त्रिशिरसो वधः

त्रिशिरसः प्रतिज्ञा, खरस्य अनुज्ञा, त्रिशिरोरामयोः संग्रामः, त्रिशिरसः शिरश्छेदः, राक्षसानां पलायनम्, खरस्य पुनरागमनम्

अस्मिन् सर्गे खरं रामाभिमुखं प्रयान्तं दृष्ट्वा वाहिनीपतिः त्रिशिराः तं निवार्य स्वयं युद्धार्थं याचते। सः प्रतिजानीते — ‘आयुधं स्पृश्य सत्यं शपे, सर्वरक्षसां वधार्हं रामं वधिष्यामि; अस्मिन् रणे अहं वा अस्य मृत्युः, एषः वा मम। त्वं रणोत्साहं निवर्त्य मुहूर्तं प्राश्निकः भव; रामे हते प्रहृष्टः जनस्थानं प्रयास्यसि, मयि वा निहते स्वयं संयुगाय प्रयास्यसि’ इति। मृत्युलोभात् प्रसादितः खरः ‘गच्छ युध्यस्व’ इति अनुजानाति। त्रिशिराः भास्वता वाजियुक्तेन रथेन त्रिशृङ्गः पर्वतः इव अभ्यद्रवत्, महामेघः इव शरधारासमूहान् उत्सृजन् जलार्द्रदुन्दुभिसदृशं नादं च व्यसृजत्। राघवः तं शितैः सायकैः प्रतिजग्राह; तयोः सम्प्रहारः सिंहकुञ्जरयोः इव तुमुलः अभवत्। त्रिशिरसा त्रिभिः बाणैः ललाटे ताडितः अमर्षी रामः सोपहासम् उक्तवान् — ‘पुष्पैः इव शरैः अहं परिक्षतः; ममापि चापगुणच्युतान् शरान् प्रतिगृह्णीष्व’ इति। ततः सः त्रिशिरसः वक्षसि चतुर्दश आशीविषोपमान् बाणान्, चतुर्भिः शरैः चतुरः हयान्, अष्टभिः सूतम्, एकेन च समुच्छ्रितं ध्वजम् इति क्रमेण निहत्य, हतरथात् उत्पतन्तं तं हृदये विव्याध, त्रिभिः च वेगवद्भिः शरैः तस्य त्रीणि शिरांसि अपातयत्। धूमशोणितोद्गारी सः पूर्वं पतितैः शिरोभिः सह भूमौ न्यपतत्। हतशेषाः खरसंश्रयाः राक्षसाः व्याघ्रत्रस्ताः मृगाः इव अद्रवन्; तान् दृष्ट्वा रुषितः खरः निवर्त्य राहुः चन्द्रमसम् इव रामम् अभिदुद्राव।

१त्रिशिरसः प्रतिज्ञा, खरस्य अनुज्ञा

१खरं तु रामाभिमुखं प्रयान्तं वाहिनीपतिः।
राक्षसस्त्रिशिरा नाम संनिपत्येदमब्रवीत्॥

२मां नियोजय विक्रान्तं त्वं निवर्तस्व साहसात्।
पश्य रामं महाबाहुं संयुगे विनिपातितम्॥

३प्रतिजानामि ते सत्यमायुधं चाहमालभे।
यथा रामं वधिष्यामि वधार्हं सर्वरक्षसाम्॥

४अहं वास्य रणे मृत्युरेष वा समरे मम।
विनिवर्त्य रणोत्साहं मुहूर्तं प्राश्निको भव॥

५प्रहृष्टो वा हते रामे जनस्थानं प्रयास्यसि।
मयि वा निहते रामं संयुगाय प्रयास्यसि॥

६खरस्त्रिशिरसा तेन मृत्युलोभात्प्रसादितः।
गच्छ युध्येत्यनुज्ञातो राघवाभिमुखो ययौ॥

पूर्वसर्गान्ते खरः स्वयं रथेन रामाभिमुखं प्रस्थितः आसीत्। अस्मिन् सर्गे तस्य वाहिनीपतिः त्रिशिराः नाम राक्षसः तं प्रयान्तं दृष्ट्वा संनिपत्य इदम् अब्रवीत्। ‘वाहिनीपतिः’ इति पदेन तस्य पदं सूच्यते — सः खरस्य सेनायाः अन्यतमः नायकः। सः वदति — ‘मां विक्रान्तं नियोजय, त्वं च साहसात् निवर्तस्व; पश्य, अहं महाबाहुं रामं संयुगे विनिपातितं करिष्यामि। ते पुरतः सत्यं प्रतिजानामि, आयुधं च स्पृश्य शपथं करोमि, यथा सर्वेषां राक्षसानां वधार्हं रामं वधिष्यामि। अस्मिन् रणे अहं वा अस्य मृत्युः भविष्यामि, एषः वा मम; अतः त्वं रणोत्साहं निवर्त्य मुहूर्तं प्राश्निकः भव। रामे हते त्वं प्रहृष्टः सन् जनस्थानं प्रयास्यसि, मयि वा निहते रामं प्रति संयुगाय प्रयास्यसि’ इति। ‘प्राश्निकः’ इति पदं रोचकम् — यः विवादे निर्णायकः तिष्ठति सः प्राश्निकः; युद्धं च अत्र द्वयोः वीरयोः विवादः इव कल्पितम्। मृत्युलोभात् तेन प्रसादितः खरः ‘गच्छ युध्यस्व’ इति अनुज्ञां ददाति, त्रिशिराश्च राघवाभिमुखः ययौ। ‘मृत्युलोभात्’ इति पदम् अत्यन्तं मार्मिकम् — त्रिशिराः विजयं लोभते, किन्तु कविः जानाति यत् सः वस्तुतः मृत्युम् एव लोभते; एतेन एकेन पदेन तस्य भाविनी गतिः पूर्वम् एव सूचिता। अस्मिन् खण्डे कविः राक्षसपक्षस्य आन्तरं चित्रं दर्शयति। खरः स्वयं गन्तुम् इच्छति, किन्तु तस्य एव सेनापतिः तं निवारयति; एतेन ज्ञायते यत् दूषणस्य वधात् अनन्तरं राक्षसानां मनसि संशयः जातः, ते च नेतुः रक्षणम् इच्छन्ति। त्रिशिरसः वचनं तु बहिः शौर्यपूर्णम् एव; तथापि जयपराजययोः उभयोः सम्भावनास्वीकृतिः तस्य भयस्य अपि चिह्नम्।

At the close of the previous sarga Khara himself had set out in his chariot to face Rāma. As he was going, the commander of his forces, a rākṣasa named Triśiras, came up to him and spoke. The title "commander of the forces" tells us his rank: he was one of the leaders of Khara's army. "Send me," he said, "for I have the valour for it, and hold yourself back from this rash venture. Watch me bring the great-armed Rāma down in battle. I promise you truly, and I lay my hand on my weapon as I swear it, that I will kill Rāma, whom every rākṣasa has reason to want dead. In this fight either I shall be his death or he shall be mine, so curb your eagerness for battle and be the judge of it for a while. If Rāma is killed you can go back to Janasthāna rejoicing; if I am killed, then you can go out and fight him yourself." The word he uses for "judge" is the one for an umpire who settles a dispute, as though the battle were a contest between two champions with Khara looking on. Won over by these words, Khara said, "Go and fight," and Triśiras set out towards Rāghava. The poet says Khara agreed "out of a greed for death", and the phrase is pointed: Triśiras hungered for victory, but what he was truly reaching for was his own death, and with that one expression his fate is foretold. The passage also lets us see inside the rākṣasa camp. Khara wanted to go himself, yet his own general held him back, which shows that after Dūṣaṇa's death doubt had crept into the rākṣasas' minds and they wanted their leader kept safe. Triśiras's speech sounds bold, but in granting that he might lose as well as win he betrays his own fear.

२त्रिशिरसो रामस्य च संग्रामः

७त्रिशिरास्तु रथेनैव वाजियुक्तेन भास्वता।
अभ्यद्रवद्रणे रामं त्रिशृङ्ग इव पर्वतः॥

८शरधारासमूहान्स महामेघ इवोत्सृजन्।
व्यसृजत्सदृशं नादं जलार्द्रस्येव दुन्दुभेः॥

९आगच्छन्तं त्रिशिरसं राक्षसं प्रेक्ष्य राघवः।
धनुषा प्रतिजग्राह विधुन्वन्सायकाञ्छितान्॥

१०स सम्प्रहारस्तुमुलो रामत्रिशिरसोस्तदा।
सम्बभूवातिबलिनोः सिंहकुञ्जरयोरिव॥

११ततस्त्रिशिरसा बाणैर्ललाटे ताडितस्त्रिभिः।
अमर्षी कुपितो रामः संरब्ध इदमब्रवीत्॥

१२अहो विक्रमशूरस्य राक्षसस्येदृशं बलम्।
पुष्पैरिव शरैर्योऽहं ललाटेऽस्मि परिक्षतः॥

१३ममापि प्रतिगृह्णीष्व शरांश्चापगुणाच्च्युतान्।
एवमुक्त्वा सुसंरब्धः शरानाशीविषोपमान्॥

त्रिशिराः वाजियुक्तेन भास्वता रथेन एव रणे रामम् अभ्यद्रवत्, त्रिशृङ्गः पर्वतः इव दृश्यमानः। नाम्ना अनुरूपा एषा उपमा — यस्य त्रीणि शिरांसि, सः त्रिशृङ्गगिरिः इव। महामेघः इव सः शरधारासमूहान् उत्सृजन् जलार्द्रस्य दुन्दुभेः सदृशं नादं व्यसृजत्; आर्द्रदुन्दुभेः ध्वनिः गम्भीरः किन्तु मन्दः भवति, अतः उपमया तस्य गर्जनस्य गाम्भीर्यं सह किञ्चित् मान्द्यम् अपि ध्वन्यते। आगच्छन्तं तं राक्षसं प्रेक्ष्य राघवः शितान् सायकान् विधुन्वन् धनुषा प्रतिजग्राह। तयोः अतिबलिनोः सम्प्रहारः तदा सिंहकुञ्जरयोः इव तुमुलः सम्बभूव। ततः त्रिशिरसा त्रिभिः बाणैः ललाटे ताडितः अमर्षी कुपितः रामः संरब्धः सन् इदम् अब्रवीत् — ‘अहो, विक्रमशूरस्य अस्य राक्षसस्य ईदृशं बलम्, येन अहं पुष्पैः इव शरैः ललाटे परिक्षतः! अधुना मम अपि चापगुणात् च्युतान् शरान् प्रतिगृह्णीष्व’ इति। रामस्य एतत् वचनं परिहासगर्भम् अपि, प्रतिज्ञागर्भम् अपि; ‘पुष्पैः इव’ इति उपहासेन सः प्रतिपक्षस्य प्रहारं तुच्छीकरोति, ततः च स्वस्य प्रहारं प्रतिज्ञाति। एवम् उक्त्वा सुसंरब्धः सः आशीविषोपमान् शरान् गृहीतवान्। अस्मिन् खण्डे द्वे उपमे प्रधाने — पर्वतोपमा तथा सिंहकुञ्जरोपमा। प्रथमया त्रिशिरसः स्थूलता उच्चता च दर्श्यते, द्वितीयया च युद्धस्य समता। किन्तु सिंहकुञ्जरयोः उपमायां कः सिंहः कः च कुञ्जरः इति कविः न वदति; तत् पाठकस्य बुद्धौ एव स्थापयति। रामस्य ललाटे त्रयः बाणाः लग्नाः — एतत् एव अस्मिन् सर्गे तस्य एकः एव क्षतः, सः च तं क्रोधयति। वाल्मीकेः रामः प्रायः शान्तः, किन्तु अवमाने सति सः वदति एव; तस्य वचनम् अपि तु न कठोरम्, अपि तु सोपहासम्। ‘आशीविषोपमान्’ इति शराणां विशेषणेन प्रतिवचनस्य तीव्रता सूच्यते।

Triśiras charged at Rāma on a shining chariot drawn by horses, looking like a mountain with three peaks, an image that suits his name, for he was the three-headed one. Like a great cloud he loosed torrents of arrows, and gave a roar like a rain-soaked drum; such a drum sounds deep but dull, so the simile conveys both the depth of his roar and a certain heaviness in it. Seeing the rākṣasa coming, Rāghava met him with his bow, shaking out his sharpened arrows, and the clash between the two, both immensely strong, became as tumultuous as a fight between a lion and an elephant. Then Triśiras struck Rāma on the forehead with three arrows, and Rāma, who could not bear an insult, grew angry and said in fury, "Ah, so this is the strength of this rākṣasa who boasts of his valour, whose arrows grazed my forehead like flowers! Now take mine in return, arrows sped from the string of my bow." His words were at once a jest and a vow: by calling the enemy's arrows flowers he made light of the blow, and then promised a blow of his own. With that, in great fury, he took up arrows like venomous serpents. Two similes govern the scene. The mountain shows Triśiras's bulk and height, the lion and elephant show that the fight was evenly matched, though the poet does not say which of them is the lion and which the elephant, leaving that for the reader to decide. The three arrows in his forehead are the only wound Rāma takes in this sarga, and they stir his anger. Vālmīki's Rāma is usually calm, but when insulted he does speak out, and even then his words are not harsh but mocking. Calling his arrows venomous serpents tells us how fierce his answer would be.

३त्रिशिरसो वधः, राक्षसानां पलायनम्

१४त्रिशिरोवक्षसि क्रुद्धो निजघान चतुर्दश।
चतुर्भिस्तुरगानस्य शरैः संनतपर्वभिः॥

१५न्यपातयत तेजस्वी चतुरस्तस्य वाजिनः।
अष्टभिः सायकैः सूतं रथोपस्थे न्यपातयत्॥

१६रामश्चिच्छेद बाणेन ध्वजं चास्य समुच्छ्रितम्।
ततो हतरथात्तस्मादुत्पतन्तं निशाचरम्॥

१७चिच्छेद रामस्तं बाणैर्हृदये सोऽभवज्जडः।
सायकैश्चाप्रमेयात्मा सामर्षस्तस्य रक्षसः॥

१८शिरांस्यपातयत्त्रीणि वेगवद्भिस्त्रिभिः शरैः।
स धूमशोणितोद्गारी रामबाणाभिपीडितः॥

१९न्यपतत्पतितैः पूर्वं समरस्थो निशाचरः।
हतशेषास्ततो भग्ना राक्षसाः खरसंश्रयाः॥

२०द्रवन्ति स्म न तिष्ठन्ति व्याघ्रत्रस्ता मृगा इव।
तान्खरो द्रवतो दृष्ट्वा निवर्त्य रुषितस्त्वरन्।
राममेवाभिदुद्राव राहुश्चन्द्रमसं यथा॥

क्रुद्धः रामः त्रिशिरसः वक्षसि चतुर्दश बाणान् निजघान। ततः संनतपर्वभिः चतुर्भिः शरैः तेजस्वी तस्य चतुरः वाजिनः न्यपातयत्, अष्टभिः च सायकैः सूतं रथोपस्थे एव न्यपातयत्। एकेन बाणेन रामः तस्य समुच्छ्रितं ध्वजं चिच्छेद। ततः हतरथात् तस्मात् उत्पतन्तं निशाचरं सः बाणैः हृदये विद्ध्वा चिच्छेद, सः च जडः अभवत्। तदनन्तरम् अप्रमेयात्मा सामर्षः रामः वेगवद्भिः त्रिभिः शरैः तस्य रक्षसः त्रीणि शिरांसि अपातयत्। रामबाणैः अभिपीडितः धूमशोणितोद्गारी सः समरस्थः निशाचरः पूर्वं पतितैः शिरोभिः सह भूमौ न्यपतत्। ‘धूमशोणितोद्गारी’ इति पदं भयङ्करं दृश्यं जनयति — कण्ठात् सधूमं रुधिरम् उद्गिरन् सः पतति; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘भापसहित रुधिर उगलता हुआ’ इति तम् एव अर्थम् अनुसरति। हतशेषाः खरसंश्रयाः राक्षसाः भग्नाः सन्तः व्याघ्रत्रस्ताः मृगाः इव द्रवन्ति स्म, न च क्वचित् तिष्ठन्ति स्म। तान् द्रवतः दृष्ट्वा रुषितः त्वरमाणः खरः तान् निवर्त्य राहुः चन्द्रमसम् इव रामम् एव अभिदुद्राव — एतेन सर्गः समाप्यते, अग्रिमे च सर्गे तयोः द्वन्द्वयुद्धं वर्ण्यते। अत्र वधस्य क्रमः सुनिश्चितः — प्रथमं वक्षसि चतुर्दश बाणाः, ततः चत्वारः अश्वाः, ततः अष्टभिः सारथिः, ततः एकेन ध्वजः, ततः हृदये बाणाः, अन्ते च त्रिभिः शरैः त्रीणि शिरांसि। संख्यानां गणना वाल्मीकेः युद्धवर्णनस्य वैशिष्ट्यम्; तया पाठकस्य मनसि क्रियायाः स्पष्टं चित्रं स्थाप्यते। विंशतितमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः युक्तः (षट्पादः) — ‘द्रवन्ति स्म न तिष्ठन्ति’, ‘तान्खरो द्रवतो दृष्ट्वा’, ‘राममेवाभिदुद्राव’ इति; एषा त्रिपदी रचना सर्गान्ते वेगं वर्धयति। राहुचन्द्रमसोः उपमा अपि सूचिका — राहुः चन्द्रम् आक्रामति नाम, किन्तु तं ग्रसितुं न शक्नोति; ग्रहणम् अन्ते मुच्यते एव।

In his anger Rāma drove fourteen arrows into Triśiras's chest. Then, with four arrows with well-set joints, the brilliant prince brought down his four horses, and with eight he struck the charioteer dead on his seat. With a single arrow he cut down the tall banner on the chariot. As the night-rover leapt up from his ruined chariot, Rāma pierced him through the heart and he stood stunned. Then Rāma, whose being is beyond measure, full of indignation, struck off the rākṣasa's three heads with three swift arrows. Tormented by Rāma's arrows, belching smoke and blood, the rākṣasa who had stood on the field fell to the ground beside the heads that had fallen before him; the phrase paints a terrible sight, blood gushing from his throat with a smoky vapour. The rākṣasas left alive, Khara's followers, broke and ran like deer terrified by a tiger and would not stand anywhere. Seeing them flee, Khara in a rage turned them back in haste and rushed at Rāma himself, as Rāhu rushes at the moon. So the sarga ends, and the next describes the single combat between the two. The order of the killing is carefully set out: fourteen arrows in the chest, then the four horses, then eight arrows for the charioteer, one for the banner, arrows to the heart, and at the last three arrows for the three heads. Counting the arrows in this way is a mark of Vālmīki's battle scenes, and it fixes a clear picture of the action in the reader's mind. The last verse runs to three lines instead of two, the flight of the rākṣasas, Khara seeing them run, and Khara charging Rāma, and the extra line quickens the pace as the sarga closes. The simile of Rāhu and the moon is telling too: Rāhu may seize the moon, but he cannot swallow it, and every eclipse ends with the moon set free.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

३२ पदानि

वाहिनीपति २७.१ सेनापतिः, सेनायाः अधिपतिः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘वाहिनी’ इत्यस्य दीर्घः ईकारः यथावत्
समासः: वाहिन्याः पतिः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

संनिपत्य २७.१ समीपम् आगत्य, संगत्य

सन्धिः: सम् + नि + पत् → संनिपत्य — मकारस्य अनुस्वारः; ल्यप्प्रत्ययः (उपसर्गयोगे तुमुन्स्थाने)
समासः: समासः नास्ति — ल्यबन्तम् अव्ययम्
विभक्तिः: अव्ययम् (पूर्वकालिकक्रिया)

विक्रान्त २७.२ पराक्रमशालिनम्, शौर्यवन्तम्

सन्धिः: वि + क्रान्त → विक्रान्त — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘क्रम्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘माम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

साहस २७.२ दुःसाहसात्, अविमृश्यकारितायाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘सहस्’ शब्दात् अण्प्रत्यये आदिवृद्धिः
समासः: समासः नास्ति — तद्धितान्तं रूपम्
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (अपादाने)

आलभे २७.३ स्पृशामि (शपथार्थे आयुधस्पर्शनम्)

सन्धिः: आ + लभे → आलभे — सवर्णदीर्घसन्धिः (आ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘आ + लभ्’ धातोः लटि उत्तमपुरुषैकवचनम्
विभक्तिः: लट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

वधार्ह २७.३ वधयोग्यम्, हन्तुम् उचितम्

सन्धिः: वध + अर्ह → वधार्ह — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: वधम् अर्हति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

रणोत्साह २७.४ युद्धविषयकम् उत्साहम्

सन्धिः: रण + उत्साह → रणोत्साह — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: रणस्य उत्साहः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

प्राश्निक २७.४ निर्णायकः, साक्षी, जयपराजययोः प्रमाणपुरुषः

सन्धिः: प्र + अश्निक → प्राश्निक — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); ‘प्रश्न’ शब्दात् ठक्प्रत्यये आदिवृद्धिः
समासः: समासः नास्ति — तद्धितान्तं रूपम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

प्रहृष्ट २७.५ अतीव प्रसन्नः, हर्षपूर्णः

सन्धिः: प्र + हृष्ट → प्रहृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘हृष्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

जनस्थान २७.५ दण्डकारण्ये खरस्य निवासस्थानम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: जनानां स्थानम् — षष्ठीतत्पुरुषः (स्थलविशेषस्य रूढं नाम)
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

मृत्युलोभ २७.६ मृत्युम् एव अभिलषणात्; व्यङ्ग्येन विजयलोभात्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: मृत्योः लोभः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (हेत्वर्थे)

अनुज्ञात २७.६ अनुमतिं प्राप्तः, आज्ञातः

सन्धिः: अनु + ज्ञात → अनुज्ञात — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘अनु + ज्ञा’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

वाजियुक्त २७.७ अश्वैः योजितेन

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वाजिभिः युक्तेन — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘रथेन’ इत्यस्य विशेषणम्)

त्रिशृङ्ग २७.७ त्रिशिखरः पर्वतः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: त्रीणि शृङ्गाणि यस्य सः — बहुव्रीहिः (द्विगुगर्भः)
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

शरधारासमूह २७.८ बाणवृष्टीनां समुदायान्

सन्धिः: धारा + समूह → धारासमूह — सन्धिकार्यं नास्ति (आकारानन्तरं सकारः)
समासः: शराणां धाराणां समूहाः — षष्ठीगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

जलार्द्र २७.८ जलेन क्लिन्नस्य, आर्द्रीकृतस्य

सन्धिः: जल + आर्द्र → जलार्द्र — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: जलेन आर्द्रः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम् (‘दुन्दुभेः’ इत्यस्य विशेषणम्)

विधुन्वन् २७.९ कम्पयन्, चालयन्

सन्धिः: वि + धुन्वन् → विधुन्वन् — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘धू’ धातोः शतृप्रत्ययान्तम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (लेम्म — ‘विधुन्वत्’)

सम्प्रहार २७.१० संग्रामः, परस्परप्रहारः

सन्धिः: सम् + प्रहार → सम्प्रहार — मकारस्य परसवर्णः
समासः: समासः नास्ति — ‘सम् + प्र + हृ’ धातोः घञन्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

सिंहकुञ्जर २७.१० सिंहस्य गजस्य च

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सिंहः च कुञ्जरः च, तयोः — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: षष्ठी, द्विवचनम्

अमर्षी २७.११ असहिष्णुः, अपमानम् असहमानः

सन्धिः: न + मर्षिन् → अमर्षिन् — नञ्समासे नकारलोपः
समासः: न मर्षयति इति — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (लेम्म — ‘अमर्षिन्’)

संरब्ध २७.११ रोषावेशयुक्तः, क्रोधेन उद्वेलितः

सन्धिः: सम् + रब्ध → संरब्ध — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: समासः नास्ति — ‘सम् + रभ्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

विक्रमशूर २७.१२ पराक्रमप्रदर्शने शूरस्य

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विक्रमे शूरः — सप्तमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: षष्ठी, एकवचनम्

परिक्षत २७.१२ व्रणितः, आहतः

सन्धिः: परि + क्षत → परिक्षत — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘क्षण्’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

चापगुण २७.१३ धनुषः प्रत्यञ्चायाः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: चापस्य गुणः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: पञ्चमी, एकवचनम् (अपादाने, ‘च्युतान्’ इत्यनेन)

आशीविषोपम २७.१३ विषधरसर्पसदृशान्, प्राणहारिणः

सन्धिः: आशीविष + उपम → आशीविषोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: आशीविषः इव उपमाः — उपमानगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

संनतपर्वभिः २७.१४ सुश्लिष्टग्रन्थिभिः, समगाण्ठिभिः बाणैः

सन्धिः: सम् + नत → संनत — मकारस्य अनुस्वारः
समासः: संनतानि पर्वाणि येषां तैः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (लेम्म — ‘संनतपर्वन्’)

रथोपस्थ २७.१५ रथस्य मध्यभागे, सारथेः आसने

सन्धिः: रथ + उपस्थ → रथोपस्थ — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: रथस्य उपस्थः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

समुच्छ्रित २७.१६ उन्नतम्, उच्चैः स्थापितम्

सन्धिः: सम् + उच्छ्रित → समुच्छ्रित — मकारस्य परसवर्णः, ततः सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘सम् + उद् + श्रि’ धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘ध्वजम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

अप्रमेयात्मा २७.१७ यस्य स्वरूपं परिच्छेत्तुं न शक्यते

सन्धिः: अप्रमेय + आत्मन् → अप्रमेयात्मन् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: अप्रमेयः आत्मा यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (लेम्म — ‘अप्रमेयात्मन्’)

धूमशोणितोद्गारी २७.१८ सधूमं रुधिरं वमन्

सन्धिः: शोणित + उद्गारिन् → शोणितोद्गारिन् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: धूमेन सह शोणितम् उद्गिरति इति — उपपदगर्भः तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (लेम्म — ‘धूमशोणितोद्गारिन्’)

हतशेष २७.१९ वधात् अवशिष्टाः, ये न हताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: हतानां शेषाः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

व्याघ्रत्रस्त २७.२० शार्दूलात् भीताः

सन्धिः: वि + आघ्र → व्याघ्र — यण्सन्धिः (इ + आ = य् + आ)
समासः: व्याघ्रात् त्रस्ताः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्