॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः २५

अरण्यकाण्डम् — पञ्चविंशः सर्गः

रामेण राक्षससैन्यस्य संहारः

खरस्य रणाभिमुखं प्रयाणम्, राक्षसानां शस्त्रवर्षः, रामस्य शरवर्षेण तेषां संहारः, गान्धर्वास्त्रप्रयोगः, रणभूमेः वर्णनम्

अस्मिन् सर्गे खरः स्वैः पुरःसरैः सह आश्रमम् उपगम्य अवष्टब्धधनुं रामं पश्यति, सूतं च रथं रामाभिमुखं चोदयितुम् आज्ञापयति। सर्वे रजनीचराः महानादं मुञ्चन्तः तं परिवार्य तिष्ठन्ति; ताराणां मध्ये उदितः लोहिताङ्गः इव खरः शुशुभे। ततः राक्षसाः मुद्गरैः शूलैः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः च रामं सर्वतः अभ्यवर्षन्; रथैः वाजिभिः पर्वतकूटाभैः गजैः च तं जिघांसवः अभ्यधावन्। रामः तु तानि शस्त्राणि विशिखैः प्रतिजग्राह, यथा सागरः नदीनाम् ओघान्। क्षतजादिग्धः अपि सः संध्याभ्रैः आवृतः दिवाकरः इव अशोभत। देवगन्धर्वाः सिद्धाः ऋषयः च एकाकिनं सहस्रैः समावृतं दृष्ट्वा विषेदुः। ततः रामः मण्डलीकृतकार्मुकः सन् शतशः सहस्रशः च निशितान् बाणान् ससर्ज; ते कालकृताः पाशाः इव राक्षसानां प्राणान् आददुः। दूषणेन समाश्वासिताः राक्षसाः पुनः निवृत्त्य सालतालशिलायुधाः रामम् अभ्यधावन्; तदा रामः भैरवं नादं कृत्वा गान्धर्वम् अस्त्रं प्रायुङ्क्त। तस्य चापमण्डलात् निःसृतैः बाणैः दश दिशः आपूर्णाः, शरान्धकारेण च आकाशं सदिवाकरम् आवृतम्। अन्ते हतैः पतितैः विदारितैः च राक्षसैः, छिन्नैः उत्तमाङ्गैः बाहुभिः ऊरुभिः, हयैः द्विपैः रथैः छत्रैः ध्वजैः शूलपट्टिशैः खड्गैः प्रासैः परश्वधैः चूर्णिताभिः शिलाभिः च विस्तीर्णा समरभूमिः भयंकरा बभूव; अवशिष्टाः राक्षसाः परमातुराः सन्तः परपुरंजयस्य रामस्य अभिमुखं चलितुम् अपि न अशक्नुवन्।

१आश्रमं प्राप्तस्य खरस्य रणाभिमुखं प्रयाणम्

१अवष्टब्धधनुं रामं क्रुद्धं तं रिपुघातिनम्।
ददर्शाश्रममागम्य खरः सह पुरःसरैः॥

२तं दृष्ट्वा सगुणं चापमुद्यम्य खरनिःस्वनम्।
रामस्याभिमुखं सूतं चोद्यतामित्यचोदयत्॥

३स खरस्याज्ञया सूतस्तुरगान्समचोदयत्।
यत्र रामो महाबाहुरेको धुन्वन्धनुः स्थितः॥

४तं तु निष्पतितं दृष्ट्वा सर्वतो रजनीचराः।
मुञ्चमाना महानादं सचिवाः पर्यवारयन्॥

५स तेषां यातुधानानां मध्ये रथगतः खरः।
बभूव मध्ये ताराणां लोहिताङ्ग इवोदितः॥

पूर्वस्मिन् सर्गे रामः कवचम् आबध्य धनुः उद्यम्य युद्धाय अवस्थितः आसीत्, वनदेवताः च तस्य क्रुद्धं रूपं दृष्ट्वा व्यथिताः आसन्। अस्मिन् सर्गे कथा साक्षात् रणाङ्गणं प्रविशति। खरः स्वैः पुरःसरैः सह आश्रमम् आगत्य अवष्टब्धधनुं क्रुद्धं रिपुघातिनं रामं ददर्श। तं दृष्ट्वा एव सः स्वं सगुणं खरनिःस्वनं चापम् उद्यम्य सूतम् अचोदयत् — ‘रामस्य अभिमुखं रथं चोदय’ इति। अत्र कविः खरस्य औद्धत्यं सूचयति; सः रामं दृष्ट्वा क्षणमात्रम् अपि न विचारयति, अपि तु तत्क्षणम् एव आक्रमणम् इच्छति। सूतः खरस्य आज्ञया तत्र एव तुरगान् प्रेरयति, यत्र महाबाहुः रामः एकः एव धनुः धुन्वन् स्थितः। ‘एकः’ इति पदं सर्गस्य सारम् एव वहति — एकस्य पुरुषस्य चतुर्दशसहस्रैः राक्षसैः सह संग्रामः इति। खरं रणभूमौ निष्पतितं दृष्ट्वा सर्वतः रजनीचराः महानादं मुञ्चन्तः तं परिवार्य स्थिताः, सचिवाः च तस्य पार्श्वे रक्षार्थम् अतिष्ठन्। तेषां यातुधानानां मध्ये रथगतः खरः ताराणां मध्ये उदितः लोहिताङ्गः इव बभूव। एषा उपमा द्व्यर्था — एकतः तस्य तेजः प्रकाश्यते, अन्यतः च लोहिताङ्गस्य अङ्गारकस्य अशुभसूचकत्वेन आसन्नः तस्य विनाशः अपि ध्वन्यते।

In the previous sarga Rāma had put on his armour and raised his bow for battle, and the forest deities had trembled at the sight of his wrath. Now the story enters the battlefield itself. Khara came up to the hermitage with his vanguard and saw Rāma, the destroyer of enemies, standing angry with his bow braced. At the sight of him he raised his own strung bow, which twanged harshly, and ordered his charioteer: ‘Drive at Rāma!’ The poet hints at Khara's recklessness: seeing Rāma, he did not pause for a moment but wanted to attack at once. At his command the charioteer urged the horses to the very spot where mighty-armed Rāma stood alone, shaking his bow. The word ‘alone’ carries the whole meaning of the sarga — one man in battle against fourteen thousand rākṣasas. Seeing Khara rush onto the field, the night-rangers on every side raised a great roar and closed around him, his ministers standing at his side to guard him. In the midst of those rākṣasas Khara in his chariot shone like the red planet Mars risen among the stars — an image with two meanings, showing his splendour and, since the red planet is an evil omen, also hinting at his coming ruin.

२राक्षसैः सर्वतः शस्त्रवर्षणम्

६ततः शरसहस्रेण राममप्रतिमौजसम्।
अर्दयित्वा महानादं ननाद समरे खरः॥

७ततस्तं भीमधन्वानं क्रुद्धाः सर्वे निशाचराः।
रामं नानाविधैः शस्त्रैरभ्यवर्षन्त दुर्जयम्॥

८मुद्गरैरायसैः शूलैः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः।
राक्षसाः समरे शूरं निजघ्नू रोषतत्पराः॥

९ते बलाहकसंकाशा महाकाया महाबलाः।
अभ्यधावन्त काकुत्स्थं रथैर्वाजिभिरेव च॥

१०गजैः पर्वतकूटाभै रामं युद्धे जिघांसवः।
ते रामे शरवर्षाणि व्यसृजन्रक्षसां गणाः॥

११शैलेन्द्रमिव धाराभिर्वर्षमाणा महाघनाः।
सर्वैः परिवृतो रामो राक्षसैः क्रूरदर्शनैः॥

१२तिथिष्विव महादेवो वृतः पारिषदां गणैः।
तानि मुक्तानि शस्त्राणि यातुधानैः स राघवः॥

ततः खरः शरसहस्रेण अप्रतिमौजसं रामम् अर्दयित्वा समरे महानादं ननाद; सेनापतेः सः नादः सर्वस्य सैन्यस्य युद्धसंकेतः इव अभवत्। तदनन्तरं क्रुद्धाः सर्वे निशाचराः तं भीमधन्वानं दुर्जयं रामं नानाविधैः शस्त्रैः समन्तात् अभ्यवर्षन्। आयसैः मुद्गरैः, शूलैः, प्रासैः, खड्गैः, परश्वधैः च रोषतत्पराः राक्षसाः समरे तं शूरं निजघ्नुः। आयुधानां सा दीर्घा गणना कविना प्रयोजनेन एव क्रियते — नानाविधानि शस्त्राणि सन्ति, किन्तु लक्ष्यं तु एकम् एव। बलाहकसंकाशाः महाकायाः महाबलाः च ते रथैः वाजिभिः च काकुत्स्थम् अभ्यधावन्। अपरे च पर्वतकूटसदृशैः गजैः युद्धे तं हन्तुम् इच्छन्तः आगच्छन्। यथा महाघनाः शैलेन्द्रं धाराभिः अभिवर्षन्ति, तथा एव रक्षसां गणाः रामे शरवर्षाणि व्यसृजन्। उपमायाः अत्र द्वौ अंशौ द्रष्टव्यौ — वर्षा प्रचुरा भवतु नाम, किन्तु शैलेन्द्रः तया न चाल्यते, अचलः एव तिष्ठति। क्रूरदर्शनैः सर्वैः राक्षसैः परिवृतः रामः तिथिषु पारिषदानां गणैः वृतः महादेवः इव अदृश्यत। अनया उपमया द्वयं साध्यते — शत्रुभिः परिवृतः अपि सः देवः इव अक्षोभ्यः आसीत्, उपमानस्य शिवत्वेन च तस्य संहारकत्वम् अपि ध्वन्यते। एवं कविः प्रथमं राक्षसानां संख्याबलम्, आयुधवैविध्यम्, कोलाहलं च विस्तरेण वर्णयन् एकाकिनः रामस्य धैर्यं पाठकस्य हृदये स्थिरीकरोति, ततः च तस्य प्रतिकारं वर्णयितुम् उपक्रमते। अत्र च एकं सूक्ष्मं वैशिष्ट्यं द्रष्टव्यम् — राक्षसाः न एकेन प्रकारेण आक्रामन्ति, अपि तु पदातयः, अश्वारोहाः, रथिनः, गजारोहाः च युगपत् प्रवर्तन्ते। चतुरङ्गस्य सेनायाः एषा समग्रता एव तेषां संख्याबलं सूचयति। तथापि सर्वेषां तेषां प्रयत्नः एकं मानुषं पदातिनं प्रति एव प्रवृत्तः इति विरोधेन कविः रामस्य माहात्म्यं परोक्षतया स्तौति।

Then Khara struck Rāma of matchless strength with a thousand arrows and roared aloud on the field, and the commander's roar was like a signal to the whole army. At once all the night-rangers in fury rained weapons of every kind on the unconquerable Rāma of the terrible bow; with iron mallets, pikes, barbed lances, swords and axes the raging rākṣasas struck at the hero. The poet lists the weapons with a purpose: the weapons were many, but the target was one. Huge-bodied, immensely strong and dark as thunderclouds, they charged Kākutstha with chariots and horses, and others came on elephants like mountain peaks, eager to kill him. As great clouds pour down torrents on the king of mountains, so the rākṣasa hosts poured showers of arrows on Rāma — and the image implies that however heavy the rain, the great mountain is not moved. Surrounded by all those grim-faced rākṣasas, Rāma looked like Mahādeva surrounded by the hosts of his attendants on the holy days; the comparison shows him unshaken as a god amid his foes, and, since the god is Śiva, hints at his power to destroy. Note too that the rākṣasas attacked not in one way but on foot, on horseback, in chariots and on elephants all at once — the whole fourfold army, which shows their strength in numbers — and yet all of it was aimed at one man on foot. By that contrast the poet praises Rāma's greatness indirectly, first fixing in the reader's heart the steadiness of the lone hero before describing his counterstroke.

३रामेण शस्त्रग्रहणं शरवर्षणं च

१३प्रतिजग्राह विशिखैर्नद्योघानिव सागरः।
स तैः प्रहरणैर्घोरैर्भिन्नगात्रो न विव्यथे॥

१४रामः प्रदीप्तैर्बहुभिर्वज्रैरिव महाचलः।
स विद्धः क्षतजादिग्धः सर्वगात्रेषु राघवः॥

१५बभूव रामः संध्याभ्रैर्दिवाकर इवावृतः।
विषेदुर्देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः॥

१६एकं सहस्रैर्बहुभिस्तदा दृष्ट्वा समावृतम्।
ततो रामस्तु संक्रुद्धो मण्डलीकृतकार्मुकः॥

१७ससर्ज निशितान्बाणाञ्छतशोऽथ सहस्रशः।
दुरावारान्दुर्विषहान्कालपाशोपमान्रणे॥

१८मुमोच लीलया कङ्कपत्रान्काञ्चनभूषणान्।
ते शराः शत्रुसैन्येषु मुक्ता रामेण लीलया॥

१९आददू रक्षसां प्राणान्पाशाः कालकृता इव।
भित्त्वा राक्षसदेहांस्तास्ते शरा रुधिराप्लुताः॥

२०अन्तरिक्षगता रेजुर्दीप्ताग्निसमतेजसः।
असंख्येयास्तु रामस्य सायकाश्चापमण्डलात्॥

२१विनिष्पेतुरतीवोग्रा रक्षःप्राणापहारिणः।
तैर्धनूंषि ध्वजाग्राणि चर्माणि कवचानि च॥

यातुधानैः मुक्तानि तानि सर्वाणि शस्त्राणि राघवः स्वैः विशिखैः प्रतिजग्राह, यथा सागरः नदीनाम् ओघान् आत्मसात् करोति। उपमा अत्र गम्भीरा — सागरः नदीः न वारयति, अपि तु गृह्णाति; तथा एव रामः शस्त्रवर्षं स्वबाणैः एव ग्रसते, न तु पलायते। तैः घोरैः प्रहरणैः भिन्नगात्रः अपि सः न व्यथते; बहुभिः प्रदीप्तैः वज्रैः आहतः महाचलः इव सः अकम्पः तिष्ठति। सर्वगात्रेषु विद्धः क्षतजादिग्धः च रामः संध्याभ्रैः आवृतः दिवाकरः इव बभूव। रक्तेन आवृतः अपि तस्य तेजः न अन्तर्धीयते, प्रत्युत संध्यायाम् इव अधिकं रक्तवर्णं शोभते इति उपमायाः आशयः। एकाकिनं तं बहुभिः सहस्रैः समावृतं दृष्ट्वा देवगन्धर्वाः सिद्धाः परमर्षयः च विषेदुः; तेषां विषादः अपि रामस्य माहात्म्यम् एव सूचयति, यतः अन्येषां कृते ते न शोचन्ति। ततः सुसंक्रुद्धः रामः धनुः मण्डलीकृत्य शतशः सहस्रशः च निशितान् बाणान् ससर्ज, ये रणे दुरावाराः दुर्विषहाः कालपाशोपमाः च आसन्। कङ्कपत्रान् काञ्चनभूषणान् च तान् सः लीलया एव मुमोच। लीलया मुक्ताः ते शराः शत्रुसैन्येषु प्रविश्य कालकृताः पाशाः इव रक्षसां प्राणान् आददुः। राक्षसदेहान् भित्त्वा रुधिराप्लुताः ते शराः अन्तरिक्षं गताः सन्तः दीप्ताग्निसमतेजसः इव रेजुः। रामस्य चापमण्डलात् असंख्येयाः अतीवोग्राः रक्षःप्राणापहारिणः सायकाः विनिष्पेतुः। ‘लीलया’ इति पदं कविः जानन् एव प्रयुङ्क्ते — यत् राक्षसानां कृते प्रलयः, तत् रामस्य कृते क्रीडामात्रम् एव इति एतेन एकेन पदेन उभयोः बलयोः अन्तरं स्पष्टं भवति। अस्मिन् खण्डे कविः क्रमशः त्रीणि सोपानानि दर्शयति — प्रथमं रामस्य सहनम्, ततः तस्य शोभा, अन्ते च तस्य प्रत्याक्रमणम्। एतेन युद्धवर्णनं न केवलं शस्त्रप्रयोगस्य गणना भवति, अपि तु वीरस्य चरित्रस्य क्रमिकं प्रकाशनम् अपि। देवानां विषादः, ऋषीणां च चिन्ता रामस्य धर्मपक्षत्वं सूचयति; ते तस्य पराजयं न आशङ्कन्ते, किन्तु तस्य कष्टं द्रष्टुं न शक्नुवन्ति। विशिखानां वर्णने कविः तेषां त्रीणि रूपाणि दर्शयति — कङ्कपत्राणि, काञ्चनभूषितानि, कालपाशोपमानि च। प्रथमं तेषां लाघवं, द्वितीयं शोभा, तृतीयं च मारकत्वम् इति त्रिभिः विशेषणैः एकः एव पदार्थः त्रिधा दृश्यते।

All the weapons the rākṣasas loosed, Rāghava caught with his own arrows, as the ocean takes in the floods of the rivers — a deep image, for the ocean does not stop the rivers but swallows them, and so Rāma swallowed their rain of weapons with his arrows instead of retreating. Though his limbs were torn by their terrible weapons, he did not flinch, standing unshaken like a great mountain struck by many blazing thunderbolts. Pierced in every limb and smeared with blood, he looked like the sun veiled in the clouds of evening: even covered in blood his radiance was not hidden, but glowed the redder, as at sunset. Seeing him alone, surrounded by so many thousands, the gods, gandharvas, siddhas and great seers grew downcast — their dismay itself a sign of his greatness, for they did not grieve so for others; they did not fear his defeat but could not bear to see him suffer. Then Rāma in high fury bent his bow into a circle and loosed sharp arrows by the hundred and the thousand, hard to ward off, hard to bear, like the noose of Death. He let fly, as though in play, shafts feathered with heron plumes and adorned with gold — light, beautiful and deadly all at once. Released as if in play, the arrows entered the enemy's ranks and took the rākṣasas' lives like nooses fashioned by Time. Piercing the rākṣasas' bodies, the blood-soaked arrows rose into the sky and shone like blazing fire, and countless fearsome arrows flew from the circle of his bow, carrying off the lives of the rākṣasas. The poet uses ‘as though in play’ deliberately: what was doomsday for the rākṣasas was sport for Rāma, and that one phrase shows the gulf between their strengths. In this passage the poet shows three stages in turn — Rāma's endurance, then his splendour, and finally his counterattack — so that the battle is not a mere tally of weapons but the gradual unfolding of a hero's character.

४राक्षसानां शिरश्छेदः पलायनं च

२२बाहून्सहस्ताभरणानूरून्करिकरोपमान्।
चिच्छेद रामः समरे शतशोऽथ सहस्रशः॥

२३हयान्काञ्चनसंनाहान्रथयुक्तान्ससारथीन्।
गजांश्च सगजारोहान्सहयान्सादिनस्तदा॥

२४चिच्छिदुर्बिभिदुश्चैव रामबाणा गुणच्युताः।
पदातीन्समरे हत्वा ह्यनयद्यमसादनम्॥

२५ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः।
भीममार्तस्वरं चक्रुश्छिद्यमाना निशाचराः॥

२६तत्सैन्यं विविधैर्बाणैरर्दितं मर्मभेदिभिः।
न रामेण सुखं लेभे शुष्कं वनमिवाग्निना॥

२७केचिद्भीमबलाः शूराः प्रासाञ्छूलान्परश्वधान्।
चिक्षिपुः परमक्रुद्धा रामाय रजनीचराः॥

२८तेषां बाणैर्महाबाहुः शस्त्राण्यावार्य वीर्यवान्।
जहार समरे प्राणांश्चिच्छेद च शिरोधरान्॥

२९ते छिन्नशिरसः पेतुश्छिन्नचर्मशरासनाः।
सुपर्णवातविक्षिप्ता जगत्यां पादपा यथा॥

३०अवशिष्टाश्च ये तत्र विषण्णास्ते निशाचराः।
खरमेवाभ्यधावन्त शरणार्थं शराहताः॥

तैः शरैः रामः धनूंषि, ध्वजाग्राणि, चर्माणि, कवचानि च छिनत्ति; सहस्ताभरणान् बाहून्, करिकरोपमान् ऊरून् च समरे शतशः सहस्रशः चिच्छेद। ‘करिकरोपमान्’ इति विशेषणेन राक्षसानां शरीरस्थूलता सूच्यते, तया च तान् छिन्दतां बाणानां तीक्ष्णता। प्रत्यञ्चायाः च्युताः रामबाणाः काञ्चनसंनाहान् रथयुक्तान् ससारथीन् हयान्, सगजारोहान् सहयान् सादिनः गजान् च चिच्छिदुः बिभिदुः च; पदातीन् च समरे हत्वा तान् यमसादनम् अनयन्। एवं चतुरङ्गबलस्य सर्वेषाम् अङ्गानां नाशः एकेन एव वीरेण क्रियते इति कविः सूचयति। ततः नालीकैः नाराचैः तीक्ष्णाग्रैः विकर्णिभिः च छिद्यमानाः निशाचराः भीमम् आर्तस्वरं चक्रुः। विविधैः मर्मभेदिभिः बाणैः अर्दितं तत् सैन्यम् अग्निना दह्यमानं शुष्कं वनम् इव सुखं न लेभे; शुष्कवनस्य उपमया तेषां शीघ्रः निःशेषः च नाशः द्योत्यते। केचित् भीमबलाः शूराः परमक्रुद्धाः सन्तः रामाय प्रासान् शूलान् परश्वधान् च चिक्षिपुः; किन्तु वीर्यवान् महाबाहुः तेषां शस्त्राणि स्वबाणैः निवार्य समरे तेषां प्राणान् जहार, शिरोधराः च चिच्छेद। छिन्नशिरसः छिन्नचर्मशरासनाः च ते सुपर्णस्य पक्षवातेन विक्षिप्ताः पादपाः इव भूमौ पेतुः। गरुडपक्षवातस्य उपमया तेषां पतनस्य आकस्मिकत्वं शीघ्रता च द्योत्यते, न तु केवलं बहुत्वम्। ये तत्र अवशिष्टाः, ते विषण्णाः शराहताः च सन्तः शरणार्थं खरम् एव अभ्यधावन् — स्वामिनः आश्रयः एव तेषाम् एका अवशिष्टा आशा आसीत्। अत्र वर्ण्यमानाः शरप्रयोगाः क्रमेण वर्धन्ते — प्रथमं शस्त्राणि छिद्यन्ते, ततः शरीरावयवाः, ततः वाहनानि, अन्ते च सर्वाणि सेनाङ्गानि। एषा क्रमवृद्धिः पाठकस्य मनसि संहारस्य व्यापकतां स्थापयति। ‘आर्तस्वरम्’ इति पदेन कविः युद्धस्य श्रव्यम् अपि पक्षं स्पृशति; इतः पूर्वं ते एव राक्षसाः सिंहनादं मुञ्चन्तः आगताः आसन्, अधुना तु तेषां स्वरः आर्तः जातः इति स्थितेः पूर्णः विपर्यासः सूच्यते। ‘शरणार्थम्’ इति पदं करुणम् अपि अस्ति — ये स्वयं सर्वेषां त्रासकाः आसन्, ते अधुना शरणम् अन्विष्यन्ति। किन्तु तेषां शरणं खरः अपि तादृशः एव मर्त्यः, इति अग्रिमेषु सर्गेषु स्फुटीभविष्यति। एवं कविः राक्षसानां पराजयं न केवलं बाह्यं, अपि तु आन्तरम् अपि दर्शयति।

With those arrows Rāma cut through bows, the tops of banners, shields and coats of mail, and in the battle he cut off, by the hundred and the thousand, arms still wearing bracelets and thighs like elephants' trunks — an image of the rākṣasas' bulk, and so of the keenness of the arrows that cut them. Loosed from the string, Rāma's arrows cut and shattered horses in golden harness yoked to chariots, together with their drivers, elephants with their riders, and horsemen with their mounts, and killing the foot-soldiers they sent them to the house of Yama; so every limb of the fourfold army was destroyed by one hero. Torn by arrows of every kind — tubular shafts, iron shafts, sharp-pointed and barbed — the night-rangers set up a dreadful cry of pain. Tormented by arrows that pierced their vitals, that army found no ease, like a dry forest burning, an image of swift and total destruction. Some rākṣasa heroes of fearful strength, in extreme rage, hurled lances, pikes and axes at Rāma, but the valiant, mighty-armed hero warded off their weapons with his arrows, took their lives and cut through their necks. With heads struck off and shields and bows cut through, they fell to the ground like trees flung down by the wind of Garuḍa's wings — an image of the suddenness of their fall, not merely of their number. Those who were left, dejected and wounded, ran to Khara himself for shelter; their master's protection was the only hope they had left. The destruction grows step by step: first weapons are cut, then limbs, then mounts, and at last every part of the army. The rākṣasas who had come roaring like lions now cried out in pain — a complete reversal. And there is pathos in their seeking shelter: those who had terrified everyone now looked for refuge, though their refuge, Khara, was as mortal as they, as the following sargas will show. So the poet shows their defeat not only outwardly but within.

५दूषणाश्रयेण पुनरावृत्तिः, गान्धर्वास्त्रप्रयोगः

३१तान्सर्वान्धनुरादाय समाश्वास्य च दूषणः।
अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धः क्रुद्धं क्रुद्ध इवान्तकः॥

३२निवृत्तास्तु पुनः सर्वे दूषणाश्रयनिर्भयाः।
राममेवाभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः॥

३३शूलमुद्गरहस्ताश्च पाशहस्ता महाबलाः।
सृजन्तः शरवर्षाणि शस्त्रवर्षाणि संयुगे॥

३४द्रुमवर्षाणि मुञ्चन्तः शिलावर्षाणि राक्षसाः।
तद्बभूवाद्भुतं युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्॥

३५रामस्यास्य महाघोरं पुनस्तेषां च रक्षसाम्।
ते समन्तादभिक्रुद्धा राघवं पुनरार्दयन्॥

३६ततः सर्वा दिशो दृष्ट्वा प्रदिशश्च समावृताः।
राक्षसैः सर्वतः प्राप्तैः शरवर्षाभिरावृतः॥

३७स कृत्वा भैरवं नादमस्त्रं परमभास्वरम्।
समयोजयद्गान्धर्वं राक्षसेषु महाबलः॥

३८ततः शरसहस्राणि निर्ययुश्चापमण्डलात्।
सर्वा दश दिशो बाणैरापूर्यन्त समागतैः॥

३९नाददानं शरान्घोरान्विमुञ्चन्तं शरोत्तमान्।
विकर्षमाणं पश्यन्ति राक्षसास्ते शरार्दिताः॥

४०शरान्धकारमाकाशमावृणोत्सदिवाकरम्।
बभूवावस्थितो रामः प्रक्षिपन्निव ताञ्छरान्॥

तदा दूषणः धनुः आदाय तान् सर्वान् समाश्वास्य सुसंक्रुद्धः सन् अन्तकः इव क्रुद्धं रामम् अभ्यधावत्। सेनापतेः आगमनेन भग्नम् अपि सैन्यं पुनः संगठितं भवति इति लोकस्वभावः अत्र दर्शितः। दूषणस्य आश्रयेण निर्भयाः ते सर्वे निवृत्य सालतालशिलायुधाः सन्तः पुनः रामम् एव अभ्यधावन्। शूलमुद्गरहस्ताः पाशहस्ताः च महाबलाः ते संयुगे शरवर्षाणि शस्त्रवर्षाणि, द्रुमवर्षाणि शिलावर्षाणि च मुञ्चन्तः आगच्छन्। तत् रामस्य तेषां च युद्धम् अद्भुतं तुमुलं रोमहर्षणं महाघोरं च बभूव। समन्तात् अभिक्रुद्धाः ते पुनः पुनः राघवम् आर्दयन्। सर्वाः दिशः प्रदिशः च राक्षसैः समावृताः, आत्मानं च शरवर्षाभिः आवृतं दृष्ट्वा महाबलः रामः भैरवं नादं कृत्वा परमभास्वरम् अस्त्रं गृहीत्वा राक्षसेषु गान्धर्वं समयोजयत्। दिव्यास्त्रस्य प्रयोगः अत्र प्रथमवारं क्रियते, यतः सामान्यैः बाणैः एतावतः सैन्यस्य निवारणं न सम्भवति। ततः तस्य चापमण्डलात् शरसहस्राणि निर्ययुः; समागतैः तैः बाणैः च दश अपि दिशः आपूर्यन्त। शरार्दिताः राक्षसाः तं शरान् आददानं विमुञ्चन्तं वा न पश्यन्ति स्म; केवलं धनुः विकर्षमाणम् एव ते अपश्यन् — एतावती आसीत् तस्य हस्तलाघवस्य शीघ्रता। एतेन एकेन श्लोकेन कविः रामस्य अतिमानुषं कौशलं दर्शयति, यत् शत्रूणां दृष्टिः अपि तत् अनुसर्तुं न शक्नोति। अन्ते शरान्धकारेण सदिवाकरम् आकाशम् आवृतम्; रामः च अविरतं शरान् प्रक्षिपन् इव एकस्मिन् एव स्थाने अचलः अवस्थितः बभूव। अस्मिन् खण्डे युद्धस्य द्वितीयः पर्यायः आरभ्यते। पूर्वं राक्षसाः स्वबलेन युद्ध्वा भग्नाः; अधुना ते नेतुः आश्रयेण पुनः साहसं लभन्ते। किन्तु तेषाम् आयुधानि अपि परिवर्तन्ते — शस्त्राणां स्थाने सालाः, तालाः, शिलाः च गृह्यन्ते, येन तेषां शस्त्रक्षयः अपि ध्वन्यते। रामः तु तेषां प्रयत्नं दृष्ट्वा दिव्यास्त्रम् एव प्रयुङ्क्ते, यतः प्रतिपक्षस्य संख्या मानुषोपायैः अशक्या जाता। अस्त्रप्रयोगात् पूर्वं कृतः भैरवः नादः अपि सार्थकः — सः तस्य निश्चयस्य घोषणा एव। ‘एकस्मिन् एव स्थाने अवस्थितः’ इति वर्णनं रामस्य युद्धशैलीं प्रकटयति — सः न इतस्ततः धावति, न च रथम् आरोहति; पदातिः एव स्थिरः तिष्ठन् सर्वाः दिशः शरैः पूरयति। एषा स्थिरता एव तस्य आत्मविश्वासस्य बाह्यं चिह्नम्, अग्रे च देवैः अपि प्रशंसिष्यते।

Then Dūṣaṇa took up his bow, rallied them all, and in great fury rushed at the angry Rāma like Death enraged; an army that has broken rallies again when its commander comes, as is the way of things. Made fearless by Dūṣaṇa's protection, they all turned back and charged Rāma once more, armed now with sāl trees, palms and rocks — a change of weapons that hints their arms were running out. Those mighty warriors with pikes, mallets and nooses in their hands poured out showers of arrows and weapons, of trees and of stones. The battle between Rāma and the rākṣasas became wondrous, tumultuous, hair-raising and utterly terrible, and in their rage they attacked Rāghava again and again from every side. Seeing every quarter and direction filled with rākṣasas and himself covered with their showers of arrows, the mighty Rāma gave a fearful shout — the declaration of his resolve — and, taking up a weapon of surpassing brilliance, loosed the Gāndharva missile upon the rākṣasas. Here a divine weapon is used for the first time, because ordinary arrows could not hold back so vast a host. Thousands of arrows then poured from the circle of his bow and filled all ten directions. Wounded by his shafts, the rākṣasas could not see him take up his arrows or loose them; they saw only the bow being drawn — so swift were his hands. With that one verse the poet shows a skill beyond the human, which even the enemy's eyes could not follow. A darkness of arrows covered the sky and the sun, and Rāma stood motionless in one place, as though pouring out arrows without pause. So begins the second phase of the battle: before, the rākṣasas had fought on their own strength and broken; now they took heart from their leader. And Rāma's standing in one place reveals his way of fighting — he does not run here and there, nor mount a chariot, but stands firm on foot and fills every quarter with arrows; that steadiness is the outward sign of his confidence, and the gods will praise it.

६हतराक्षसैः विस्तीर्णायाः समरभूमेः वर्णनम्

४१युगपत्पतमानैश्च युगपच्च हतैर्भृशम्।
युगपत्पतितैश्चैव विकीर्णा वसुधाभवत्॥

४२निहताः पतिताः क्षीणाश्छिन्ना भिन्ना विदारिताः।
तत्र तत्र स्म दृश्यन्ते राक्षसास्ते सहस्रशः॥

४३सोष्णीषैरुत्तमाङ्गैश्च साङ्गदैर्बाहुभिस्तथा।
ऊरुभिर्बाहुभिश्छिन्नैर्नानारूपैर्विभूषणैः॥

४४हयैश्च द्विपमुख्यैश्च रथैर्भिन्नैरनेकशः।
चामरव्यजनैश्छत्रैर्ध्वजैर्नानाविधैरपि॥

४५रामेण बाणाभिहतैर्विच्छिन्नैः शूलपट्टिशैः।
खड्गैः खण्डीकृतैः प्रासैर्विकीर्णैश्च परश्वधैः॥

४६चूर्णिताभिः शिलाभिश्च शरैश्चित्रैरनेकशः।
विच्छिन्नैः समरे भूमिर्विस्तीर्णाभूद्भयंकरा॥

४७तान्दृष्ट्वा निहतान्सर्वे राक्षसाः परमातुराः।
न तत्र चलितुं शक्ता रामं परपुरंजयम्॥

एकस्मिन् एव काले भृशं हतैः, एकस्मिन् एव काले पतद्भिः पतितैः च राक्षसैः वसुधा विकीर्णा अभवत्। ‘युगपत्’ इति पदस्य त्रिवारम् आवृत्त्या कविः संहारस्य एककालिकतां स्फुटयति। निहताः पतिताः क्षीणाः छिन्नाः भिन्नाः विदारिताः च ते राक्षसाः तत्र तत्र सहस्रशः दृश्यन्ते स्म। सोष्णीषैः उत्तमाङ्गैः, साङ्गदैः बाहुभिः, छिन्नैः ऊरुभिः बाहुभिः च, नानारूपैः विभूषणैः, हयैः, द्विपमुख्यैः, अनेकशः भिन्नैः रथैः, चामरैः, व्यजनैः, छत्रैः, नानाविधैः ध्वजैः च सा भूमिः आस्तीर्णा आसीत्। रामेण बाणाभिहतैः विच्छिन्नैः शूलपट्टिशैः, खण्डीकृतैः खड्गैः, विकीर्णैः प्रासैः परश्वधैः, चूर्णिताभिः शिलाभिः, अनेकशः विच्छिन्नैः चित्रैः शरैः च विस्तीर्णा सा समरभूमिः अतीव भयंकरा बभूव। एषा दीर्घा तृतीयाविभक्त्यन्तानां माला कविना बुद्ध्या एव रचिता — पृथक् पृथक् वाक्यानि न सन्ति, अपि तु एकः एव अविच्छिन्नः दृश्यपटः, यस्मिन् दृष्टिः क्वचित् अपि विश्रामं न लभते। तान् सर्वान् निहतान् दृष्ट्वा ये अवशिष्टाः राक्षसाः, ते परमातुराः सन्तः परपुरंजयस्य रामस्य अभिमुखं तत्र चलितुम् अपि न अशक्नुवन्। एवम् अयं सर्गः एकस्य पुरुषस्य विजयेन, सहस्राणां च त्रासेन समाप्यते; अग्रिमे सर्गे दूषणस्य स्वयम् आगमनं तस्य च वधः वर्णयिष्यते। अस्य सर्गस्य अन्तिमः खण्डः युद्धस्य न, अपि तु युद्धानन्तरस्य दृश्यस्य वर्णनम्। कविः अत्र एकम् अपि क्रियापदं बहुशः न प्रयुङ्क्ते; केवलं तृतीयान्तपदानां दीर्घया मालया सः पाठकस्य नेत्रयोः पुरतः समग्रं रणक्षेत्रं स्थापयति। उष्णीषसहितानि शिरांसि, अङ्गदसहिताः बाहवः, आभरणानि, वाहनानि, छत्रध्वजादीनि च — सर्वं तत्र विकीर्णम्। एवं वीररसस्य अन्ते बीभत्सरसस्य स्पर्शः क्रियते, यः वाल्मीकेः युद्धवर्णनेषु प्रायः दृश्यते।

The earth was strewn with rākṣasas struck down, falling and fallen all at the same moment; the repeated ‘at the same moment’ makes plain that the slaughter was simultaneous. Slain, fallen, spent, cut, cleft and torn apart, the rākṣasas lay in thousands here and there. The ground was covered with heads still in their turbans, with arms still wearing armlets, with severed thighs and arms, with ornaments of every kind, with horses and great elephants, with chariots shattered again and again, with yak-tail whisks, fans, parasols and banners of many kinds, with pikes and halberds broken by Rāma's arrows, swords hacked to pieces, lances and axes scattered about, crushed rocks and brightly worked arrows broken again and again, until that wide battlefield became a place of terror. The poet builds this as one long, unbroken sentence, not separate statements but a single canvas on which the eye finds no resting place, setting the whole battlefield before the reader without a pause. So at the end of the heroic mood comes a touch of the gruesome, as often in Vālmīki's battle scenes. Seeing all of them slain, the rākṣasas who remained were utterly stricken and could not even move towards Rāma, conqueror of his enemies' cities. So the sarga ends with the victory of one man and the terror of thousands; in the next, Dūṣaṇa himself comes forward and is slain.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३० पदानि
अवष्टब्धधनु २५.१ दृढतया गृहीतधनुष्कः, प्रत्यञ्चायां हस्तं निधाय स्थितः
सन्धिः
अव + स्तब्ध → अवष्टब्ध — ष्टुत्वसन्धिः (सकारस्य षकारः, तकारस्य टकारः उपसर्गयोगे)
समासः
अवष्टब्धं धनुः येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पुरःसर २५.१ अग्रे गच्छन्तः सैनिकाः, अग्रगामिनः अनुचराः
सन्धिः
पुरस् + सर → पुरःसर — विसर्गसन्धिः (सकारस्य विसर्गः)
समासः
पुरः सरन्ति ये ते — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (‘सह’ इत्यनेन योगे)
खरनिःस्वन २५.२ कठोरः टङ्कारः यस्य, तीव्रध्वनि धनुः
सन्धिः
निस् + स्वन → निःस्वन — विसर्गसन्धिः; ततः ‘खर + निःस्वन’ इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
खरः निःस्वनः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘चापम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
रजनीचर २५.४ निशाचराः, राक्षसाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘रजनी’ इत्यस्य दीर्घः ईकारः यथावत् तिष्ठति
समासः
रजन्यां चरन्ति ये ते — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
लोहिताङ्ग २५.५ अङ्गारकः, मङ्गलग्रहः; रक्तवर्णशरीरः
सन्धिः
लोहित + अङ्ग → लोहिताङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
लोहितम् अङ्गं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अप्रतिमौजस् २५.६ अनुपमबलः, यस्य तेजसा सह कस्यापि तुलना न सम्भवति
सन्धिः
अप्रतिम + ओजस् → अप्रतिमौजस् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
अप्रतिमम् ओजः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
जिघांसवः २५.१० हन्तुम् इच्छन्तः, वधाभिलाषिणः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘हन्’ धातोः सन्नन्तात् उप्रत्ययः, अभ्यासे हकारस्य जकारः
समासः
समासः नास्ति — ‘हन्तुम् इच्छुः’ इत्यर्थे सन्नन्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (लेम्म — ‘जिघांसु’)
शैलेन्द्र २५.११ पर्वतश्रेष्ठः, महागिरिः
सन्धिः
शैल + इन्द्र → शैलेन्द्र — गुणसन्धिः (अ + इ = ए)
समासः
शैलानाम् इन्द्रः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
पारिषद २५.१२ शिवस्य परिषदि स्थिताः गणाः, प्रमथगणाः
सन्धिः
‘परिषद्’ इत्यस्मात् अण्प्रत्यये आदिवृद्धिः — पारिषद
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं रूपम्
विभक्तिः
षष्ठी, बहुवचनम्
नद्योघ २५.१३ नदीनां प्रवाहाः, जलौघाः
सन्धिः
नदी + ओघ → नद्योघ — यण्सन्धिः (ई + ओ = य् + ओ)
समासः
नदीनाम् ओघाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
क्षतजादिग्ध २५.१४ रुधिरेण लिप्तः, रक्ताक्तशरीरः
सन्धिः
क्षतज + आदिग्ध → क्षतजादिग्ध — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
क्षतजेन आदिग्धः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मण्डलीकृतकार्मुक २५.१६ वर्तुलाकारं कृतधनुष्कः, आकर्णं धनुः आकृष्टवान्
सन्धिः
मण्डल + ईकृत → मण्डलीकृत — च्विप्रत्यये अन्त्यस्वरस्य ईत्वम्
समासः
मण्डलीकृतं कार्मुकं येन सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
कालपाशोपम २५.१७ यमपाशसदृशाः, अनिवार्याः
सन्धिः
कालपाश + उपम → कालपाशोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
कालस्य पाशः, तेन उपमाः — षष्ठीगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
रुधिराप्लुत २५.१९ रक्तेन सिक्ताः, शोणितस्नाताः
सन्धिः
रुधिर + आप्लुत → रुधिराप्लुत — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
रुधिरेण आप्लुताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
दीप्ताग्निसमतेजस् २५.२० प्रज्वलिताग्नितुल्यकान्तयः
सन्धिः
दीप्त + अग्नि → दीप्ताग्नि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
दीप्तस्य अग्नेः समं तेजः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
रक्षःप्राणापहारिणः २५.२१ राक्षसानां जीवितं हरन्तः
सन्धिः
रक्षस् + प्राण → रक्षःप्राण — विसर्गसन्धिः; प्राण + अपहारिन् → प्राणापहारिन् — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः
रक्षसां प्राणान् अपहरन्ति ये ते — उपपदगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (लेम्म — ‘रक्षःप्राणापहारिन्’)
सहस्ताभरण २५.२२ केयूराङ्गदादिभूषणसहितान्
सन्धिः
सहस्त + आभरण → सहस्ताभरण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
हस्ताभरणैः सह वर्तमानान् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘बाहून्’ इत्यस्य विशेषणम्)
करिकरोपम २५.२२ हस्तिशुण्डासदृशाः स्थूलाः
सन्धिः
करिकर + उपम → करिकरोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
करिणः करः, तेन उपमाः — षष्ठीगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (‘ऊरून्’ इत्यस्य विशेषणम्)
गुणच्युत २५.२४ प्रत्यञ्चायाः मुक्ताः, ज्यातः निःसृताः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
गुणात् च्युताः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
मर्मभेदिभिः २५.२६ मर्मस्थानानि विदारयद्भिः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
मर्माणि भिन्दन्ति ये तैः — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम् (लेम्म — ‘मर्मभेदिन्’)
शिरोधरा २५.२८ ग्रीवाः, कण्ठप्रदेशाः
सन्धिः
शिरस् + धरा → शिरोधरा — विसर्गस्य उत्वम्, ततः गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
शिरः धरति इति शिरोधरा — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
सुपर्णवातविक्षिप्त २५.२९ गरुडपक्षवातेन उत्क्षिप्ताः
सन्धिः
सु + पर्ण → सुपर्ण — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘वात + विक्षिप्त’ इत्यत्र अपि न
समासः
सुपर्णस्य वातेन विक्षिप्ताः — तृतीयागर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
शरणार्थ २५.३० आश्रयं प्राप्तुम्, रक्षणार्थम्
सन्धिः
शरण + अर्थ → शरणार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शरणम् अर्थः प्रयोजनं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
सालतालशिलायुध २५.३२ सालवृक्षान् तालवृक्षान् पाषाणान् च आयुधत्वेन गृहीतवन्तः
सन्धिः
शिला + आयुध → शिलायुध — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + आ = आ)
समासः
सालाः तालाः शिलाः च आयुधानि येषां ते — द्वन्द्वगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
परमभास्वर २५.३७ अत्यन्तदीप्तिमत्, महातेजस्कम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भास्’ धातोः वरच्प्रत्ययान्तं रूपम्
समासः
परमं भास्वरम् — कर्मधारयः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘अस्त्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
चापमण्डल २५.३८ आकृष्टस्य धनुषः वर्तुलाकारात्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
चापस्य मण्डलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
पञ्चमी, एकवचनम् (अपादाने)
शरान्धकार २५.४० बाणसमूहजनितं तमः
सन्धिः
शर + अन्धकार → शरान्धकार — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
शराणाम् अन्धकारः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
सोष्णीष २५.४३ शिरोवेष्टनसहितैः, पगडीयुक्तैः
सन्धिः
स + उष्णीष → सोष्णीष — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
उष्णीषेण सहितानि — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
साङ्गद २५.४३ बाहुभूषणसहितैः, केयूरयुक्तैः
सन्धिः
स + अङ्गद → साङ्गद — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
अङ्गदेन सहिताः — बहुव्रीहिः (सहार्थे ‘स’)
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
परपुरंजय २५.४७ शत्रुनगराणां विजेता
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘जि’ धातोः खच्प्रत्यये मुमागमः (परपुरम् + जय)
समासः
परपुराणि जयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘रामम्’ इत्यस्य विशेषणम्)