॥वाल्मीकिरामायणम् अरण्यकाण्डम् — सर्गः २६

अरण्यकाण्डम् — षड्विंशः सर्गः

दूषणवधः राक्षससहस्राणां च संहारः

दूषणेन पञ्चसहस्रराक्षसानां प्रेषणम्, दूषणस्य परिघग्रहणं बाहुच्छेदः वधश्च, त्रयाणां सेनाग्रयायिनां निधनम्, चतुर्दशसहस्राणां संहारः, खरस्य आगमनम्

अस्मिन् सर्गे दूषणः स्वसैन्यं हन्यमानं दृष्ट्वा समरेषु अनिवर्तिनः पञ्चसहस्रान् राक्षसान् प्रेषयति; ते शूलैः पट्टिशैः खड्गैः शिलावर्षैः द्रुमैः शरवर्षैः च रामं समन्ततः वर्षन्ति। धर्मात्मा राघवः तत् प्राणहरं वर्षं तीक्ष्णसायकैः प्रतिगृह्य, निमीलितः ऋषभः इव स्थित्वा, सर्वरक्षसां वधार्थं परमं क्रोधं लभते, ततः च सदूषणं सैन्यं शरैः अभ्यकिरति। शत्रुदूषणः दूषणः अशनिकल्पैः शरैः तं वारयति; रामः तु क्षुरेण तस्य धनुः, चतुर्भिः शरैः चतुरः हयान्, अर्धचन्द्रेण च सारथेः शिरः छिनत्ति। छिन्नधन्वा विरथः सः गिरिशृङ्गाभं काञ्चनपट्टवेष्टितं परिघं गृहीत्वा धावति, रामः च द्वाभ्यां शराभ्यां तस्य सहस्ताभरणौ भुजौ छिनत्ति; विशीर्णविषाणः महागजः इव सः भुवि पतति। सर्वभूतानि ‘साधु साधु’ इति रामम् अपूजयन्। ततः महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी च इति त्रयः सेनाग्रयायिनः संहत्य आगताः; रामः तान् अतिथीन् इव शितैः सायकैः प्रतिगृह्य हन्ति, दूषणस्य पञ्चसहस्रान् अनुगान् च क्षणात् यमसादनम् अनयति। खरः क्रुद्धः सन् द्वादश बलाध्यक्षान् प्रेषयति, स्वयं च धावति; रामः तु पावकसंकाशैः सायकैः शेषं सैन्यं निहन्ति। शतेन शतं सहस्रेण च सहस्रं हत्वा सः भीमकर्मणां राक्षसानां चतुर्दशसहस्राणि एकाकी मानुषः पदातिः च सन् अवधीत्। सैन्यस्य शेषौ खरः त्रिशिराः च अवशिष्टौ; अन्ते खरः महता रथेन उद्यताशनिः इन्द्रः इव रामम् उपसर्पति।

१दूषणेन पञ्चसहस्रराक्षसानां प्रेषणम्, रामस्य क्रोधः

१दूषणस्तु स्वकं सैन्यं हन्यमानं विलोक्य च।
संदिदेश महाबाहुर्भीमवेगान्दुरासदान्॥

२राक्षसान्पञ्चसाहस्रान्समरेष्वनिवर्तिनः।
ते शूलैः पट्टिशैः खड्गैः शिलावर्षैर्द्रुमैरपि॥

३शरवर्षैरविच्छिन्नं ववर्षुस्तं समन्ततः।
तद्द्रुमाणां शिलानां च वर्षं प्राणहरं महत्॥

४प्रतिजग्राह धर्मात्मा राघवस्तीक्ष्णसायकैः।
प्रतिगृह्य च तद्वर्षं निमीलित इवर्षभः॥

५रामः क्रोधं परं लेभे वधार्थं सर्वरक्षसाम्।
ततः क्रोधसमाविष्टः प्रदीप्त इव तेजसा॥

६शरैरभ्यकिरत्सैन्यं सर्वतः सहदूषणम्।
ततः सेनापतिः क्रुद्धो दूषणः शत्रुदूषणः॥

पूर्वसर्गान्ते अवशिष्टाः राक्षसाः रामस्य अभिमुखं गन्तुम् अपि असमर्थाः जाताः आसन्। अत्र दूषणः स्वकं सैन्यं हन्यमानं विलोक्य प्रतिक्रियां करोति। सः महाबाहुः भीमवेगान् दुरासदान् समरेषु अनिवर्तिनः च पञ्चसहस्रान् राक्षसान् संदिदेश। ‘अनिवर्तिनः’ इति विशेषणं महत्त्वपूर्णम् — ये युद्धात् पृष्ठं न दर्शयन्ति, तादृशाः एव चिताः, यतः साधारणाः सैनिकाः पूर्वम् एव भग्नाः। ते शूलैः, पट्टिशैः, खड्गैः, शिलावर्षैः, द्रुमैः, अविच्छिन्नैः शरवर्षैः च तं रामं समन्ततः ववर्षुः। तत् द्रुमाणां शिलानां च प्राणहरं महत् वर्षं धर्मात्मा राघवः तीक्ष्णसायकैः प्रतिजग्राह। ‘धर्मात्मा’ इति पदं कविः अत्र एव प्रयुङ्क्ते — संहारकाले अपि सः धर्मात्मा एव, यतः तस्य युद्धं ऋषीणां रक्षणार्थम्। तत् वर्षं प्रतिगृह्य निमीलितः वृषभः इव सः क्षणं स्थित्वा सर्वेषां राक्षसानां वधार्थं परमं क्रोधं लेभे। वृषभस्य उपमा सार्थका — वृषभः वर्षति मेघे नेत्रे निमील्य स्थिरः तिष्ठति, पश्चात् च वेगेन प्रहरति। ततः क्रोधसमाविष्टः तेजसा प्रदीप्तः इव रामः दूषणसहितं सर्वं सैन्यं सर्वतः शरैः अभ्यकिरत्। अस्मिन् खण्डे कविः युद्धस्य नूतनं पर्व आरभते। पूर्वं सामान्याः राक्षसाः प्रवृत्ताः आसन्; अधुना सेनापतिना एव चिताः विशिष्टाः योधाः प्रेष्यन्ते। तेषाम् आयुधानि अपि भिन्नानि — केवलं शराः न, अपि तु शिलाः वृक्षाः च, यत् तेषाम् आसुरं बलं सूचयति। रामस्य प्रतिक्रिया तु शान्ता एव — सः प्रथमं वर्षं सहते, ततः क्रोधं धारयति, पश्चात् च प्रहरति। एषा त्रिविधा गतिः तस्य धैर्यस्य एव परिचायिका।

At the end of the previous sarga the surviving rākṣasas could not even move towards Rāma. Now Dūṣaṇa, seeing his army being cut down, responded: the mighty-armed commander sent five thousand rākṣasas of fearful speed, hard to withstand, who never turned back in battle. The epithet matters — he picked men who would never show their backs, since the ordinary troops had already broken. They poured down on Rāma from every side pikes, halberds and swords, showers of stones and trees, and an unbroken rain of arrows; their weapons were no longer arrows alone but rocks and trees, a sign of their demonic strength. That great, deadly rain of trees and rocks the righteous Rāghava met with his keen arrows. The poet calls him righteous at this very point, because even in the midst of slaughter he remained so, fighting to protect the sages. Having taken that rain like a bull standing with closed eyes, he paused a moment, then summoned up a supreme anger to destroy all the rākṣasas. The image of the bull is apt: a bull stands still with its eyes shut while the cloud rains on it, and afterwards charges with force. So Rāma's response was calm: first he endured the storm, then he gathered his anger, then he struck — a threefold movement that reveals his steadiness. Possessed by wrath and blazing as if with fire, he then covered the whole army, Dūṣaṇa with it, with arrows on every side.

२दूषणस्य रथभङ्गः, परिघग्रहणं बाहुच्छेदः पतनं च

७शरैरशनिकल्पस्तं राघवं समवारयत्।
ततो रामः सुसंक्रुद्धः क्षुरेणास्य महद्धनुः॥

८चिच्छेद समरे वीरश्चतुर्भिश्चतुरो हयान्।
हत्वा चाश्वाञ्छरैस्तीक्ष्णैरर्धचन्द्रेण सारथेः॥

९शिरो जहार तद्रक्षस्त्रिभिर्विव्याध वक्षसि।
स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः॥

१०जग्राह गिरिशृङ्गाभं परिघं रोमहर्षणम्।
वेष्टितं काञ्चनैः पट्टैर्देवसैन्याभिमर्दनम्॥

११आयसैः शङ्कुभिस्तीक्ष्णैः कीर्णं परवसोक्षितम्।
वज्राशनिसमस्पर्शं परगोपुरदारणम्॥

१२तं महोरगसंकाशं प्रगृह्य परिघं रणे।
दूषणोऽभ्यपतद्रामं क्रूरकर्मा निशाचरः॥

१३तस्याभिपतमानस्य दूषणस्य च राघवः।
द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद सहस्ताभरणौ भुजौ॥

१४भ्रष्टस्तस्य महाकायः पपात रणमूर्धनि।
परिघश्छिन्नहस्तस्य शक्रध्वज इवाग्रतः॥

१५कराभ्यां च विकीर्णाभ्यां पपात भुवि दूषणः।
विषाणाभ्यां विशीर्णाभ्यां मनस्वीव महागजः॥

ततः शत्रुदूषणः सेनापतिः दूषणः क्रुद्धः सन् अशनिकल्पैः शरैः राघवं समवारयत्। ‘शत्रुदूषणः’ इति तस्य नाम्नः एव व्याख्या — यः शत्रून् दूषयति सः दूषणः। सुसंक्रुद्धः रामः तु क्षुरेण नाम बाणेन तस्य महत् धनुः चिच्छेद, चतुर्भिः च शरैः चतुरः हयान् जघान; तीक्ष्णैः शरैः अश्वान् हत्वा अर्धचन्द्रेण च सारथेः शिरः जहार, त्रिभिः च शरैः तस्य वक्षसि विव्याध। एवं छिन्नधन्वा, विरथः, हताश्वः, हतसारथिः च सः अभवत् — रथिनः चत्वारि अङ्गानि युगपत् नष्टानि। तदा सः गिरिशृङ्गाभं रोमहर्षणं परिघं जग्राह, यः काञ्चनैः पट्टैः वेष्टितः, देवसैन्यस्य अपि मर्दनसमर्थः, आयसैः तीक्ष्णैः शङ्कुभिः कीर्णः, शत्रुवसया उक्षितः, वज्राशनिसमस्पर्शः, परेषां गोपुराणि अपि दारयितुं क्षमः च आसीत्। आयुधस्य एतावत् विस्तृतं वर्णनं कविः प्रयोजनेन एव करोति — यावत् भयंकरम् आयुधं, तावत् एव अधिका तस्य निष्फलता। तं महोरगसंकाशं परिघं गृहीत्वा क्रूरकर्मा निशाचरः दूषणः रामम् अभ्यपतत्। अभिपतमानस्य तस्य राघवः द्वाभ्यां शराभ्यां हस्ताभरणसहितौ भुजौ चिच्छेद। भ्रष्टः सः महाकायः परिघः छिन्नहस्तस्य अग्रतः शक्रध्वजः इव रणमूर्धनि पपात। विकीर्णाभ्यां कराभ्यां सह दूषणः अपि भुवि पपात, विशीर्णाभ्यां विषाणाभ्यां सह पतन् मनस्वी महागजः इव। दूषणस्य वधः अस्मिन् सर्गे सर्वाधिकं विस्तरेण वर्णितः, यतः सः खरस्य अनन्तरं द्वितीयः प्रधानः योधा आसीत्। कविः प्रथमं तस्य रथस्य विनाशं दर्शयति, ततः तस्य अन्तिमम् आयुधं परिघं वर्णयति, अन्ते च तस्य भुजयोः छेदम्। परिघस्य वर्णने चत्वारि विशेषणानि प्रयुक्तानि — काञ्चनपट्टवेष्टितत्वम्, आयसशङ्कुकीर्णत्वम्, वज्रस्पर्शत्वम्, गोपुरदारणसामर्थ्यं च। एतैः सर्वैः श्रोतुः मनसि महत् भयम् उत्पाद्यते, ततः च तत् भयम् एकेन एव श्लोकेन निवार्यते, यत्र द्वाभ्यां शराभ्यां भुजौ छिन्नौ। महागजस्य उपमायां ‘मनस्वी’ इति पदं करुणरसं स्पृशति — दन्तहीनः गजः बलहीनः एव, तथा एव बाहुहीनः वीरः। ‘शक्रध्वज इवाग्रतः’ इति उपमा अपि सार्थका — इन्द्रध्वजः महोत्सवान्ते भूमौ निपात्यते; तथा एव राक्षसस्य गर्वचिह्नं तत् परिघरूपम् आयुधं तस्य एव अग्रतः पतितम्।

Then Dūṣaṇa, the commander, the tormentor of foes, grew angry and held Rāghava off with arrows like thunderbolts; his name itself means one who torments his enemies. But Rāma in great fury cut through his great bow with a razor-headed shaft, killed his four horses with four arrows, took off his charioteer's head with a crescent-headed shaft, and pierced the rākṣasa in the chest with three more. So in a moment he was left bowless, chariotless, without horses and without a driver, every part of a chariot-fighter's strength destroyed at once. Then he seized a mace like a mountain peak, a hair-raising thing, bound with plates of gold, able to crush even the army of the gods, studded with sharp iron spikes, smeared with the fat of enemies, its touch like thunder and lightning, able to break open the gates of enemy cities. The poet describes the weapon at such length for a reason: the more terrible the weapon, the more complete its failure. Grasping that mace, huge as a great serpent, the cruel night-ranger Dūṣaṇa fell upon Rāma. As he came on, Rāghava cut off both his arms, ornaments and all, with two arrows. The great mace slipped from him and fell on the battlefield before the handless warrior like Indra's banner brought down — as Indra's banner is lowered at the end of the great festival, so the emblem of the rākṣasa's pride fell before him. And Dūṣaṇa himself fell to the ground with his severed hands, like a proud great elephant fallen with its tusks broken off; the word ‘proud’ touches on pathos, for a tuskless elephant is powerless, and so is a hero without arms. Dūṣaṇa's death is told more fully than anything else in the sarga, because he was the chief warrior after Khara: first his chariot is destroyed, then his last weapon described, and at last his arms cut off, so that all the fear built up by the description of the mace is dispelled in a single verse.

३त्रयाणां सेनाग्रयायिनां वधः

१६दृष्ट्वा तं पतितं भूमौ दूषणं निहतं रणे।
साधु साध्विति काकुत्स्थं सर्वभूतान्यपूजयन्॥

१७एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धास्त्रयः सेनाग्रयायिनः।
संहत्याभ्यद्रवन्रामं मृत्युपाशावपाशिताः॥

१८महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी च महाबलः।
महाकपालो विपुलं शूलमुद्यम्य राक्षसः॥

१९स्थूलाक्षः पट्टिशं गृह्य प्रमाथी च परश्वधम्।
दृष्ट्वैवापततस्तांस्तु राघवः सायकैः शितैः॥

२०तीक्ष्णाग्रैः प्रतिजग्राह सम्प्राप्तानतिथीनिव।
महाकपालस्य शिरश्चिच्छेद रघुनन्दनः॥

२१असंख्येयैस्तु बाणौघैः प्रममाथ प्रमाथिनम्।
स्थूलाक्षस्याक्षिणी स्थूले पूरयामास सायकैः॥

२२स पपात हतो भूमौ विटपीव महाद्रुमः।
दूषणस्यानुगान्पञ्चसाहस्रान्कुपितः क्षणात्॥

रणे निहतं दूषणं भूमौ पतितं दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि ‘साधु साधु’ इति वदन्ति काकुत्स्थम् अपूजयन्। भूतानां सा प्रशंसा रामस्य कर्मणः धर्म्यत्वं घोषयति; एतत् वाक्यं सर्गस्य मध्ये स्थितम् अपि सम्पूर्णस्य युद्धस्य नैतिकं निर्णयं वहति। एतस्मिन् एव अन्तरे मृत्युपाशेन बद्धाः त्रयः सेनाग्रयायिनः क्रुद्धाः सन्तः संहत्य रामम् अभ्यद्रवन् — महाकपालः, स्थूलाक्षः, महाबलः प्रमाथी च। महाकपालः विपुलं शूलम् उद्यम्य, स्थूलाक्षः पट्टिशं गृहीत्वा, प्रमाथी च परश्वधम् आदाय आगतः। आपततः तान् दृष्ट्वा एव राघवः तीक्ष्णाग्रैः शितैः सायकैः तान् प्रतिजग्राह, यथा सम्प्राप्तान् अतिथीन् गृही प्रतिगृह्णाति। अतिथिसत्कारस्य एषा उपमा वाल्मीकेः विशिष्टा व्यङ्ग्यरीतिः — यः यत् आनयति, तस्य तेन एव सत्कारः। रघुनन्दनः महाकपालस्य शिरः चिच्छेद, असंख्येयैः बाणौघैः प्रमाथिनं प्रममाथ, स्थूलाक्षस्य च स्थूले अक्षिणी सायकैः पूरयामास। सः हतः सन् विटपी महाद्रुमः इव भूमौ पपात। ततः कुपितः रामः क्षणमात्रेण दूषणस्य पञ्चसहस्रान् अनुगान् अपि पञ्चसहस्रैः एव शरैः हत्वा यमसादनम् अनयत्। अत्र त्रयाणां राक्षसानां नामानि तेषाम् एव आयुधैः सह योजितानि — महाकपालः शूलेन, स्थूलाक्षः पट्टिशेन, प्रमाथी परश्वधेन। रामः च प्रत्येकं तस्य नाम्ना अनुरूपम् एव वधम् आचरति — स्थूलाक्षस्य स्थूले अक्षिणी एव सायकैः पूर्यन्ते, प्रमाथी प्रमथ्यते, महाकपालस्य च कपालम् एव छिद्यते। एतादृशी पदक्रीडा वाल्मीकेः युद्धवर्णनेषु क्वचित् क्वचित् दृश्यते, सा च कथां स्मरणीयां करोति। ‘मृत्युपाशावपाशिताः’ इति पदेन कविः पूर्वम् एव तेषां परिणामं सूचयति; युद्धस्य फलं पाठकः तेषाम् आगमनक्षणे एव जानाति। अन्ते पञ्चसहस्राणां वधः केवलेन एकेन श्लोकेन उक्तः, यतः तेषां व्यक्तित्वं नास्ति; नामवतां तु त्रयाणां वधः विस्तरेण वर्णितः। एषा असमता कविना ज्ञानेन एव कृता।

Seeing Dūṣaṇa slain and fallen on the ground, all beings honoured Kākutstha, crying, ‘Well done! Well done!’ Their praise proclaims the righteousness of Rāma's deed; placed in the middle of the sarga, it carries the moral verdict on the whole battle. At that very moment three leaders of the army, enraged and already caught in the noose of death, rushed at Rāma together: Mahākapāla, Sthūlākṣa and the mighty Pramāthī. Mahākapāla raised a huge pike, Sthūlākṣa took up a halberd, and Pramāthī an axe. Seeing them coming, Rāghava received them with keen, sharp-pointed arrows as a householder receives guests who have arrived — an irony typical of Vālmīki: each was welcomed with what he himself brought. The delight of Raghu's line cut off Mahākapāla's head, crushed Pramāthī with a countless flood of arrows, and filled Sthūlākṣa's great eyes with his shafts, so that he fell slain like a great branching tree. Each death matches the warrior's name: Mahākapāla, ‘Great Skull’, lost his head; Pramāthī, ‘the Crusher’, was crushed; Sthūlākṣa, ‘Big-Eye’, had his big eyes filled with arrows — a play on names that makes the story memorable. Saying they were caught in the noose of death tells the reader the outcome the moment they appear. Then, in his anger, Rāma in a single moment killed Dūṣaṇa's five thousand followers with five thousand arrows and sent them to the house of Yama. The death of the five thousand takes a single verse, since they have no individual identity, while the three named warriors are described at length; the imbalance is deliberate.

४खरस्य क्रोधः, द्वादशसेनापतीनां प्रेषणम्

२३हत्वा तु पञ्चसाहस्रैरनयद्यमसादनम्।
दूषणं निहतं श्रुत्वा तस्य चैव पदानुगान्॥

२४व्यादिदेश खरः क्रुद्धः सेनाध्यक्षान्महाबलान्।
अयं विनिहतः संख्ये दूषणः सपदानुगः॥

२५महत्या सेनया सार्धं युद्ध्वा रामं कुमानुषम्।
शस्त्रैर्नानाविधाकारैर्हनध्वं सर्वराक्षसाः॥

२६एवमुक्त्वा खरः क्रुद्धो राममेवाभिदुद्रुवे।
श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहंगमः॥

२७दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः।
हेममाली महामाली सर्पास्यो रुधिराशनः॥

२८द्वादशैते महावीर्या बलाध्यक्षाः ससैनिकाः।
राममेवाभ्यधावन्त विसृजन्तः शरोत्तमान्॥

दूषणं तस्य पदानुगांश्च निहतान् श्रुत्वा क्रुद्धः खरः महाबलान् सेनाध्यक्षान् व्यादिदेश — ‘अयं दूषणः सपदानुगः संख्ये विनिहतः; अतः यूयं महत्या सेनया सार्धं गत्वा एतेन कुमानुषेण रामेण सह युद्ध्वा नानाविधाकारैः शस्त्रैः एनं हनत, हे सर्वराक्षसाः’ इति। ‘कुमानुषः’ इति खरस्य अवज्ञासूचकं पदम्; किन्तु तस्य एव सैन्यं तेन कुत्सितेन मानुषेण निःशेषं हन्यते इति विडम्बना। एवम् उक्त्वा क्रुद्धः खरः स्वयम् अपि राममेव अभिदुद्रुवे। तेन सह श्येनगामी, पृथुग्रीवः, यज्ञशत्रुः, विहंगमः, दुर्जयः, करवीराक्षः, परुषः, कालकार्मुकः, हेममाली, महामाली, सर्पास्यः, रुधिराशनः च — एते द्वादश महावीर्याः बलाध्यक्षाः ससैनिकाः शरोत्तमान् विसृजन्तः रामम् एव अभ्यधावन्। नामानाम् एषा गणना श्रोतुः मनसि सैन्यस्य विशालतां स्थापयति; प्रत्येकं नाम च तस्य धारिणः स्वभावं सूचयति — कश्चित् श्येनवत् वेगवान्, कश्चित् रुधिरभक्षकः, कश्चित् सर्पमुखः इति। खरस्य आदेशे त्रयः अंशाः सन्ति — दूषणस्य वधस्य कथनम्, स्वसैन्यस्य प्रेरणम्, रामस्य अवज्ञा च। एषा अवज्ञा तस्य चरित्रस्य मूलदोषः; सः सैन्यस्य क्षयं पश्यन् अपि प्रतिपक्षस्य बलं स्वीकर्तुं न इच्छति। द्वादशानां बलाध्यक्षाणां नामानि पूर्वं त्रयोविंशे सर्गे अपि पठितानि; तत्र ते खरस्य सेनायाः गणने उक्ताः, अत्र तु रणे प्रेषिताः। एते सर्वे ‘ससैनिकाः’ इति उक्तम्, अतः केवलं द्वादश न, अपि तु द्वादश पृथक् पृथक् वाहिन्यः एव आगताः इति ज्ञेयम्। ‘युद्ध्वा’ इति मुद्रितं रूपं ल्यबन्तं युध्धातोः, ‘हनध्वम्’ इति च लोटि मध्यमपुरुषबहुवचनम्; उभे अपि पदे खरस्य आज्ञायाः तीव्रतां वहतः।

Hearing that Dūṣaṇa and his followers had been slain, Khara angrily commanded his mighty generals: ‘Dūṣaṇa has been killed in battle with his retinue. Go with a great army and fight this wretched man Rāma; kill him with weapons of every kind, all you rākṣasas!’ Khara's word for Rāma is contemptuous, yet it is by this despised man that his whole army is being wiped out — that is the irony. His command has three parts: the news of Dūṣaṇa's death, the urging of his army, and contempt for Rāma; and that contempt is the root flaw of his character, for even as he watches his army dwindle he will not admit the strength of his opponent. Having said this, Khara himself rushed in fury at Rāma, and with him twelve commanders of great valour — Śyenagāmī, Pṛthugrīva, Yajñaśatru, Vihaṃgama, Durjaya, Karavīrākṣa, Paruṣa, Kālakārmuka, Hemamālī, Mahāmālī, Sarpāsya and Rudhirāśana — charged Rāma with their troops, loosing their finest arrows. These twelve were named earlier, in sarga 23, when Khara's army set out; here they are sent into battle. The list fixes the size of the army in the listener's mind, and each name hints at its bearer's nature — one swift as a hawk, one a drinker of blood, one snake-faced. And since they came with their troops, it was not twelve men but twelve separate companies that charged.

५शेषसैन्यस्य संहारः, चतुर्दशसहस्रवधः, खरस्य आगमनम्

२९ततः पावकसंकाशैर्हेमवज्रविभूषितैः।
जघान शेषं तेजस्वी तस्य सैन्यस्य सायकैः॥

३०ते रुक्मपुङ्खा विशिखाः सधूमा इव पावकाः।
निजघ्नुस्तानि रक्षांसि वज्रा इव महाद्रुमान्॥

३१रक्षसां तु शतं रामः शतेनैकेन कर्णिना।
सहस्रं तु सहस्रेण जघान रणमूर्धनि॥

३२तैर्भिन्नवर्माभरणाश्छिन्नभिन्नशरासनाः।
निपेतुः शोणितादिग्धा धरण्यां रजनीचराः॥

३३तैर्मुक्तकेशैः समरे पतितैः शोणितोक्षितैः।
विस्तीर्णा वसुधा कृत्स्ना महावेदिः कुशैरिव॥

३४तत्क्षणे तु महाघोरं वनं निहतराक्षसम्।
बभूव निरयप्रख्यं मांसशोणितकर्दमम्॥

३५चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्।
हतान्येकेन रामेण मानुषेण पदातिना॥

३६तस्य सैन्यस्य सर्वस्य खरः शेषो महारथः।
राक्षसस्त्रिशिराश्चैव रामश्च रिपुसूदनः॥

३७शेषा हता महावीर्या राक्षसा रणमूर्धनि।
घोरा दुर्विषहाः सर्वे लक्ष्मणस्याग्रजेन ते॥

३८ततस्तु तद्भीमबलं महाहवे समीक्ष्य रामेण हतं बलीयसा।
रथेन रामं महता खरस्ततः समाससादेन्द्र इवोद्यताशनिः॥

ततः तेजस्वी रामः पावकसंकाशैः हेमवज्रविभूषितैः सायकैः तस्य सैन्यस्य शेषं जघान। रुक्मपुङ्खाः ते विशिखाः सधूमाः पावकाः इव आसन्, वज्राः इव च महाद्रुमान् तानि रक्षांसि निजघ्नुः। रामः एकेन कर्णिना शतेन रक्षसां शतं, सहस्रेण च सहस्रं रणमूर्धनि जघान। संख्यायाः एषा समता कविना बुद्ध्या एव दर्शिता — एकः बाणः एकं राक्षसम्, न अधिकः न न्यूनः; एतावत् अमोघं तस्य लक्ष्यम्। तैः शरैः भिन्नवर्माभरणाः छिन्नभिन्नशरासनाः च ते शोणितेन आदिग्धाः रजनीचराः धरण्यां निपेतुः। मुक्तकेशैः शोणितोक्षितैः पतितैः तैः कृत्स्ना वसुधा कुशैः आस्तीर्णा महावेदिः इव विस्तीर्णा बभूव। यज्ञवेद्याः एषा उपमा विशेषतः स्मरणीया — खरस्य सैन्यं यत् ऋषीणां यज्ञान् नाशयितुम् आगतम्, तत् एव अधुना वेदिः इव शेते; एवं कविः कर्मणः फलं प्रतीकेन एव दर्शयति। तत्क्षणे तत् महाघोरं वनं निहतराक्षसं मांसशोणितकर्दमं नरकसदृशं च बभूव। भीमकर्मणां राक्षसानां चतुर्दशसहस्राणि एकेन एव रामेण, तेन च मानुषेण पदातिना हतानि। तस्य समग्रस्य सैन्यस्य शेषः महारथः खरः, राक्षसः त्रिशिराः च — रामः च रिपुसूदनः तयोः पुरतः स्थितः। शेषाः सर्वे महावीर्याः घोराः दुर्विषहाः च राक्षसाः लक्ष्मणस्य अग्रजेन एव रणमूर्धनि हताः। अन्ते तत् भीमबलं महाहवे बलीयसा रामेण हतं समीक्ष्य खरः महता रथेन तं रामम् उद्यताशनिः इन्द्रः इव समाससाद। सर्गस्य अन्तिमः खण्डः त्रीणि कार्याणि साधयति — शेषसैन्यस्य संहारः, संख्यायाः निर्देशः, अग्रिमस्य द्वन्द्वयुद्धस्य सूचना च। ‘एकेन रामेण मानुषेण पदातिना’ इति अर्धश्लोकः सम्पूर्णस्य प्रकरणस्य सारः — एकः, मानुषः, पदातिः इति त्रिभिः पदैः कविः विषमतां पुनः पुनः स्मारयति; तस्य विरुद्धं चतुर्दशसहस्राणि रथिनः गजारोहाः अश्वारोहाः च आसन्। तथापि विजयः धर्मपक्षस्य एव अभवत्। अन्तिमः श्लोकः दीर्घवृत्तेन रचितः, तेन च वेगः शान्तः भूत्वा गम्भीरः जातः, यथा प्रबन्धस्य एकः अङ्कः समाप्यते अन्यः च आरभ्यते। मुद्रणे सः चतसृभिः पङ्क्तिभिः स्थापितः, किन्तु सः अर्धश्लोकद्वयम् एव, यथा समीक्षितसंस्करणे अपि। ‘विस्तीर्णा वसुधा कृत्स्ना’ इति वुल्गेटस्य पाठः; समीक्षितसंस्करणे तु ‘आस्तीर्णा’ इति। अर्थः उभयत्र समानः — समग्रा भूमिः आच्छादिता इति।

Then the radiant Rāma struck down what remained of that army with arrows like fire, adorned with gold and diamond. Those gold-nocked shafts, like fires wreathed in smoke, struck down the rākṣasas as thunderbolts strike great trees. Rāma killed a hundred rākṣasas with a hundred barbed arrows and a thousand with a thousand, at the head of the battle — one arrow for one rākṣasa, no more and no less, so unfailing was his aim. Their armour and ornaments shattered and their bows cut and broken, the night-rangers fell to the earth smeared with blood. With them lying there, hair loosened and drenched in blood, the whole earth was spread over like a great sacrificial altar strewn with kuśa grass. That image is especially memorable: Khara's army had come to destroy the sages' sacrifices, and now it lay like the altar itself; so the poet shows the fruit of their deeds in a symbol. In that instant the terrible forest, with its slain rākṣasas and its mire of flesh and blood, looked like hell itself. Fourteen thousand rākṣasas of dreadful deeds were killed by Rāma alone — a man, and on foot. That line is the essence of the whole episode: one, a man, on foot, three words that recall the disparity again, against fourteen thousand in chariots, on elephants and on horseback; yet victory went to the side of dharma. Of that entire army only Khara the great chariot-fighter and the rākṣasa Triśiras were left — and before them stood Rāma, the destroyer of foes. All the rest, rākṣasas of great valour, terrible and hard to withstand, had been slain at the head of the battle by Lakṣmaṇa's elder brother. Then, seeing that fearsome host slain in the great battle by the mightier Rāma, Khara came at him in his great chariot, like Indra with his thunderbolt raised. So the last part of the sarga does three things — it destroys the rest of the army, gives the count, and announces the single combat to come — and with its long closing verse the pace slows and deepens, as one act of a drama ends and another begins.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि
दुरासद २६.१ यान् उपगन्तुं कठिनम्, दुर्धर्षाः
सन्धिः
दुस् + आसद → दुरासद — विसर्गस्य रेफादेशः (उत्वरत्वम्, स्वरात् परे)
समासः
दुःखेन आसाद्यन्ते इति — उपपदगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
अनिवर्तिनः २६.२ युद्धात् पृष्ठं न प्रदर्शयन्तः
सन्धिः
न + निवर्तिन् → अनिवर्तिन् — नञ्समासे नकारलोपः, अकारागमः
समासः
न निवर्तन्ते ये ते — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम् (लेम्म — ‘अनिवर्तिन्’)
पट्टिश २६.२ द्विधाराम् आयुधविशेषः, तीक्ष्णः परशुसदृशः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — रूढं शस्त्रनाम
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
अविच्छिन्न २६.३ अविरतम्, अन्तरालरहितम्
सन्धिः
न + विच्छिन्न → अविच्छिन्न — नञ्समासे नकारस्य लोपः
समासः
न विच्छिन्नम् — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (क्रियाविशेषणवत्)
प्राणहर २६.३ जीवितहारि, मारकम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘हृ’ धातोः टप्रत्ययान्तम्
समासः
प्राणान् हरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘वर्षम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
निमीलित २६.४ संवृतनेत्रः, नेत्रे निमील्य स्थितः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘नि + मील्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘ऋषभः’ इत्यस्य विशेषणम्)
वधार्थ २६.५ हननार्थम्, संहारं कर्तुम्
सन्धिः
वध + अर्थ → वधार्थ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वधः अर्थः प्रयोजनं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (प्रयोजनार्थे)
क्रोधसमाविष्ट २६.५ कोपेन व्याप्तः, क्रोधाविष्टः
सन्धिः
सम् + आविष्ट → समाविष्ट — अनुस्वारस्य मकारः, ततः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्रोधेन समाविष्टः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
सहदूषण २६.६ दूषणसहितम्, दूषणेन युक्तम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘सह’ इति अव्ययं पूर्वपदम्
समासः
दूषणेन सह वर्तमानम् — बहुव्रीहिः (सहार्थे)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘सैन्यम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
शत्रुदूषण २६.६ शत्रूणां विनाशकः; ‘दूषण’ इति नाम्नः एव अर्थानुगमनम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शत्रून् दूषयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
अशनिकल्प २६.७ वज्रसदृशाः, विद्युत्तुल्याः
सन्धिः
अशनि + कल्प → अशनिकल्प — सन्धिकार्यं नास्ति (इकारानन्तरं कवर्गः)
समासः
अशनिः इव कल्पाः — उपमानपूर्वपदः कर्मधारयः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
क्षुर २६.७ क्षुरधारः बाणः, यस्य अग्रं क्षुरवत् तीक्ष्णम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
समासः नास्ति — बाणविशेषस्य रूढं नाम
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
अर्धचन्द्र २६.८ अर्धचन्द्राकारमुखः बाणः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
अर्धः चन्द्रः इव यस्य तत् — बहुव्रीहिः (बाणविशेषे)
विभक्तिः
तृतीया, एकवचनम्
छिन्नधन्वा २६.९ भग्नधनुष्कः, यस्य धनुः छिन्नम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
छिन्नं धनुः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (लेम्म — ‘छिन्नधन्वन्’)
गिरिशृङ्गाभ २६.१० पर्वतशिखरसदृशः
सन्धिः
गिरिशृङ्ग + आभ → गिरिशृङ्गाभ — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
गिरेः शृङ्गम् इव आभा यस्य सः — षष्ठीगर्भः बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘परिघम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
देवसैन्याभिमर्दन २६.१० देवसेनायाः अपि मर्दनसमर्थम्
सन्धिः
सैन्य + अभिमर्दन → सैन्याभिमर्दन — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
देवानां सैन्यस्य अभिमर्दनम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
परवसोक्षित २६.११ शत्रूणां मेदसा सिक्तम्
सन्धिः
परवसा + उक्षित → परवसोक्षित — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
परेषां वसया उक्षितम् — तृतीयागर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
वज्राशनिसमस्पर्श २६.११ यस्य स्पर्शः वज्रवत् विद्युद्वत् च असह्यः
सन्धिः
वज्र + अशनि → वज्राशनि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
वज्रस्य अशनेः च समः स्पर्शः यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
महोरगसंकाश २६.१२ महासर्पसदृशः, दीर्घः कृष्णः च
सन्धिः
महा + उरग → महोरग — गुणसन्धिः (आ + उ = ओ)
समासः
महान् उरगः इव संकाशः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
क्रूरकर्मा २६.१२ निष्ठुरकर्मकारी, नृशंसः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
क्रूराणि कर्माणि यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (लेम्म — ‘क्रूरकर्मन्’)
सहस्ताभरण २६.१३ आभरणसहितौ, केयूराङ्गदयुक्तौ
सन्धिः
सहस्त + आभरण → सहस्ताभरण — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः
हस्ताभरणैः सह वर्तमानौ — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
द्वितीया, द्विवचनम् (‘भुजौ’ इत्यस्य विशेषणम्)
शक्रध्वज २६.१४ इन्द्रध्वजः, यः महोत्सवान्ते भूमौ निपात्यते
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
शक्रस्य ध्वजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
मनस्वी २६.१५ धैर्यवान्, उदारमनाः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘मनस्’ शब्दात् विन्प्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (लेम्म — ‘मनस्विन्’)
मृत्युपाशावपाशित २६.१७ कालपाशेन बद्धाः, मृत्युवशं गताः
सन्धिः
पाश + अवपाशित → पाशावपाशित — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
मृत्योः पाशेन अवपाशिताः — तृतीयागर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम्
सेनाग्रयायिनः २६.१७ सेनायाः अग्रगामिनः, नायकाः
सन्धिः
सेना + अग्र → सेनाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
सेनायाः अग्रे यान्ति ये ते — उपपदगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (लेम्म — ‘सेनाग्रयायिन्’)
बाणौघ २६.२१ शरसमूहाः, बाणप्रवाहाः
सन्धिः
बाण + ओघ → बाणौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
समासः
बाणानाम् ओघाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
विटपी २६.२२ शाखावान् वृक्षः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘विटप’ शब्दात् इनिप्रत्ययः
समासः
समासः नास्ति — तद्धितान्तं रूपम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (लेम्म — ‘विटपिन्’)
सेनाध्यक्ष २६.२४ सेनापतयः, बलाध्यक्षाः
सन्धिः
सेना + अध्यक्ष → सेनाध्यक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः
सेनायाः अध्यक्षाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, बहुवचनम्
कुमानुष २६.२५ अधमः मनुष्यः; खरस्य अवज्ञासूचकं पदम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कु’ इति कुत्सार्थकम् अव्ययम्
समासः
कुत्सितः मानुषः — कर्मधारयः (कुगतिसमासः)
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम्
शोणितोक्षित २६.३३ रक्तेन सिक्ताः, रुधिरप्लुताः
सन्धिः
शोणित + उक्षित → शोणितोक्षित — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
शोणितेन उक्षिताः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
तृतीया, बहुवचनम्
निरयप्रख्य २६.३४ नरकसदृशम्, नरकतुल्यदर्शनम्
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति — ‘प्र + ख्या’ धातोः अप्रत्ययान्तम्
समासः
निरयः इव प्रख्यं यस्य तत् — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम्
उद्यताशनि २६.३८ उत्थापितवज्रः, प्रहारोद्यतः
सन्धिः
उद्यत + अशनि → उद्यताशनि — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
उद्यता अशनिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘इन्द्रः’ इत्यस्य विशेषणम्)