अरण्यकाण्डम् — चतुर्विंशः सर्गः
उत्पातानां रामकृतं व्याख्यानम्, अनागतविधानोपदेशः, सीतया सह लक्ष्मणस्य गुहाप्रवेशः, कवचधारणम्, देवर्षीणां मङ्गलाशंसनम्, रुद्रोपमः क्रोधः
अस्मिन् सर्गे खरे आश्रमं प्रति प्रयाते सति रामः भ्रात्रा सह तान् एव औत्पातिकान् निमित्तान् पश्यति, यान् खरः अवगणितवान्। अत्यमर्षणः सः लक्ष्मणम् आह — ‘इमान् सर्वभूतापहारिणः महोत्पातान् पश्य, ये सर्वराक्षसान् संहर्तुं समुत्थिताः। खरस्वनाः गर्दभारुणाः मेघाः रुधिरधाराः विसृजन्ति; मम शराः सधूमाः युद्धाभिनन्दिताः, रुक्मपृष्ठानि चापानि च विचेष्टन्ते। अयं मम बाहुः मुहुर्मुहुः स्फुरमाणः सुमहान्तं सम्प्रहारम् आख्याति; तव वक्त्रं सुप्रभं प्रसन्नं च लक्ष्यते, येन संनिकर्षे एव अस्माकं जयः शत्रोः च पराजयः।’ ततः सः नीतिम् उपदिशति — ‘शुभम् इच्छता आपदं शङ्कमानेन विपश्चिता अनागतविधानं कर्तव्यम्।’ तदनुसारं सः आदिशति — ‘वैदेहीं गृहीत्वा शरपाणिः धनुर्धरः सन् शैलस्य दुर्गां पादपसंकुलां गुहाम् आश्रय; मम पादाभ्यां शापितः असि, मा चिरम्। त्वं शूरः बलवान् च, तथापि स्वयम् एव अहं सर्वान् निशाचरान् हन्तुम् इच्छामि।’ लक्ष्मणः सीतया सह गुहां प्रविशति; रामः ‘हन्त निर्युक्तम्’ इति उक्त्वा अग्निनिकाशं कवचं धारयति, तिमिरे महान् अग्निः इव भाति, चापम् उद्यम्य ज्यास्वनैः दिशः पूरयति। देवाः गन्धर्वाः सिद्धाः चारणाः ब्रह्मर्षयः च समेत्य ‘गोब्राह्मणानां स्वस्ति, राघवः युद्धे जयतु’ इति वदन्ति, ‘चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानाम्, एकश्च रामः — कथं युद्धं भविष्यति’ इति च विस्मयन्ते। जातकौतूहलाः विमानस्थाः देवताः पश्यन्ति; संग्रामशिरसि तेजसा आविष्टं रामं दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि व्यथन्ते; तस्य रूपं क्रुद्धस्य रुद्रस्य रूपम् इव भवति। ततः यातुधानानाम् अनीकं गम्भीरनिर्ह्रादं समन्तात् आगच्छति, तस्य शब्देन वनं पूर्यते, श्वापदाः पलायन्ते। अन्ते रामः धनुः वितत्य तूण्याः सायकान् उद्धृत्य तीव्रं क्रोधम् आहरति, युगान्ताग्निः इव दुष्प्रेक्ष्यः भवति, वनदेवताः च व्यथन्ते — तस्य रूपं दक्षक्रतुं हन्तुम् उद्यतस्य पिनाकिनः रूपम् इव अदृश्यत।
१आश्रमं प्रतियाते तु खरे खरपराक्रमे।
तानेवौत्पातिकान्रामः सह भ्रात्रा ददर्श ह॥
२तानुत्पातान्महाघोरान्रामो दृष्ट्वात्यमर्षणः।
प्रजानामहितान्दृष्ट्वा वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत्॥
३इमान्पश्य महाबाहो सर्वभूतापहारिणः।
समुत्थितान्महोत्पातान्संहर्तुं सर्वराक्षसान्॥
४अमी रुधिरधारास्तु विसृजन्ते खरस्वनाः।
व्योम्नि मेघा निवर्तन्ते परुषा गर्दभारुणाः॥
५सधूमाश्च शराः सर्वे मम युद्धाभिनन्दिताः।
रुक्मपृष्ठानि चापानि विचेष्टन्ते विचक्षण॥
६यादृशा इह कूजन्ति पक्षिणो वनचारिणः।
अग्रतो नोऽभयं प्राप्तं संशयो जीवितस्य च॥
खरे खरपराक्रमे आश्रमं प्रति प्रयाते सति रामः भ्रात्रा सह तान् एव औत्पातिकान् निमित्तान् ददर्श — पूर्वसर्गे यानि खरः अवगणितवान्, तानि एव अत्र रामः विवेकेन पश्यति। एषा तुलना कवेः शिल्पम् — एकम् एव निमित्तं मूढस्य हासाय, धीमतः च सज्जतायै भवति। तान् महाघोरान् प्रजानाम् अहितान् उत्पातान् दृष्ट्वा अत्यमर्षणः रामः लक्ष्मणम् अब्रवीत् — ‘हे महाबाहो, इमान् सर्वभूतापहारिणः समुत्थितान् महोत्पातान् पश्य, ये सर्वराक्षसान् संहर्तुम् उत्थिताः। अमी खरस्वनाः परुषाः गर्दभारुणाः मेघाः व्योम्नि निवर्तमानाः रुधिरधाराः विसृजन्ति। मम सर्वे शराः सधूमाः युद्धाभिनन्दिताः च दृश्यन्ते, रुक्मपृष्ठानि चापानि च विचेष्टन्ते, हे विचक्षण। इह वनचारिणः पक्षिणः यादृशाः कूजन्ति, तेन अग्रतः नः अभयं प्राप्तम्, जीवितस्य च संशयः।’ अत्र रामः निमित्तानि द्विधा विभजति — यानि अस्माकं कृते शुभानि, यानि च राक्षसानां कृते अशुभानि। ‘मम शराः सधूमाः’ इति च विशेषतः द्रष्टव्यम् — आयुधानि स्वयम् एव युद्धम् अभिनन्दन्ति इति कल्पना वीररसस्य पोषिका। षष्ठे श्लोके मुद्रणे ‘नोऽभयं प्राप्तम्’ इति अवगृहसहितं पठ्यते, समीक्षितसंस्करणे तु ‘नो भयं प्राप्तम्’; उभयोः अर्थयोः महान् भेदः, तथापि मुद्रितं चिह्नं स्पष्टं दृश्यम्, अतः तत् एव रक्षितम्। हिन्दीभाष्यम् अपि ‘हमारे लिये अभय’ इति मुद्रितपाठम् एव अनुसरति। एवं रामस्य निमित्तपरीक्षा खरस्य अवज्ञातः सर्वथा विपरीता — ज्ञानिनः च अज्ञानिनः च भेदः अत्र स्पष्टः।
As Khara of the fierce might set out for the hermitage, Rāma and his brother saw those very portents. What Khara had brushed aside in the previous sarga Rāma now read with discernment — a contrast of the poet's making: the same omen moves a fool to laughter and a wise man to preparation. Seeing those most dreadful portents, hostile to all creatures, Rāma, in great indignation, said to Lakṣmaṇa: ‘Look, mighty-armed one, at these great portents that have arisen to carry off all beings — they have risen to destroy all the rākṣasas. There in the sky clouds rough and grey as donkeys wheel about with harsh voices, letting fall streams of blood. All my arrows are smoking, as if rejoicing in the coming fight, and my gold-backed bows are quivering, keen-witted brother. From the way the forest birds are calling here, safety lies ahead for us — and peril of life as well.’ Rāma divides the omens in two: those that are good for his side and those that are evil for the rākṣasas. The image of his arrows smoking is worth noting — the weapons themselves welcoming battle, a fancy that feeds the heroic mood. So Rāma's reading of the omens is the very opposite of Khara's disdain, and the difference between the wise and the ignorant is plain.
७सम्प्रहारस्तु सुमहान्भविष्यति न संशयः।
अयमाख्याति मे बाहुः स्फुरमाणो मुहुर्मुहुः॥
८संनिकर्षे तु नः शूर जयं शत्रोः पराजयम्।
सुप्रभं च प्रसन्नं च तव वक्त्रं हि लक्ष्यते॥
९उद्यतानां हि युद्धार्थं येषां भवति लक्ष्मण।
निष्प्रभं वदनं तेषां भवत्यायुः परिक्षयः॥
१०रक्षसां नर्दतां घोरः श्रूयतेऽयं महाध्वनिः।
आहतानां च भेरीणां राक्षसैः क्रूरकर्मभिः॥
११अनागतविधानं तु कर्तव्यं शुभमिच्छता।
आपदं शङ्कमानेन पुरुषेण विपश्चिता॥
रामः स्वस्य शरीरचिह्नम् उदाहरति — ‘सुमहान् सम्प्रहारः भविष्यति, न संशयः; अयं मम बाहुः मुहुर्मुहुः स्फुरमाणः एतत् आख्याति।’ दक्षिणबाहोः स्फुरणं पुरुषस्य विजयसूचकम् इति शास्त्रे प्रसिद्धम्। ततः सः लक्ष्मणस्य मुखम् एव निमित्तत्वेन गृह्णाति — ‘हे शूर, संनिकर्षे एव अस्माकं जयः शत्रोः च पराजयः; तव वक्त्रं सुप्रभं प्रसन्नं च लक्ष्यते। ये युद्धार्थम् उद्यताः सन्ति, तेषां यदि वदनं निष्प्रभं भवति, तर्हि तेषाम् आयुषः परिक्षयः भवति, हे लक्ष्मण।’ एवं भ्रातुः मुखप्रसादः एव रामाय शुभनिमित्तम्। ‘नर्दतां रक्षसां घोरः अयं महाध्वनिः श्रूयते, क्रूरकर्मभिः राक्षसैः आहतानां भेरीणां च ध्वनिः’ इति सः सेनायाः आगमनम् अपि श्रवणेन एव जानाति। ततः सः नीतिवाक्यम् उपदिशति — ‘शुभम् इच्छता आपदं शङ्कमानेन विपश्चिता पुरुषेण अनागतविधानं कर्तव्यम्’ — आपत्तेः पूर्वम् एव तस्याः प्रतिकारः चिन्तनीयः इति। ‘अनागतविधानम्’ इति एतत् सूत्रं पञ्चतन्त्रादिषु नीतिग्रन्थेषु अपि प्रसिद्धम् — ‘अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च’ इति। रामः केवलं वीरः न, अपि तु नीतिज्ञः इति अत्र दर्श्यते; सः सीतायाः रक्षणं प्रथमं चिन्तयति, ततः युद्धम्। युद्धात् पूर्वं निमित्तपरीक्षा, मित्रस्य मुखपरीक्षा, शत्रुशब्दश्रवणम् — एतानि त्रीणि क्रमेण दर्शयन् कविः रामस्य सावधानतां प्रकटयति। भेरीणां शब्दः च सेनायाः निकटतां श्रवणेन एव सूचयति, यत् दृश्यात् पूर्वम् एव आगच्छति।
Rāma cited a sign in his own body: ‘There will be a very great clash, no doubt of it; this arm of mine tells me so, throbbing again and again’ — the throbbing of a man's right arm is well known to foretell victory. Then he took his brother's face as an omen: ‘Victory for us and defeat for the enemy are close at hand, brave one, for your face is bright and serene. When men ready for battle find their faces growing dull, Lakṣmaṇa, their life is at its end.’ So his brother's cheerful face was itself a good omen to Rāma. ‘Here is the terrible loud clamour of the roaring rākṣasas, and the noise of the war drums beaten by those of cruel deeds,’ he said, knowing by sound alone that the army was coming, for the drums reach the ear before the host reaches the eye. Then he spoke a maxim of good policy: ‘A wise man who wishes for good and suspects a calamity coming should provide against it before it arrives.’ This rule of providing in advance is well known in the books of statecraft too. Here Rāma is shown to be not only a hero but a man of prudent judgement, who thought first of Sītā's safety and then of the fight. By showing in turn his reading of the omens, his study of his brother's face and his listening for the enemy, the poet reveals how watchful he was.
१२तस्माद्गृहीत्वा वैदेहीं शरपाणिर्धनुर्धरः।
गुहामाश्रय शैलस्य दुर्गां पादपसंकुलाम्॥
१३प्रतिकूलितुमिच्छामि न हि वाक्यमिदं त्वया।
शापितो मम पादाभ्यां गम्यतां वत्स मा चिरम्॥
१४त्वं हि शूरश्च बलवान्हन्या एतान्न संशयः।
स्वयं निहन्तुमिच्छामि सर्वानेव निशाचरान्॥
१५एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः सह सीतया।
शरानादाय चापं च गुहां दुर्गां समाश्रयत्॥
१६तस्मिन्प्रविष्टे तु गुहां लक्ष्मणे सह सीतया।
हन्त निर्युक्तमित्युक्त्वा रामः कवचमाविशत्॥
१७स तेनाग्निनिकाशेन कवचेन विभूषितः।
बभूव रामस्तिमिरे महानग्निरिवोत्थितः॥
तम् एव नीतिनियमम् आत्मनि प्रयुञ्जानः रामः आदिशति — ‘तस्मात् वैदेहीं गृहीत्वा शरपाणिः धनुर्धरः सन् त्वं शैलस्य दुर्गां पादपसंकुलां गुहाम् आश्रय। इदं मम वाक्यं त्वया प्रतिकूलितुं न इच्छामि; मम पादाभ्यां शापितः असि, हे वत्स, मा चिरं कुरु, गम्यताम्।’ अनन्तरं सः कारणम् अपि वदति — ‘त्वं शूरः बलवान् च असि, एतान् हन्याः इति न संशयः; किन्तु स्वयम् एव अहं सर्वान् निशाचरान् हन्तुम् इच्छामि।’ अत्र रामस्य द्वौ भावौ — सीतायाः रक्षणं, स्वस्य च एकाकिनः प्रतिज्ञापालनम्। एवम् उक्तः लक्ष्मणः शरान् चापं च आदाय सीतया सह दुर्गां गुहां समाश्रयत्। तस्मिन् गुहां प्रविष्टे सति रामः ‘हन्त, निर्युक्तम्’ इति उक्त्वा कवचम् आविशत् — ‘कार्यं सम्पन्नम्’ इति सन्तोषः अत्र ‘हन्त’ इति निपातेन सूचितः। तेन अग्निनिकाशेन कवचेन विभूषितः रामः तिमिरे उत्थितः महान् अग्निः इव बभूव। समीक्षितसंस्करणे अत्र ‘विधूमः अग्निः’ इति पाठः, मुद्रणे तु ‘महान् अग्निः’ इति स्पष्टम्। ‘मम पादाभ्यां शापितः’ इति अत्यन्तं मार्मिकं वचनम् — ज्येष्ठभ्राता अनुजं पादशपथेन बध्नाति, येन विवादस्य अवकाशः एव न तिष्ठति। लक्ष्मणः युद्धेच्छुः अपि अनया एव युक्त्या निवारितः। ‘हन्त निर्युक्तम्’ इति च रामस्य निःश्वासः इव — सीतायाः सुरक्षा एव तस्य प्रथमा चिन्ता आसीत्। कवचधारणं च रामायणे विरलम्, यतः रामः प्रायः कवचं न धारयति; अत्र तु चतुर्दशसहस्राणां सेनायाः सम्मुखीनत्वात् सः कवचम् आविशति। ‘तिमिरे उत्थितः अग्निः’ इति उपमा च वनस्य अन्धकारे रामस्य एकाकिनः तेजः दर्शयति।
Applying that very rule to himself, Rāma gave his order: ‘So take Vaidehī, and with arrows and bow in hand go to the mountain cave, hard to reach and thick with trees. I do not want you to oppose what I say; I bind you by my own feet — go, my boy, and do not delay. You are brave and strong and could certainly kill these creatures, but I wish to kill all these night-rangers myself.’ Two feelings move Rāma here: the protection of Sītā, and the fulfilling of his vow single-handed. ‘I bind you by my own feet’ is deeply moving: the elder brother binds the younger with an oath on his feet, so that no room is left for argument, and so Lakṣmaṇa, though eager for battle, was held back. Thus addressed, Lakṣmaṇa took his arrows and bow and sheltered with Sītā in the inaccessible cave. When he had gone in with Sītā, Rāma said, ‘Good — that is settled,’ and put on his armour; the word is almost a sigh of relief, for Sītā's safety had been his first concern. Arming himself is rare for Rāma in the Rāmāyaṇa, as he seldom wears armour, but here, facing an army of fourteen thousand, he put it on. Adorned with that mail shining like fire, Rāma looked like a great fire risen in the darkness — an image of his lone radiance in the gloom of the forest.
१८स चापमुद्यम्य महच्छरानादाय वीर्यवान्।
सम्बभूवास्थितस्तत्र ज्यास्वनैः पूरयन्दिशः॥
१९ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः।
समेयुश्च महात्मानो युद्धदर्शनकांक्षया॥
२०ऋषयश्च महात्मानो लोके ब्रह्मर्षिसत्तमाः।
समेत्य चोचुः सहितास्तेऽन्योन्यं पुण्यकर्मणः॥
२१स्वस्ति गोब्राह्मणानां च लोकानां चेति संस्थिताः।
जयतां राघवो युद्धे पौलस्त्यान्रजनीचरान्॥
२२चक्रहस्तो यथा युद्धे सर्वानसुरपुंगवान्।
एवमुक्त्वा पुनः प्रोचुरालोक्य च परस्परम्॥
२३चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्।
एकश्च रामो धर्मात्मा कथं युद्धं भविष्यति॥
वीर्यवान् रामः महत् चापम् उद्यम्य शरान् आदाय तत्र अवस्थितः सन् ज्यास्वनैः दिशः पूरयन् बभूव। ततः युद्धदर्शनकांक्षया महात्मानः देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः चारणैः सह समेयुः; लोके ब्रह्मर्षिसत्तमाः महात्मानः ऋषयः च समेत्य परस्परं पुण्यकर्माणः ऊचुः — ‘गोब्राह्मणानां लोकानां च स्वस्ति भवतु’ इति संस्थिताः। ‘यथा चक्रहस्तः युद्धे सर्वान् असुरपुंगवान् अजयत्, तथा राघवः युद्धे पौलस्त्यान् रजनीचरान् जयतु’ इति ते प्रार्थयन्ते। एवम् उक्त्वा ते पुनः परस्परम् आलोक्य प्रोचुः — ‘भीमकर्मणां राक्षसानां चतुर्दश सहस्राणि, एकः च धर्मात्मा रामः; कथं युद्धं भविष्यति?’ अत्र देवानाम् अपि संशयः दर्शितः, येन एकाकिनः रामस्य आगामी विजयः अधिकं महत्त्वं प्राप्नोति। द्रष्टव्यं च — एषः एव मङ्गलाशंसनप्रसङ्गः पूर्वसर्गे अपि (२३.२६–२९) मुद्रितः; गीताप्रेस-पाठे सः द्विः आवर्तते, समीक्षितसंस्करणे तु एकवारम् एव। अत्र देवानां वचनं द्विविधम् — प्रथमं मङ्गलाशंसनम्, ततः संशयः। ‘कथं युद्धं भविष्यति’ इति प्रश्नः पाठकस्य एव प्रश्नः, यं कविः देवमुखेन उच्चारयति; एतेन आगामिनि युद्धे औत्सुक्यं वर्धते। ‘चतुर्दश सहस्राणि … एकश्च रामः’ इति विषमता एव अस्य काण्डस्य केन्द्रम्। देवर्षीणां समागमः च रामस्य कर्मणः लोकोत्तरत्वं सूचयति — साधारणं युद्धं द्रष्टुं देवाः न आगच्छेयुः। ‘संस्थिताः’ इति पदेन तेषां स्थैर्यं दर्शितम् — ते न पलायन्ते, अपि तु युद्धं द्रष्टुं स्थिताः।
The valiant Rāma raised his great bow, took his arrows, and stood his ground, filling the quarters with the twang of his bowstring. Then, wishing to see the battle, the great-souled gods with the gandharvas, the siddhas and the cāraṇas gathered there, and the great sages, the foremost brahman-seers in the world, came together, and those doers of holy deeds, standing firm, said to one another: ‘May it be well with the cows and the brāhmaṇas and with the worlds. As he of the discus in hand conquered all the foremost asuras in battle, so may Rāghava conquer the Paulastya night-rangers.’ Having said this, they looked at one another and spoke again: ‘Fourteen thousand rākṣasas of dreadful deeds, and one Rāma, righteous of soul — how will this battle go?’ Here even the gods are shown in doubt, which gives Rāma's coming victory all the more weight. The gods' words are of two kinds, first a blessing and then a doubt, and their question ‘How will this battle go?’ is the reader's own, spoken by the poet through their mouths to heighten the suspense. The disparity of fourteen thousand against one is the very heart of this kāṇḍa. The gathering of gods and seers shows that Rāma's deed is beyond the ordinary, for the gods would not come to watch a common battle; and ‘standing firm’ shows that they did not flee but stayed to watch.
२४इति राजर्षयः सिद्धाः सगणाश्च द्विजर्षभाः।
जातकौतूहलास्तस्थुर्विमानस्थाश्च देवताः॥
२५आविष्टं तेजसा रामं संग्रामशिरसि स्थितम्।
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि भयाद्विव्यथिरे तदा॥
२६रूपमप्रतिमं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः।
बभूव रूपं क्रुद्धस्य रुद्रस्येव महात्मनः॥
२७इति सम्भाष्यमाणे तु देवगन्धर्वचारणैः।
ततो गम्भीरनिर्ह्रादं घोरचर्मायुधध्वजम्॥
२८अनीकं यातुधानानां समन्तात्प्रत्यपद्यत।
वीरालापान्विसृजतामन्योन्यमभिगच्छताम्॥
२९चापानि विस्फारयतां जृम्भतां चाप्यभीक्ष्णशः।
विप्रघुष्टस्वनानां च दुन्दुभींश्चापि निघ्नताम्॥
इति वदन्तः राजर्षयः सिद्धाः सगणाः द्विजर्षभाः जातकौतूहलाः विमानस्थाः देवताः च तस्थुः। संग्रामशिरसि स्थितं तेजसा आविष्टं रामं दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि भयात् विव्यथिरे — रामस्य तेजः मित्राणाम् अपि व्यथाजनकम् आसीत् इति अतिशयः। अक्लिष्टकर्मणः तस्य रामस्य अप्रतिमं रूपं क्रुद्धस्य महात्मनः रुद्रस्य रूपम् इव बभूव। ‘अक्लिष्टकर्मन्’ इति विशेषणं रामस्य प्रसिद्धं — यः महत् अपि कर्म अनायासेन करोति। एवं देवगन्धर्वचारणैः सम्भाष्यमाणे सति गम्भीरनिर्ह्रादं घोरचर्मायुधध्वजं यातुधानानाम् अनीकं समन्तात् प्रत्यपद्यत। ततः कविः सेनायाः शब्दान् एव वर्णयति — वीरालापान् विसृजतां परस्परम् अभिगच्छतां, चापानि विस्फारयतां, अभीक्ष्णशः जृम्भमाणानाम्, विप्रघुष्टस्वनानां दुन्दुभीन् च निघ्नताम् — एतेषां राक्षसानां शब्दः सर्वतः प्रसृतः। एवं दृश्यात् श्रव्यं प्रति संक्रमणेन कविः युद्धस्य आसन्नतां द्योतयति। ‘सर्वाणि भूतानि भयात् विव्यथिरे’ इति अत्यन्तं सूक्ष्मम् — रामस्य तेजः शत्रून् एव न, अपि तु द्रष्टॄन् अपि व्यथयति, यथा प्रलयकाले सर्वं कम्पते। रुद्रोपमानं च अत्र प्रथमवारं प्रयुक्तम्, यत् सर्गान्ते पुनः विस्तरेण आवर्तते — एवं कविः उपमानम् एकवारं सूच्य ततः विस्तारयति। ‘गम्भीरनिर्ह्रादम्’ इति सेनायाः विशेषणं च ‘ज्यास्वनैः पूरयन् दिशः’ इति रामस्य क्रियया सह विरोधं जनयति — एकस्य धनुर्ज्यानादः चतुर्दशसहस्राणां गर्जनायाः प्रतिद्वन्द्वी। राक्षसानां जृम्भणं दुन्दुभिघातः च युद्धपूर्वकालस्य सामान्यचेष्टाः।
So speaking, the royal seers, the siddhas, the foremost brāhmaṇas with their companies, and the gods in their aerial cars stood watching, full of curiosity. Seeing Rāma at the head of the battle, filled with his own splendour, all beings trembled with fear — his radiance was so great that it unsettled even his friends, as everything trembles at the dissolution of the world. The matchless form of Rāma, whose deeds are done without effort, became like the form of the great-souled Rudra in his wrath; this comparison with Rudra is used here for the first time and returns more fully at the end of the sarga, for the poet first hints at an image and then develops it. While gods, gandharvas and cāraṇas were speaking in this way, the army of the rākṣasas, deeply roaring, with its grim shields, weapons and banners, closed in on every side. Then the poet describes the army by its sounds: the rākṣasas shouted heroes' challenges, surged towards one another, twanged their bows, stretched themselves again and again, yelled aloud and beat their drums — the usual actions of the time before battle. By moving from what is seen to what is heard, the poet conveys that the battle is imminent. And the army's deep roar sets up a contrast with Rāma's filling the quarters with the twang of his bowstring: one man's bowstring is the rival of the roar of fourteen thousand.
३०तेषां सुतुमुलः शब्दः पूरयामास तद्वनम्।
तेन शब्देन वित्रस्ताः श्वापदा वनचारिणः॥
३१दुद्रुवुर्यत्र निःशब्दं पृष्ठतो नावलोकयन्।
तच्चानीकं महावेगं रामं समनुवर्तत॥
३२धृतनानाप्रहरणं गम्भीरं सागरोपमम्।
रामोऽपि चारयंश्चक्षुः सर्वतो रणपण्डितः॥
३३ददर्श खरसैन्यं तद्युद्धायाभिमुखो गतः।
वितत्य च धनुर्भीमं तूण्याश्चोद्धृत्य सायकान्॥
३४क्रोधमाहारयत्तीव्रं वधार्थं सर्वरक्षसाम्।
दुष्प्रेक्ष्यश्चाभवत्क्रुद्धो युगान्ताग्निरिव ज्वलन्॥
३५तं दृष्ट्वा तेजसाऽऽविष्टं प्राव्यथन्वनदेवताः।
तस्य रुष्टस्य रूपं तु रामस्य ददृशे तदा।
दक्षस्येव क्रतुं हन्तुमुद्यतस्य पिनाकिनः॥
तेषां सुतुमुलः शब्दः तत् वनं पूरयामास। तेन शब्देन वित्रस्ताः वनचारिणः श्वापदाः यत्र निःशब्दं तत्र दुद्रुवुः, पृष्ठतः च न अवालोकयन् — हिंस्राः अपि जन्तवः भीताः पलायन्ते इति सेनायाः भीषणता सूचिता। तत् महावेगं धृतनानाप्रहरणं गम्भीरं सागरोपमम् अनीकं रामं समनुवर्तत। रणपण्डितः रामः अपि सर्वतः चक्षुः चारयन् युद्धाय अभिमुखः सन् तत् खरसैन्यं ददर्श। ततः सः भीमं धनुः वितत्य तूण्याः सायकान् उद्धृत्य सर्वरक्षसां वधार्थं तीव्रं क्रोधम् आहारयत्; क्रुद्धः सः ज्वलन् युगान्ताग्निः इव दुष्प्रेक्ष्यः अभवत्। तं तेजसा आविष्टं दृष्ट्वा वनदेवताः प्राव्यथन्। अन्ते कविः उपमाम् एव पुनरावर्तयति — तस्य रुष्टस्य रामस्य रूपं तदा दक्षस्य क्रतुं हन्तुम् उद्यतस्य पिनाकिनः रूपम् इव अदृश्यत। दक्षयज्ञध्वंसकथा अत्र स्मारिता, येन रामस्य क्रोधः केवलं मानुषः न, अपि तु दिव्यः इति ध्वन्यते; अनेन एव सर्गः समाप्यते। श्वापदानां पलायनं पूर्वसर्गे उत्पातवर्णने कथितानां निमित्तानाम् एव अनुवृत्तिः। ‘सागरोपमम् अनीकम्’ इति उपमया सेनायाः गाम्भीर्यं विस्तारः च सूचितौ; तस्य सम्मुखे एकाकी रामः ‘युगान्ताग्निः’ इव — जलस्य अग्नेः च विरोधः अत्र ध्वन्यते। अन्ते ‘दक्षस्य क्रतुं हन्तुम् उद्यतस्य पिनाकिनः’ इति उपमानं गृहीतम्, यतः तत्र अपि एकः एव देवः समग्रं यज्ञं देवसमूहं च अभिभूतवान्; तथा अत्र अपि एकः रामः समग्रां सेनाम् अभिभविष्यति इति सूचितम्। एवं सर्गः युद्धस्य आरम्भबिन्दौ एव विरमति, अग्रिमे च सर्गे साक्षात् संग्रामः आरभ्यते।
The tumultuous noise they made filled the whole forest. Terrified by it, the beasts of prey that roamed the woods fled to wherever there was silence and did not look back — even savage creatures fled in fear, which tells how terrible the army was, and continues the portents of the previous sarga. That swift host, bearing weapons of every kind, deep and vast as the ocean, closed in on Rāma. Rāma too, skilled in war, cast his eyes all around and, turning to face the fight, saw Khara's army. Then he stretched his terrible bow, drew arrows from his quiver, and summoned up a fierce anger for the slaying of all the rākṣasas; in his fury he became hard to look at, blazing like the fire at the end of an age. The army is likened to the ocean for its depth and breadth, and Rāma, alone before it, to the fire at the end of an age, so that the opposition of water and fire is suggested. Seeing him possessed by that splendour, the forest deities were filled with dread, and the form of Rāma in his wrath appeared like the form of the Trident-bearer when he rose to destroy Dakṣa's sacrifice. The story of the ruin of Dakṣa's sacrifice is recalled here to suggest that Rāma's anger was not merely human but divine; and the image is chosen because there too a single god overwhelmed a whole sacrifice and the assembled gods, as here one Rāma will overwhelm a whole army. So the sarga stops at the very brink of battle, and in the next the fight itself begins.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।