामं रुधिरपर्यन्तं परिवेषणं बभूव, यत् अलातचक्रप्रतिमम् आसीत् — अलातचक्रम् इति भ्रामितस्य उल्मुकस्य वर्तुलम्। ततः सुदारुणः महाकायः गृध्रः आगत्य खररथस्य हेमदण्डं समुच्छ्रितं ध्वजं समाक्रम्य तस्थौ। ध्वजः विजयस्य चिह्नम्, तत्र एव मृत्युपक्षिणः उपवेशनम् इति विरोधेन कविः सेनायाः भावि निर्दिशति। जनस्थानस्य समीपे च खरस्वनाः मांसादाः मृगपक्षिणः समाक्रम्य विविधान् विस्वरान् नादान् चक्रुः। उत्पातानां क्रमः अत्र द्रष्टव्यः — प्रथमम् आकाशात् वृष्टिः, ततः भूमौ अश्वस्खलनम्, ततः पुनः आकाशे परिवेषः, ततः ध्वजे गृध्रः, अन्ते च भूमौ पशुपक्षिणाम् आर्तनादः। एवं कविः दृष्टिम् ऊर्ध्वम् अधः च संचारयन् सर्वं परिसरं भयेन पूरयति। ‘अशिवम्’ इति पदं सेनाविशेषणं सत् आरम्भे एव फलं सूचयति। प्राचीनेषु शास्त्रेषु एते सर्वे ‘दिव्यान्तरिक्षभौमाः’ इति त्रिविधाः उत्पाताः इति गण्यन्ते, तेषां च त्रयाणाम् अपि उदाहरणानि अत्र एकत्र दृश्यन्ते। खरस्य सेना तु एतत् सर्वं पश्यन्ती अपि न विरमति।

Khara's army, made ready in the previous sarga, now sets out, and at that very moment ill omens begin. The host that marched was dreadful and inauspicious — a word that announces the outcome at the very start — and above it a great tumultuous cloud, grey as a donkey, rained down water of blood; a rain of blood is a well-known sign of an army's destruction in the old poems. Then the swift horses yoked to Khara's chariot stumbled and fell for no reason on the level, flower-strewn royal road; the point is that they fell where there was nothing to stumble on. A halo appeared around the sun's disc, dark and rimmed with blood, like the circle traced by a whirling firebrand. Then a huge and most dreadful vulture came and settled on the tall banner with its golden staff, gripping it fast; the banner is the sign of victory, and by having the bird of death perch on it the poet points to the army's fate. And near Janasthāna the harsh-voiced beasts and birds that eat flesh gathered and set up all kinds of discordant cries. Notice the order of the portents: first rain from the sky, then the horses stumbling on the ground, then the halo in the sky again, then the vulture on the banner, and finally the cries of beasts and birds on the earth. So the poet moves our gaze up and down and fills the whole scene with dread. The ancient treatises count portents of three kinds — of heaven, of the middle air and of the earth — and here examples of all three appear together. Yet Khara's army, seeing all this, did not stop.

२शिवानां भैरवनादः, अन्धकारः, कबन्धः, राहुग्रहणम्

६व्याजह्रुरभिदीप्तायां दिशि वै भैरवस्वनम्।
अशिवं यातुधानानां शिवा घोरा महास्वनाः॥

७प्रभिन्नगजसंकाशास्तोयशोणितधारिणः।
आकाशं तदनाकाशं चक्रुर्भीमाम्बुवाहकाः॥

८बभूव तिमिरं घोरमुद्धतं रोमहर्षणम्।
दिशो वा विदिशो वापि सुव्यक्तं न चकाशिरे॥

९क्षतजार्द्रसवर्णाभा संध्याकालं विना बभौ।
खरं चाभिमुखं नेदुस्तदा घोरा मृगाः खगाः॥

१०कङ्कगोमायुगृध्राश्च चुक्रुशुर्भयशंसिनः।
नित्याशिवकरा युद्धे शिवा घोरनिदर्शनाः॥

११नेदुर्बलस्याभिमुखं ज्वालोद्गारिभिराननैः।
कबन्धः परिघाभासो दृश्यते भास्करान्तिके॥

१२जग्राह सूर्यं स्वर्भानुरपर्वणि महाग्रहः।
प्रवाति मारुतः शीघ्रं निष्प्रभोऽभूद्दिवाकरः॥

अभिदीप्तायां दिशि घोराः महास्वनाः शिवाः भैरवस्वनं व्याजह्रुः, यत् यातुधानानाम् अशिवं सूचयति स्म। ततः प्रभिन्नगजसंकाशाः तोयशोणितधारिणः भीमाः अम्बुवाहकाः आकाशं तदनाकाशम् अकुर्वन् — मदस्रावियुक्तगजसदृशाः मेघाः जलं रक्तं च धारयन्तः समग्रम् आकाशम् आवृण्वन्। अनन्तरं घोरम् उद्धतं रोमहर्षणं तिमिरं बभूव; दिशः विदिशः वा सुव्यक्तं न चकाशिरे। संध्याकालं विना एव क्षतजार्द्रसवर्णाभा प्रभा बभौ, घोराः मृगाः खगाः च खरम् अभिमुखं नेदुः। कङ्काः गोमायवः गृध्राः च भयशंसिनः चुक्रुशुः; युद्धे नित्यम् अशिवकराः घोरनिदर्शनाः शिवाः ज्वालोद्गारिभिः आननैः बलस्य अभिमुखं नेदुः। भास्करस्य अन्तिके परिघाभासः कबन्धः दृश्यते स्म। महाग्रहः स्वर्भानुः अपर्वणि एव सूर्यं जग्राह, मारुतः च शीघ्रं प्रवाति स्म, दिवाकरः च निष्प्रभः अभवत्। एते सर्वे उत्पाताः क्रमेण स्थलात् आकाशं प्रति वर्धमानाः वर्णिताः। ‘कबन्धः’ इति अत्र आकाशे दृश्यमानं शिरोहीनं धडाकारं चिह्नम्, यत् ज्योतिःशास्त्रे महाभयस्य सूचकम्। ‘स्वर्भानुः अपर्वणि’ इति च विशेषेण भयङ्करम् — ग्रहणं पर्वदिने एव भवति, अतः अपर्वणि ग्रहणं प्रकृतेः नियमभङ्गम् एव सूचयति। एवं कविः केवलं भयङ्कराणि दृश्यानि न वर्णयति, अपि तु ऋतनियमस्य एव विपर्यासं दर्शयति। शिवानां ज्वालोद्गारि मुखं तु काव्यकल्पनायाः शिखरम् — श्वापदानां मुखात् अग्निनिर्गमनं लोके न दृश्यते, किन्तु उत्पातकाले सर्वं सम्भवति। एते सर्वे विशेषतः यातुधानान् प्रति एव अशिवाः इति कविना पुनः पुनः उच्यते।

In the blazing quarter the dreadful, loud-voiced she-jackals howled a terrifying cry that boded ill for the rākṣasas. Fearsome rainclouds like elephants in rut, carrying water and blood, covered the sky so completely that there seemed to be no sky at all. A thick, hair-raising darkness came on, and neither the quarters nor the directions between them could be clearly seen. A glow the colour of cloth soaked in blood appeared, though it was not the hour of twilight, and dreadful beasts and birds cried out facing Khara. Herons, jackals and vultures screeched, announcing danger, and the she-jackals, always bringers of ill in war and terrible to see, howled at the army with flames pouring from their mouths — the height of poetic fancy, for beasts do not breathe fire, but in a time of portents anything can happen. A headless trunk like an iron bar was seen close to the sun, a sign held to foretell great terror. The great planet Svarbhānu seized the sun though it was not the day of an eclipse; the wind blew hard and the sun lost its light. An eclipse comes only at the conjunction, so an eclipse at any other time means the very order of nature has broken. So the poet does not merely describe frightful sights; he shows the law of the cosmos itself overturned. And again and again he says that all these boded ill for the rākṣasas in particular.

३प्रकृतेः विपर्यासः, उल्कापातः, भूकम्पः, खरस्य अङ्गस्फुरणम्

१३उत्पेतुश्च विना रात्रिं ताराः खद्योतसप्रभाः।
संलीनमीनविहगा नलिन्यः पुष्पपङ्कजाः॥

१४तस्मिन्क्षणे बभूवुश्च विना पुष्पफलैर्द्रुमाः।
उद्धूतश्च विना वातं रेणुर्जलधरारुणः॥

१५चीचीकूचीति वाश्यन्त्यो बभूवुस्तत्र सारिकाः।
उल्काश्चापि सनिर्घोषा निपेतुर्घोरदर्शनाः॥

१६प्रचचाल मही चापि सशैलवनकानना।
खरस्य च रथस्थस्य नर्दमानस्य धीमतः॥

१७प्राकम्पत भुजः सव्यः स्वरश्चास्यावसज्जत।
सास्रा सम्पद्यते दृष्टिः पश्यमानस्य सर्वतः॥

रात्रिं विना एव खद्योतसप्रभाः ताराः उत्पेतुः; नलिन्यः संलीनमीनविहगाः पुष्पपङ्कजाः च अभवन् — मत्स्याः पक्षिणः च निलीनाः, कमलानि च संकुचितानि। तस्मिन् एव क्षणे द्रुमाः पुष्पफलैः विना बभूवुः, वातं विना च जलधरारुणः रेणुः उद्धूतः। सारिकाः तत्र ‘चीचीकूची’ इति वाश्यन्त्यः बभूवुः — पक्षिणां विकृतः शब्दः अपि उत्पातेषु गण्यते। सनिर्घोषाः घोरदर्शनाः उल्काः च निपेतुः। सशैलवनकानना मही अपि प्रचचाल। एवं पञ्चभूतेषु सर्वेषु विपर्यासः दर्शितः — पृथिवी चलति, वायुः विना रेणुः उद्गच्छति, तेजः निष्प्रभम्, आपः रुधिरमयाः, आकाशं च तमसा आवृतम्। अन्ते उत्पाताः खरस्य शरीरम् एव आश्रयन्ते — रथस्थस्य नर्दमानस्य धीमतः तस्य सव्यः भुजः प्राकम्पत, स्वरः च अवसज्जत; सर्वतः पश्यमानस्य तस्य दृष्टिः सास्रा सम्पद्यते स्म। बाह्यात् निमित्तात् शारीरिकं निमित्तं प्रति एषा गतिः कवेः कौशलम्। ‘विना’ इति पदं अत्र चतुःकृत्वः आवर्तते — रात्रिं विना ताराः, पुष्पफलैः विना द्रुमाः, वातं विना रेणुः, संध्याकालं विना आभा। एषा पुनरुक्तिः न दोषः, अपि तु शिल्पम् — प्रत्येकं वस्तु स्वस्य स्वाभाविकात् कारणात् विच्छिन्नं जातम् इति सूच्यते, यत् कार्यकारणभावस्य एव भङ्गः। अन्ते च खरस्य शरीरे त्रीणि चिह्नानि — भुजस्पन्दनं, स्वरभङ्गः, नेत्राश्रु च; एतानि शास्त्रे वामाङ्गस्फुरणादिरूपेण पुरुषस्य अनिष्टसूचकानि कथितानि। ‘धीमतः’ इति विशेषणम् अत्र व्यङ्ग्यगर्भम् — यः धीमान् सः निमित्तानि पश्यन् निवर्तेत, अयं तु न।

Stars rose though it was not night, glimmering like fireflies; in the lotus pools the fish and birds hid themselves and the lotuses closed. At that same moment the trees stood bare of flowers and fruit, and dust red as a raincloud rose though there was no wind. The mynah birds kept up a shrill ‘cīcī, kūcī’, for even a strange cry of birds counts among the portents; meteors fell with a roar, terrible to see; and the earth itself shook with its mountains, woods and forests. So a disturbance is shown in all five elements: the earth quakes, dust rises without wind, fire loses its light, the waters turn to blood, and the sky is shrouded in darkness. The word ‘without’ recurs — stars without night, trees without fruit and flower, dust without wind, a glow without twilight — and the repetition is no fault but design, showing each thing cut off from its natural cause, which is the breaking of cause and effect itself. At last the omens settled on Khara's own body: as that clever one stood roaring in his chariot, his left arm trembled, his voice failed him, and as he looked all around his eyes filled with tears. This movement from outward signs to signs in the body is the poet's craft; the tradition counts such things, the trembling of the left side and the like, as warnings of misfortune to a man. And to call him ‘clever’ here is ironic: a clever man would have turned back on seeing such signs, but he did not.

४शिरोरुजा, खरस्य प्रहासः, उत्पातानाम् अवज्ञा

१८ललाटे च रुजा जाता न च मोहान्न्यवर्तत।
तान्समीक्ष्य महोत्पातानुत्थितान्रोमहर्षणान्॥

१९अब्रवीद्राक्षसान्सर्वान्प्रहसन्स खरस्तदा।
महोत्पातानिमान्सर्वानुत्थितान्घोरदर्शनान्॥

२०न चिन्तयाम्यहं वीर्याद्बलवान्दुर्बलानिव।
तारा अपि शरैस्तीक्ष्णैः पातयेयं नभस्तलात्॥

२१मृत्युं मरणधर्मेण संक्रुद्धो योजयाम्यहम्।
राघवं तं बलोत्सिक्तं भ्रातरं चापि लक्ष्मणम्॥

२२अहत्वा सायकैस्तीक्ष्णैर्नोपावर्तितुमुत्सहे।
यन्निमित्तं तु रामस्य लक्ष्मणस्य विपर्ययः॥

ललाटे च तस्य रुजा जाता, तथापि सः मोहात् न न्यवर्तत — ‘मोहात्’ इति पदेन कविः स्पष्टं वदति यत् एषा शूरता न, अपि तु अज्ञानम् एव। उत्थितान् रोमहर्षणान् तान् महोत्पातान् समीक्ष्य खरः प्रहसन् सर्वान् राक्षसान् अब्रवीत् — ‘इमान् सर्वान् उत्थितान् घोरदर्शनान् महोत्पातान् अहं वीर्यात् न चिन्तयामि, यथा बलवान् दुर्बलान् न चिन्तयति। तीक्ष्णैः शरैः अहं ताराः अपि नभस्तलात् पातयेयम्; संक्रुद्धः अहं मृत्युम् अपि मरणधर्मेण योजयामि।’ मृत्योः अपि मारणम् इति अत्यन्तोक्तिः राक्षसस्य दर्पस्य पराकाष्ठा। ततः सः प्रतिजानीते — ‘बलोत्सिक्तं तं राघवं भ्रातरं लक्ष्मणं च तीक्ष्णैः सायकैः अहत्वा निवर्तितुं न उत्सहे।’ हिन्दीभाष्यम् अपि अत्र ‘लौटना नहीं चाहता’ इति एव व्याचष्टे। खरस्य एषा उक्तिः पूर्वं शूर्पणखायाः तिरस्कारेण जनितस्य क्रोधस्य एव परिणामः। खरस्य एषा उक्तिः त्रिभिः सोपानैः वर्धते — प्रथमं सः उत्पातान् अवगणयति, ततः ताराणां पातनं प्रतिजानीते, अन्ते च मृत्योः अपि मारणम्। एतत् ‘अतिशयोक्ति’ इति अलङ्कारः, किन्तु अत्र सः अलङ्कारः एव राक्षसस्य विनाशस्य सूचकः, यतः यः मृत्युम् अपि जेतुं वदति सः मृत्योः समीपे एव वर्तते। ‘प्रहसन्’ इति पदं च विशेषेण मार्मिकम् — भयस्य स्थाने हासः, विवेकस्य स्थाने दर्पः। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘खर जोर-जोरसे हँसने लगा’ इति एव व्याचष्टे। वाल्मीकिः शत्रुम् अपि न क्षुद्रं दर्शयति, अपि तु महादर्पिणं दर्शयन् रामस्य विजयं महत्तरं करोति।

A pain rose in his forehead too, yet in his delusion he did not turn back — the word makes clear that this was not courage but ignorance. Seeing those great, hair-raising portents, Khara laughed and said to all the rākṣasas: ‘All these great portents, dreadful as they look, I take no account of, so great is my strength, as a strong man takes no account of the weak. With my sharp arrows I could bring the very stars down from the sky; in my fury I could make Death himself subject to death. Until I have killed with my sharp arrows Rāghava, swollen with strength, and his brother Lakṣmaṇa, I have no wish to turn back.’ His boast rises in three steps: first he dismisses the portents, then vows to bring down the stars, and at last to kill Death himself. That last is the height of a rākṣasa's arrogance, and the very exaggeration foretells his ruin, for one who talks of conquering Death stands close beside it. His laughing is especially telling — laughter in place of fear, pride in place of judgement. His words were the fruit of the anger kindled earlier by Śūrpaṇakhā's scorn. Vālmīki does not make the enemy contemptible; by showing him hugely proud he makes Rāma's victory greater.

५खरस्य आत्मश्लाघा, सेनायाः हर्षः, ऋषिदेवानां मङ्गलवचनम्

२३सकामा भगिनी मेऽस्तु पीत्वा तु रुधिरं तयोः।
न क्वचित्प्राप्तपूर्वो मे संयुगेषु पराजयः॥

२४युष्माकमेतत्प्रत्यक्षं नानृतं कथयाम्यहम्।
देवराजमपि क्रुद्धो मत्तैरावतगामिनम्॥

२५वज्रहस्तं रणे हन्यां किं पुनस्तौ च मानवौ।
सा तस्य गर्जितं श्रुत्वा राक्षसानां महाचमूः॥

२६प्रहर्षमतुलं लेभे मृत्युपाशावपाशिता।
समेयुश्च महात्मानो युद्धदर्शनकांक्षिणः॥

२७ऋषयो देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः।
समेत्य चोचुः सहितास्तेऽन्योन्यं पुण्यकर्मणः॥

२८स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्यस्तु लोकानां ये च सम्मताः।
जयतां राघवो युद्धे पौलस्त्यान्रजनीचरान्॥

२९चक्रहस्तो यथा विष्णुः सर्वानसुरसत्तमान्।
एतच्चान्यच्च बहुशो ब्रुवाणाः परमर्षयः॥

३०जातकौतूहलास्तत्र विमानस्थाश्च देवताः।
ददृशुर्वाहिनीं तेषां राक्षसानां गतायुषाम्॥

सः पुनः वदति — ‘यन्निमित्तं रामस्य लक्ष्मणस्य च विपर्ययः, सा मम भगिनी तयोः रुधिरं पीत्वा सकामा भवतु। संयुगेषु मे क्वचित् अपि पराजयः प्राप्तपूर्वः नास्ति; एतत् युष्माकं प्रत्यक्षम्, न अहम् अनृतं कथयामि। क्रुद्धः अहं मत्तैरावतगामिनं वज्रहस्तं देवराजम् अपि रणे हन्यां, किं पुनः तौ मानवौ।’ तस्य एतत् गर्जितं श्रुत्वा मृत्युपाशावपाशिता सा राक्षसानां महाचमूः अतुलं प्रहर्षं लेभे — ‘मृत्युपाशेन बद्धा सती हृष्यति’ इति विरोधेन कविः तेषां मूढतां सूचयति। तदा युद्धदर्शनकांक्षिणः महात्मानः ऋषयः देवगन्धर्वाः सिद्धाः चारणैः सह समेयुः; समेत्य च ते पुण्यकर्माणः परस्परम् ऊचुः — ‘गोब्राह्मणेभ्यः लोकेषु सम्मतेभ्यः च स्वस्ति भवतु। यथा चक्रहस्तः विष्णुः सर्वान् असुरसत्तमान् अजयत्, तथा राघवः युद्धे पौलस्त्यान् रजनीचरान् जयतु।’ एतत् अन्यत् च बहुशः ब्रुवाणाः परमर्षयः, जातकौतूहलाः विमानस्थाः देवताः च तत्र गतायुषां तेषां राक्षसानां वाहिनीं ददृशुः। ‘गतायुषाम्’ इति एकेन पदेन कविः युद्धस्य फलं पूर्वम् एव घोषयति। अत्र कविः दृष्टिं राक्षसपक्षात् देवपक्षं प्रति परिवर्तयति। युद्धस्य आरम्भात् पूर्वम् एव ऋषिदेवानां मङ्गलाशंसनम् इति रामायणस्य प्रसिद्धा रीतिः — एतेन पाठकः कस्य पक्षे धर्मः इति निःसंशयं जानाति। ‘गोब्राह्मणेभ्यः स्वस्ति’ इति वाक्यं च राक्षसवधस्य प्रयोजनम् एव सूचयति — यज्ञरक्षणं धर्मरक्षणं च। विष्णोः असुरविजयेन रामस्य उपमानं च अत्र प्रथमम् एव स्पष्टं सूचयति यत् रामः विष्णोः अवतारः। ‘मृत्युपाशावपाशिता’ इति विशेषणं सेनायाः हर्षेण सह युक्तं सत् करुणं व्यङ्ग्यं जनयति — ये हृष्यन्ति ते स्वस्य मरणम् एव अभिनन्दन्ति।

He went on: ‘Let my sister, for whose sake the ruin of Rāma and Lakṣmaṇa has come, have her wish and drink their blood. Never yet have I been defeated in any battle — you have seen it for yourselves; I tell no lie. In my anger I would kill in battle even the king of the gods, thunderbolt in hand, riding his rutting Airāvata — how much more these two men!’ Hearing that roar, the great rākṣasa army, already caught in the noose of death, felt a joy beyond compare; by that contrast — rejoicing while bound for death — the poet shows their folly, and a grim pathos, since those who rejoiced were welcoming their own deaths. Then, eager to watch the battle, there gathered the great-souled seers, gods and gandharvas, siddhas and cāraṇas, and meeting there, those doers of holy deeds said to one another: ‘May it be well with the cows and the brāhmaṇas and with all who are honoured in the worlds. As Viṣṇu with the discus in his hand conquered all the foremost asuras, so may Rāghava conquer these Paulastya night-rangers in battle.’ Saying this and much more, the great seers and the gods standing in their aerial cars, full of curiosity, looked upon the army of those rākṣasas whose lives were already spent — with that single word the poet announces the battle's outcome in advance. Here he turns our view from the rākṣasas' side to the side of the gods. The blessings of seers and gods before the battle are a familiar pattern of the Rāmāyaṇa, and they leave the reader in no doubt which side holds dharma; ‘may it be well with the cows and the brāhmaṇas’ names the purpose of slaying the rākṣasas — the protection of sacrifice and of dharma. And the comparison of Rāma with Viṣṇu conquering the asuras plainly hints that Rāma is Viṣṇu's incarnation.

६द्वादश राक्षसवीराः, चत्वारः सेनाग्र्याः, सेनायाः अभियानम्

३१रथेन तु खरो वेगात्सैन्यस्याग्राद्विनिःसृतः।
श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहंगमः॥

३२दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः।
हेममाली महामाली सर्पास्यो रुधिराशनः॥

३३द्वादशैते महावीर्याः प्रतस्थुरभितः खरम्।
महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथस्त्रिशिरास्तथा।
चत्वार एते सेनाग्रे दूषणं पृष्ठतोऽन्वयुः॥

३४सा भीमवेगा समराभिकांक्षिणी सुदारुणा राक्षसवीरसेना।
तौ राजपुत्रौ सहसाभ्युपेता माला ग्रहाणामिव चन्द्रसूर्यौ॥

रथेन खरः वेगात् सैन्यस्य अग्रात् विनिःसृतः। ततः द्वादश महावीर्याः राक्षसाः तम् अभितः प्रतस्थुः — श्येनगामी, पृथुग्रीवः, यज्ञशत्रुः, विहंगमः, दुर्जयः, करवीराक्षः, परुषः, कालकार्मुकः, हेममाली, महामाली, सर्पास्यः, रुधिराशनः च। महाकपालः, स्थूलाक्षः, प्रमाथः, त्रिशिराः — एते चत्वारः सेनाग्रे स्थिताः दूषणं पृष्ठतः अन्वयुः। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन रचितः — भीमवेगा समराभिकांक्षिणी सुदारुणा सा राक्षसवीरसेना तौ राजपुत्रौ सहसा अभ्युपेता, ग्रहाणां माला चन्द्रसूर्यौ इव। उपमा अत्र सूक्ष्मा — ग्रहमाला चन्द्रसूर्यौ आवृणोति, किन्तु न ग्रसते; तथा एषा सेना रामलक्ष्मणौ परिवेष्टयति, न तु अभिभवितुं शक्नोति। एवं उत्पातैः आरब्धः अयं सर्गः सेनायाः आश्रमसमीपागमनेन समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे रामः तान् एव उत्पातान् पश्यति। द्वादशानां वीराणां चतुर्णां च सेनाग्र्याणां नामग्रहणम् अत्र केवलं सूचीमात्रं न; एतेषां बहवः अग्रिमेषु सर्गेषु रामेण हन्यन्ते, अतः कविः पूर्वम् एव तेषां परिचयं ददाति। महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथः च षड्विंशे सर्गे हन्यन्ते, त्रिशिराः तु सप्तविंशे सर्गे रामेण युध्यते। एवं नामानि कथायाः आगामिखण्डस्य सूत्रधाराणि भवन्ति। दूषणः सेनापतिः सन् पृष्ठतः स्थितः, खरः च अग्रे — एषा व्यूहरचना अपि सूचिता। अन्तिमश्लोकस्य ‘माला ग्रहाणाम्’ इति उपमा च ज्योतिषकल्पनया पूर्वोक्तान् ग्रहोत्पातान् एव स्मारयति।

Khara in his chariot sped out from the head of his army. Around him went twelve rākṣasas of great might — Śyenagāmī, Pṛthugrīva, Yajñaśatru, Vihaṃgama, Durjaya, Karavīrākṣa, Paruṣa, Kālakārmuka, Hemamālī, Mahāmālī, Sarpāsya and Rudhirāśana — while four others, Mahākapāla, Sthūlākṣa, Pramātha and Triśiras, at the front of the army, followed behind Dūṣaṇa. So the order of battle is hinted at too, with Khara in front and Dūṣaṇa, the commander, behind. These names are not a mere list: many of these warriors will be killed by Rāma in the sargas that follow, so the poet introduces them in advance, and they become the threads of the coming story. Then that army of rākṣasa heroes, fearfully swift, hungry for battle and utterly merciless, suddenly came upon the two princes, as a garland of planets closes around the moon and the sun. The image is subtle: the planets surround the moon and sun but do not swallow them, and so this army would encircle Rāma and Lakṣmaṇa without being able to overcome them; it also recalls the portents among the planets told earlier. So this sarga, which began with omens, ends with the army drawing near the hermitage, and in the next Rāma sees those same omens.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि
शोणितोदकम् २३.१ रुधिररूपजलयुक्तम्
सन्धिः
शोणित + उदक → शोणितोदक — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
शोणितम् एव उदकं यस्य तत् — रूपकगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘बलम्’ इत्यस्य विशेषणम्, अथवा वर्षणस्य कर्म)
गर्दभारुणः २३.१ गर्दभवर्णः, धूसररक्तवर्णः
सन्धिः
गर्दभ + अरुण → गर्दभारुण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
गर्दभः इव अरुणः — उपमानपूर्वपदः कर्मधारयः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘महामेघः’ इत्यस्य विशेषणम्)
यदृच्छया २३.२ अकस्मात्, अनपेक्षितरूपेण
सन्धिः
यत् + ऋच्छा → यदृच्छा — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः
समासः नास्ति — निपातनसिद्धः शब्दः
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
परिवेषणम् २३.३ सूर्यस्य परितः वर्तुलं मण्डलम्, परिवेषः
सन्धिः
परि + वेषण → परिवेषण — सन्धिकार्यं नास्ति; षत्वं णत्वं च प्रत्ययकार्यम्
समासः
समासः नास्ति — ‘परि + विष्’ धातोः ल्युडन्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अलातचक्रप्रतिमम् २३.३ भ्रामितस्य उल्मुकस्य वर्तुलम् इव
सन्धिः
अलात + चक्र → अलातचक्र; चक्र + प्रतिम → सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अलातस्य चक्रं तस्य प्रतिमम् — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
समुच्छ्रितम् २३.४ उन्नतम्, उच्चैः स्थापितम्
सन्धिः
सम् + उद् + श्रित → समुच्छ्रित — ‘उद्’ इत्यस्य दकारस्य श्चुत्वेन चकारः, श्रित इत्यस्य च्छत्वम्
समासः
समासः नास्ति — ‘सम् + उद् + श्रि’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘ध्वजम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
व्याजह्रुः २३.६ उक्तवन्तः, नादं कृतवन्तः
सन्धिः
वि + आ + जह्रुः → व्याजह्रुः — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + आ + हृ’ धातोः लिट्
विभक्तिः
लिट्लकारः, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
अभिदीप्तायाम् २३.६ प्रज्वलितायाम्, दीप्तायाम् (दिशि)
सन्धिः
अभि + दीप्ता → अभिदीप्ता — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — ‘अभि + दीप्’ धातोः क्तान्तस्य स्त्रीलिङ्गरूपम्
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (‘दिशि’ इत्यस्य विशेषणम्)
यातुधानानाम् २३.६ राक्षसानाम्
सन्धिः
यातु + धान → यातुधान — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यातुं मायां दधति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
प्रभिन्नगजसंकाशाः २३.७ मदस्रावियुक्तगजसदृशाः
सन्धिः
प्र + भिन्न → प्रभिन्न; सम् + काश → संकाश — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
प्रभिन्नाः गजाः इव संकाशः येषां ते — उपमानगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘बलाहकाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अनाकाशम् २३.७ आकाशरहितम्, अवकाशशून्यम्
सन्धिः
न + आकाश → अनाकाश — नञ्समासे स्वरादौ ‘अन्’ आदेशः
समासः
न आकाशम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘आकाशम्’ इत्यस्य विधेयविशेषणम्)
रोमहर्षणम् २३.८ रोमाञ्चकरम्, भयजनकम्
सन्धिः
रोमन् + हर्षण → रोमहर्षण — समासे पदान्तनकारलोपः
समासः
रोम्णां हर्षणम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘तिमिरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
क्षतजार्द्रसवर्णाभा २३.९ रुधिरार्द्रवस्त्रसदृशवर्णा
सन्धिः
क्षतज + आर्द्र → क्षतजार्द्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ); सवर्ण + आभा → सवर्णाभा — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
क्षतजेन आर्द्रस्य सवर्णा आभा यस्याः सा — तत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
भयशंसिनः २३.१० भयं सूचयन्तः, अनिष्टसूचकाः
सन्धिः
भय + शंसिन् → भयशंसिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
भयं शंसन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
ज्वालोद्गारिभिः २३.११ अग्निज्वालाम् उद्वमद्भिः
सन्धिः
ज्वाला + उद्गारिन् → ज्वालोद्गारिन् — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
ज्वालाम् उद्गिरन्ति इति, तैः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘आननैः’ इत्यस्य विशेषणम्)
परिघाभासः २३.११ लोहदण्डसदृशाकारः
सन्धिः
परिघ + आभास → परिघाभास — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
परिघस्य आभासः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कबन्धः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अपर्वणि २३.१२ अमावास्यापूर्णिमादिपर्वदिनं विना
सन्धिः
न + पर्वन् → अपर्वन् — नञ्समासे ‘न’ इत्यस्य ‘अ’ आदेशः
समासः
न पर्व — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (कालाधिकरणे)
खद्योतसप्रभाः २३.१३ जुगनूसदृशप्रभायुक्ताः
सन्धिः
खद्योत + सप्रभा → खद्योतसप्रभा — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सह प्रभया’ इत्यत्र ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः
समासः
खद्योतस्य सप्रभाः इव — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘ताराः’ इत्यस्य विशेषणम्)
संलीनमीनविहगाः २३.१३ यासु मत्स्याः पक्षिणश्च निलीनाः
सन्धिः
सम् + लीन → संलीन — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
संलीनाः मीनाः विहगाः च यासु ताः — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘नलिन्यः’ इत्यस्य विशेषणम्)
वाश्यन्त्यः २३.१५ शब्दं कुर्वत्यः, कूजन्त्यः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘वाश्’ धातोः शतृप्रत्ययान्तस्य स्त्रीलिङ्गबहुवचनम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘सारिकाः’ इत्यस्य विशेषणम्)
अवसज्जत २३.१७ अवरुद्धः अभवत्, गद्गदः जातः
सन्धिः
अव + असज्जत → अवसज्जत — सन्धिकार्यं नास्ति (लङि अडागमः)
समासः
समासः नास्ति — ‘अव + सञ्ज्’ धातोः लङ्
विभक्तिः
लङ्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सास्रा २३.१७ अश्रुयुक्ता, सजला
सन्धिः
सह + अस्र → सास्र — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः; स्त्रियां टाप्
समासः
अस्रैः सहिता — सहपूर्वपदो बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘दृष्टिः’ इत्यस्य विशेषणम्)
बलोत्सिक्तम् २३.२१ बलगर्वितम्, बलमदयुक्तम्
सन्धिः
बल + उत्सिक्त → बलोत्सिक्त — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
बलेन उत्सिक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘राघवम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
मृत्युपाशावपाशिता २३.२६ कालपाशेन बद्धा
सन्धिः
पाश + अवपाशिता → पाशावपाशिता — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
मृत्योः पाशेन अवपाशिता — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘महाचमूः’ इत्यस्य विशेषणम्)
युद्धदर्शनकांक्षिणः २३.२६ युद्धं द्रष्टुम् इच्छन्तः
सन्धिः
दर्शन + कांक्षिन् → दर्शनकांक्षिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
युद्धस्य दर्शनं कांक्षन्ते इति — षष्ठीतत्पुरुषगर्भः उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
गतायुषाम् २३.३० क्षीणायुषाम्, मरणोन्मुखानाम्
सन्धिः
गत + आयुस् → गतायुस् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
गतम् आयुः येषां ते, तेषाम् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
विनिःसृतः २३.३१ निर्गतः, बहिः प्रसृतः
सन्धिः
वि + निस् + सृत → विनिःसृत — सकारस्य विसर्गादेशः (सकारे परे)
समासः
समासः नास्ति — ‘वि + निर् + सृ’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
समराभिकांक्षिणी २३.३४ युद्धम् इच्छन्ती
सन्धिः
समर + अभिकांक्षिणी → समराभिकांक्षिणी — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
समरम् अभिकाङ्क्षति इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनिप्रत्ययान्तः, स्त्रियां ङीप्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सेना’ इत्यस्य विशेषणम्)